Το Ιράν βρίσκεται πιθανότατα σήμερα πιο κοντά σε σημείο κατάρρευσης απ’ ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη στιγμή μετά την επανάσταση του 1979. Αυτό φαίνεται στις έντονες λαϊκές αντιδράσεις και κινητοποιήσεις, αλλά και στον «ανώτατο ηγέτη» αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ που μπλοκάρει κάθε ουσιαστική μεταρρύθμιση.
Η βραδυφλεγής οικονομική κρίση έχει φθάσει πλέον σε σημείο καμπής, αφού η κατάρρευση του εθνικού νομίσματος σε ιστορικό χαμηλό κατέστησε ακόμη και τα βασικά αγαθά απρόσιτα για μεγάλο μέρος του πληθυσμού. Την ίδια στιγμή, η χώρα βρίσκεται σε ολικό μπλακάουτ, καθώς οι κεραίες κινητής τηλεφωνίας, τα SMS και οι τηλεφωνικές κλήσεις έχουν διακοπεί. Η κατάσταση θυμίζει την πλήρη διακοπή του διαδικτύου τον Νοέμβριο του 2019, κατά το κύμα διαδηλώσεων που πυροδοτήθηκε από την αύξηση των τιμών των καυσίμων.
- Διαβάστε ακόμα - Χαμενεΐ: Η Ισλαμική Δημοκρατία «δεν θα υποχωρήσει»
Ουσιαστικά, αυτό που συμβαίνει είναι μια ορατή υπέρβαση ενός πολιτικού ορίου. Οι επαναστάσεις άλλωστε δεν ξεκινούν εν μία νυκτί. Αναδύονται έπειτα από μακρές περιόδους συσσωρευμένης ρήξης. Το Ιράν βρίσκεται σε πολιτικό και ψυχολογικό αναβρασμό εδώ και περίπου δύο δεκαετίες. Αυτό που γίνεται σήμερα είναι η εξωτερική εκδήλωση μιας διαδικασίας που ξεκίνησε με την κατάρρευση της νομιμοποίησης το 2009.
Οι προεδρικές εκλογές εκείνης της χρονιάς κατέρριψαν τον ισχυρισμό της Ισλαμικής Δημοκρατίας ότι στηρίζεται στη λαϊκή συναίνεση. Μέχρι τότε, παρά τη βαθιά απογοήτευση, πολλοί Ιρανοί εξακολουθούσαν να πιστεύουν ότι ουσιαστική αλλαγή ήταν δυνατή μέσω της συμμετοχής, της κάλπης, των μεταρρυθμιστικών υποψηφίων και της σταδιακής προσαρμογής εντός του συστήματος. Η απροκάλυπτη νοθεία της ψήφου και η βίαιη καταστολή των μαζικών διαδηλώσεων έβαλαν τέλος σε αυτή την πίστη. Αυτό που ακολούθησε δεν ήταν απλώς καταστολή, αλλά ένα συναισθηματικό και ηθικό διαζύγιο ανάμεσα στην κοινωνία και το κράτος. Το σύστημα επιβίωσε, αλλά η συναίνεση όχι. Και οι άνθρωποι δεν ρωτούσαν πια πώς θα μεταρρυθμιστεί το σύστημα. Ρωτούσαν τι θα μπορούσε να το αντικαταστήσει, σύμφωνα με το Iran International.
Εκτεταμένες κινητοποιήσεις
Οι ταραχές, που ξεκίνησαν στις 28 Δεκεμβρίου από μικροεμπόρους στο παζάρι της Τεχεράνης, εξελίχθηκαν σε ένα ευρύ κίνημα διαμαρτυρίας, με τη συμμετοχή φοιτητών, εργαζομένων και άλλων κοινωνικών ομάδων, που ζητούν όχι μόνο βελτίωση του βιοτικού επιπέδου αλλά και το τέλος του συστήματος της Ισλαμικής Δημοκρατίας υπό τον αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.
Το κίνημα διαμαρτυρίας αποτελεί εν μέρει αποτέλεσμα καλέσματος για κινητοποιήσεις από τον Ρεζά Παχλαβί, (τον εξόριστο γιο του τελευταίου σάχη του Ιράν), όπως αναφέρει η LeMonde. Η αναζωπύρωση των διαδηλώσεων ενισχύθηκε και από εξωτερικούς παράγοντες, μεταξύ των οποίων η απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, από αμερικανικές δυνάμεις στις 3 Ιανουαρίου, καθώς και δηλώσεις του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ που απειλούσε να βομβαρδίσει το ιρανικό καθεστώς αν χρησιμοποιούσε βία κατά διαδηλωτών.
- Διαβάστε ακόμα - Κλιμακώνεται η κρίση στο Ιράν: Τεράστιες διαδηλώσεις, για «ξένους πράκτορες» λένε τα ΜΜΕ - Νέες απειλές Τραμπ
Η κρίση εκδηλώνεται σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη συγκυρία για την ηγεσία της χώρας, της οποίας το κύρος υπέστη σοβαρό πλήγμα από τους ισραηλινούς και αμερικανικούς βομβαρδισμούς τον Ιούνιο, που κατέστρεψαν μεγάλο μέρος της πυρηνικής υποδομής του Ιράν και σκότωσαν δεκάδες στρατιωτικούς αξιωματούχους και επιστήμονες. Κυβερνητικοί αξιωματούχοι φαίνεται να διαφωνούν μεταξύ τους ως προς τον τρόπο αντιμετώπισης των αναταραχών.
Τι πυροδότησε τις διαδηλώσεις;
Το Ιράν εισάγει πολλά βασικά αγαθά, όπως σιτάρι, μαγειρικό λάδι και φαρμακευτικές πρώτες ύλες. Η υποτίμηση του ριάλ κατέστησε αυτές τις εισαγωγές ακριβότερες για τους εμπόρους, οι οποίοι με τη σειρά τους αύξησαν τις τιμές, καθιστώντας μια σειρά από βασικά προϊόντα απαγορευτικά ακριβά. Πέντε χρόνια ξηρασίας έχουν πλήξει την εγχώρια αγροτική παραγωγή, αφήνοντας τη χώρα ακόμη πιο εξαρτημένη από δαπανηρές εισαγωγές.
Ο πληθωρισμός αναμενόταν να διαμορφωθεί κατά μέσο όρο γύρω στο 42% το 2025, από 33% το 2024, σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Πολλοί Ιρανοί δυσκολεύονταν ήδη πριν από το τελευταίο κύμα αυξήσεων, με τα τοπικά μέσα να αναφέρουν το 2022 ότι οι μισοί κατανάλωναν λιγότερες από τις τυπικές 2.100 ημερήσιες θερμίδες.
Υπάρχει επίσης εκτεταμένη οργή για τις ελλείψεις φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και την κακοδιαχείριση των φυσικών πόρων της χώρας. Τον Δεκέμβριο, η κυβέρνηση τροποποίησε τον μηχανισμό επιδοτήσεων καυσίμων, αυξάνοντας τις τιμές της βενζίνης στα πρατήρια και επιβαρύνοντας περαιτέρω νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Γιατί αποδυναμώνεται το νόμισμα;
Το ριάλ βρίσκεται υπό πίεση εδώ και χρόνια λόγω των δυτικών κυρώσεων και της συστημικής διαφθοράς, που έχουν υπονομεύσει την εμπιστοσύνη στην οικονομία. Το 2025 το ριάλ υποτιμήθηκε κατά περίπου 45% έναντι του δολαρίου ΗΠΑ, σύμφωνα με το Bonbast.com, καθώς οι Ιρανοί μετέτρεπαν τις αποταμιεύσεις τους σε ξένα νομίσματα, χρυσό ή ακίνητα.
Η ιρανική οικονομία έχει πληγεί και από την πτώση των τιμών του πετρελαίου. Το Brent υποχώρησε κατά 18% το 2025, στα περίπου 60 δολάρια το βαρέλι πολύ χαμηλότερα από τα 165 δολάρια που απαιτούνται για να ισοσκελίσει ο κρατικός προϋπολογισμός, σύμφωνα με εκτίμηση του ΔΝΤ τον Μάιο.
Η νομισματική αναταραχή επιδεινώνεται από ένα σύστημα πολλαπλών ισοτιμιών, στο πλαίσιο του οποίου η κυβέρνηση επιδοτεί τις εισαγωγές ορισμένων αγαθών για συγκεκριμένες οντότητες. Το σύστημα αυτό έχει τροφοδοτήσει τη διαφθορά, προκαλώντας αγανάκτηση στους πολίτες.
Οι εθνικές βιομηχανίες έχουν μαραζώσει λόγω διαφθοράς και κακοδιαχείρισης, μεγάλο μέρος των υποδομών έχει παλαιώσει και υποβαθμιστεί, η γεωργία παρεμποδίζεται από αναποτελεσματικές πρακτικές και χρόνια λειψυδρία, ενώ πολλά καταναλωτικά αγαθά παράγονται από κρατικές ή ημικρατικές οντότητες, συμπεριλαμβανομένων μεγάλων φιλανθρωπικών ιδρυμάτων που συνδέονται με ισχυρούς θεσμούς και ελέγχουν εκτεταμένους τομείς της βιομηχανίας και του λιανεμπορίου με περιορισμένη διαφάνεια.
Kαι παρότι το Ιράν διαθέτει τεράστια αποθέματα πετρελαίου, το αργό είναι ουσιαστικά απαγορευμένο για τους περισσότερους ξένους αγοραστές λόγω των κυρώσεων που έχουν επιβάλει οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους. Οι κυρώσεις επιβλήθηκαν αρχικά μετά την κατάληψη της αμερικανικής πρεσβείας μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 και επεκτάθηκαν σταδιακά τις επόμενες δεκαετίες. Ενισχύθηκαν εκ νέου τη δεκαετία του 2000, στο πλαίσιο προσπαθειών να αποτραπεί η ανάπτυξη πυρηνικών όπλων από την Τεχεράνη, αφήνοντας το Ιράν χωρίς ξένες επενδύσεις και σύγχρονη τεχνολογία, καθώς διεθνείς εταιρείες και γνωστά εμπορικά σήματα αποχώρησαν.
Οι εξαγωγές πετρελαίου παραμένουν ο βασικός πυλώνας της οικονομίας. Το μεγαλύτερο μέρος του πετρελαίου διοχετεύεται μέσω αδιαφανών εμπορικών δικτύων σε κινεζικά διυλιστήρια, τα οποία το αγοράζουν με σημαντική έκπτωση λόγω των κυρώσεων.
Τι συμβαίνει με τις κυρώσεις στο Ιράν;
Οι κυρώσεις που είχαν επιβληθεί υπό την αιγίδα του ΟΗΕ χαλάρωσαν στο πλαίσιο της πυρηνικής συμφωνίας του 2015 με τις ΗΠΑ και άλλες χώρες. Ωστόσο, το Ιράν ωφελήθηκε ελάχιστα και ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ αποχώρησε από τη συμφωνία το 2018, επαναφέροντας ένα ευρύ πλέγμα αμερικανικών κυρώσεων.
Το Ιράν διεξήγαγε συνομιλίες με τις ΗΠΑ τον περασμένο Απρίλιο για το πυρηνικό του πρόγραμμα, οι οποίες θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε κάποια άρση κυρώσεων, αλλά δεν κατέληξαν σε συμφωνία. Οι ισραηλινές και αμερικανικές αεροπορικές επιδρομές τον Ιούνιο κατέστρεψαν μεγάλο μέρος της πυρηνικής δραστηριότητας του Ιράν και περιόρισαν την ικανότητα του ΟΗΕ να επαληθεύσει την ποσότητα και την τοποθεσία του υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου. Ως αποτέλεσμα, τον Σεπτέμβριο επανεπιβλήθησαν συνολικές κυρώσεις του ΟΗΕ.
Σε τι διαφέρουν αυτές οι διαδηλώσεις από τις προηγούμενες;
Η οικονομική δυσχέρεια έχει πυροδοτήσει και στο παρελθόν κύματα αναταραχών, όμως συχνά το έναυσμα ήταν κοινωνικό ή πολιτικό, όπως η κατάρριψη ουκρανικού επιβατικού αεροσκάφους το 2020 ή ο θάνατος το 2022 της Μαχσά Αμινί υπό κράτηση της αστυνομίας, αφού είχε συλληφθεί επειδή φέρεται να μη φορούσε σωστά το χιτζάμπ. Αυτή τη φορά, οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν λόγω του ανεξέλεγκτου πληθωρισμού και της επιδείνωσης του βιοτικού επιπέδου.
Πολλοί Ιρανοί έχουν βρει τρόπους να παρακάμπτουν τους κρατικούς περιορισμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τους τελευταίους μήνες εκφράζουν ανοιχτά την αγανάκτησή τους για την άρχουσα ελίτ στο διαδίκτυο. Πρόκειται για μια αξιοσημείωτη αλλαγή σε σχέση με το παρελθόν, όταν οι πολίτες φοβούνταν ακόμη και να αναρτήσουν φωτογραφία γυναίκας χωρίς καλυμμένα μαλλιά.
Αντιδρώντας στις διαδηλώσεις, ο ανώτατος ηγέτης Χαμενεΐ δήλωσε ότι «οι ταραχοποιοί πρέπει να μπουν στη θέση τους». Οι δυνάμεις ασφαλείας συνέλαβαν άτομα που τα κρατικά μέσα χαρακτήρισαν υποκινητές των επεισοδίων, με τον αριθμό των νεκρών από τις ταραχές να αυξάνεται.
Ποια είναι η επόμενη μέρα για το Ιράν;
Σε πέντε δεκαετίες θεοκρατικής διακυβέρνησης, οι Ιρανοί έχουν βιώσει πολεμικές συγκρούσεις και εκτεταμένους περιορισμούς στις κοινωνικές ελευθερίες. Η ανεργία και η φτώχεια έχουν οδηγήσει εκατομμύρια στη μετανάστευση, ενώ πολλοί έχουν πειστεί ότι η ηγεσία είναι ανίκανη να βελτιώσει τη ζωή τους.
Σε απάντηση στις διαδηλώσεις, η κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι θα καταργήσει τις επιδοτήσεις συναλλάγματος, καθώς ενθάρρυναν τη διαφθορά, και εξήγγειλε σχέδια για υψηλότερες επιδοτήσεις ώστε να καταστούν πιο προσιτά τα βασικά αγαθά.
Αν τα μέτρα αποτύχουν να κατευνάσουν τις κινητοποιήσεις, το καθεστώς θα βρεθεί αντιμέτωπο με τη διπλή απειλή μιας ανήσυχης κοινωνίας και εχθρικών ξένων δυνάμεων, επισημαίνει το Bloomberg.
Οι επιθέσεις του Ιουνίου από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, που έπληξαν πυρηνικές και αμυντικές εγκαταστάσεις του Ιράν, αποκάλυψαν πόσο ευάλωτη είναι η χώρα σε αεροπορικά πλήγματα. Ο Τραμπ έχει απειλήσει με στρατιωτική δράση εναντίον του Ιράν αν επιλέξει να σκοτώσει «ειρηνικούς διαδηλωτές». Ωστόσο, παραμένει ασαφές πώς κάτι τέτοιο θα βοηθούσε τους διαδηλωτές. Και, προς το παρόν, δεν υπάρχει ενιαίο, οργανωμένο αντιπολιτευτικό κίνημα που να φαίνεται ικανό να αμφισβητήσει σοβαρά την ηγεσία.
Η Ισλαμική Δημοκρατία εξακολουθεί να ελέγχει τον μηχανισμό του κράτους. Αυτό ωστόσο που έχασε τώρα είναι το μονοπώλιο της εναπομείνασας πολιτικής της νομιμοποίησης, τόσο στο εσωτερικό όσο και διεθνώς. Από εδώ και στο εξής, οι ξένες κυβερνήσεις δεν έχουν να κάνουν με έναν αδιαμφισβήτητο εκπρόσωπο του ιρανικού έθνους, αλλά με ένα καθεστώς του οποίου ο ισχυρισμός ότι μιλά εξ ονόματος του Ιράν αμφισβητείται ανοιχτά, καταλήγει το Iran International.
