Η ομόφωνη απόφαση της 48ης Συνόδου της UNESCO να εγγράψει την «Ευρύτερη Περιοχή του Ολύμπου», που περιλαμβάνει τον αρχαιολογικό χώρο του Δίον, στον Κατάλογο Μικτών Αγαθών της Παγκόσμιας Κληρονομιάς, είναι πράγματι δικαίωση μιας πολυετούς προσπάθειας. Ωστόσο, η Σύμβαση θεσπίζει υποχρεώσεις καταγραφής, προστασίας και συντήρησης απέναντι στις απειλές και, ως εκ τούτου, οι απαιτήσεις χρηματοδότησης και οι δημοσιονομικές ανάγκες πολλαπλασιάζονται.
Σε ένα περιβάλλον δημοσιονομικής στενότητας, η εγγραφή δεν είναι απλά μια τιμητική διάκριση, αλλά δαπανηρή υποχρέωση αφενός και αναπτυξιακή ευκαιρία για την τοπική κοινωνία αφετέρου. Η υποχρέωση γεννά ανάγκες χρηματοδότησης και προσδοκίες αξιοποίησης, ανάπτυξης και ανταπόδοσης από την πλευρά της τοπικής κοινωνίας. Διαφορετικά, αν η αξιοποίηση είναι ανύπαρκτη και η υποστήριξη της τοπικής κοινωνίας διαρραγεί, η προστασία αποδυναμώνεται και η εγγραφή δεν θα έχει κανένα νόημα. Το προφανές ερώτημα είναι πως μπορεί να αξιοποιηθεί η εγγραφή και να δημιουργηθούν πόροι για την προστασία του Ολύμπου, αλλά και να ικανοποιηθούν οι προσδοκίες της τοπικής κοινωνίας, αλλά και ολόκληρης της χώρας.
Σημειωτέον, στον κατάλογο των μικτών αγαθών της UNESCO έχουν ήδη ενταχθεί από το 1988 τα Μετέωρα και το Άγιον Όρος. Είναι, ίσως, σκόπιμο μετά από σχεδόν τριάντα χρόνια από την ένταξή τους να γίνει μια ex post αξιολόγηση του όλου σχεδίου διαχείρισης και αξιοποίησης τόσο των Μετεώρων όσο και του Αγίου Όρους, λαμβάνοντας υπόψη και τη διεθνή εμπειρία, ώστε να εκτιμηθούν τα αποτελέσματα και να εξαχθούν συμπεράσματα για το σχέδιο προστασίας, αλλά και αξιοποίησης για τον Όλυμπο.
Παλαιότερο δημοσίευμα της UNESCO επισημαίνει ότι η διαχείριση της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς δεν είναι μόνο θέμα προστασίας αλλά, κυρίως, θέμα αξίας που αποκτά νόημα μόνο όταν συνδέεται ζωντανά με τις ανάγκες και τις προσδοκίες της σημερινής κοινωνίας. Επισημαίνει, μάλιστα, ότι πολιτιστική και φυσική κληρονομιά προστατεύονται αποτελεσματικότερα όταν αποτελούν «ζωντανό» τμήμα της σύγχρονης κοινωνίας: «Οι πολιτιστικοί πόροι δεν μπορούν να προστατεύονται μεμονωμένα ή ως μουσειακά αντικείμενα, απομονωμένοι από το φυσικό ή το ανθρωπογενές περιβάλλον. Ούτε μπορούν να διαχωριστούν από τις αναπτυξιακές δραστηριότητες, να απομονωθούν από τις κοινωνικές αλλαγές που συμβαίνουν ή να διαχωριστούν από τις ανησυχίες της κοινωνίας». ( UNESCO (2013), Managing Cultural World Heritage, UNESCO, Paris, σελ. 14).
Είναι ήδη πλέον σαφές, από το ανωτέρω απόσπασμα αλλά όχι μόνον, ότι διεθνώς η συζήτηση για την κληρονομιά, πολιτιστική και φυσική, μετατοπίζεται ολοένα και περισσότερο από τη λογική της «στατικής προστασίας» σε μια δυναμική προσέγγιση, όπου το βάρος πέφτει στην ενεργό χρήση και ουσιαστικά στην ένταξή της στη σύγχρονη ζωή και στη δημιουργία εσόδων για την προστασία της ίδιας της κληρονομιάς. Η διεύρυνση της έννοιας της κληρονομιάς αφορά τη σημασία που δίνεται στον τρόπο με τον οποίο οι πόροι σχετίζονται με το περιβάλλον τους. Η διεύρυνση αυτή σηματοδοτεί σημαντική αλλαγή στη σκέψη και στον τρόπο που προσεγγίζουμε την κληρονομιά.
Οι δαπάνες διαχείρισης και προστασίας παίζουν, αναμφίβολα, ζωτικό ρόλο στη διάσωση του φυσικού και πολιτιστικού πλούτου, στην ενίσχυση της ταυτότητας και στην ανάδειξη των ικανοτήτων της κοινότητας. Ωστόσο, ταυτόχρονα οι δαπάνες αυτές είναι ζωτικής σημασίας για τη διατήρηση και την ενίσχυση του κοινωνικού ιστού της κοινότητας, για την τοπική ανάπτυξη, αλλά και για την ενίσχυση της απασχόλησης και του εισοδήματος. Με τις ανάγκες προστασίας, όμως, να υπερβαίνουν συχνά κατά πολύ τους διαθέσιμους πόρους, τόσο τους δημόσιους όσο και τους ιδιωτικούς, προκύπτει η ανάγκη ιεράρχησης και προτεραιοποίησης των έργων, ώστε να γίνεται η καλύτερη δυνατή χρήση των διαθέσιμων πόρων. Ως εκ τούτου, είναι κρίσιμη η αξιολόγηση των δαπανών τόσο μεταξύ έργων εντός του πεδίου της κληρονομιάς, όσο και σε σύγκριση με έργα σε άλλους τομείς, όπως η υγεία, η παιδεία, οι υποδομές κ.λπ., ώστε να διασφαλιστεί η αποτελεσματικότερη χρήση των διαθέσιμων πόρων και να μεγιστοποιούνται τα κοινωνικά οφέλη.
Σε αντίθεση, με παραδοσιακά έργα υποδομής, τα οφέλη των δαπανών σε έργα που αφορούν την πολιτιστική και φυσική κληρονομιά δεν είναι πάντα άμεσα μετρήσιμα σε οικονομικούς όρους. Αυτό δημιουργεί προκλήσεις για την εξασφάλιση χρηματοδότησης, ιδίως σε μια εποχή όπου η διοίκηση σε κάθε επίπεδο, αλλά και ο ιδιωτικός τομέας, προτιμούν να επενδύουν σε έργα με σαφή οικονομική απόδοση και απτά οικονομικά αποτελέσματα. Ως εκ τούτου, απαιτούνται μελέτες αξιολόγησης, χρησιμοποιώντας τις παραδοσιακές μεθοδολογίες αξιολόγησης επενδύσεων και δημόσιων πολιτικών, για να τεκμηριωθεί ότι και τα έργα πολιτιστικής κληρονομιάς έχουν οικονομικά και αναπτυξιακά οφέλη συγκρίσιμα με άλλα έργα οικονομικών και κοινωνικών υποδομών, ώστε να διασφαλισθεί ότι συμβάλλουν εξίσου στην κοινωνική ευημερία, πέραν της πολιτιστικής τους αξίας.
Όπως έχει ήδη αναφερθεί, το πεδίο κληρονομιάς ήταν μέχρι πρόσφατα σχετικά απομονωμένο από άλλες δραστηριότητες και οι αποφάσεις για την κατανομή των δαπανών λαμβάνονταν από ομάδες ειδικών και εμπειρογνωμόνων σε θέματα κληρονομιάς, που καθόριζαν τι αποτελεί «κληρονομιά» και πώς πρέπει να συντηρείται και το «δικαίωμα στην απόφαση» αυτών των ειδικών επικυρωνόταν από τη διοίκηση με τη χρηματοδότηση των αποφάσεών τους. Σήμερα πολλά έργα κληρονομιάς με αναπτυξιακούς στόχους και κοινωνικό χαρακτήρα χρηματοδοτούνται από δημόσιες και ιδιωτικές πηγές, καθώς και από αναπτυξιακές τράπεζες, όπως η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και η Παγκόσμια Τράπεζα με τα συνήθη κριτήρια αξιολόγησης αναπτυξιακών επενδύσεων και πολιτικών. Αυτό δεν σημαίνει ότι μόνο οικονομικά κριτήρια έχουν σημασία και λαμβάνονται υπόψη για τέτοια έργα, αλλά ακριβώς το αντίθετο. Σημαίνει ότι η κατανομή των επενδυτικών κεφαλαίων μεταξύ ανταγωνιστικών στόχων, η επιλογή και η ιεράρχηση των έργων κληρονομιάς, η χρηματοοικονομική δομή τους, καθώς και η υλοποίηση και διακυβέρνηση τέτοιων έργων είναι σημαντικές προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν με συνήθη κριτήρια που χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση και την υλοποίηση δημόσιων επενδύσεων
Σε ένα περιβάλλον δημοσιονομικής στενότητας και αυξημένων δημοσιονομικών αναγκών, η αξιολόγηση των επενδύσεων και ο προσδιορισμός της χρηματοδότησης έργων προστασίας και αξιοποίησης της κληρονομιάς αποκτά προτεραιότητα. Αυτό δεν σημαίνει υποτίμηση της πολιτιστικής αξίας, ακριβώς το αντίθετο. Υπονοεί ότι με αδιαπραγμάτευτο στόχο την ανάδειξη της πολιτιστικής αξίας και την προστασία, η κατανομή των επενδυτικών κεφαλαίων μεταξύ εναλλακτικών μεθοδολογικών προσεγγίσεων, η επιλογή και η ιεράρχηση των έργων, η χρηματοοικονομική δομή και η υλοποίηση και διακυβέρνηση τέτοιων έργων είναι σημαντικές προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν. Ωστόσο, τέτοιες προκλήσεις είναι πολύ διαφορετικές από αυτές που αντιμετωπίζουμε όταν πρέπει να αξιολογήσουμε και να επιλέξουμε έργα στην πραγματική οικονομία, όπως βιομηχανικά έργα ή ακόμη και έργα υποδομών. Επομένως, ο προσδιορισμός του οικονομικού αντικτύπου των αναπτυξιακών έργων φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς είναι μεν, συχνά, δύσκολος να προσδιοριστεί ποσοτικά, καθώς δεν υπάρχουν αγορές που να παρέχουν μια αντικειμενική αποτίμηση των παρεχόμενων αγαθών και υπηρεσιών, αλλά όχι αδύνατος δεδομένου ότι υπάρχουν κατάλληλα μεθοδολογικά εργαλεία.
Επομένως, στο ερώτημα για το πως μπορεί να αξιοποιηθεί η εγγραφή και να δημιουργηθούν πόροι για την προστασία του Ολύμπου, αλλά και να ικανοποιηθούν οι προσδοκίες της τοπικής κοινωνίας, η απάντηση είναι ήδη γνωστή από τη διεθνή πρακτική. Με το σχεδιασμό μιας ολοκληρωμένης προσέγγισης «οικοσυστήματος» που περιλαμβάνει αναπτυξιακό σχεδιασμό έργων, συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας και χρηματοδότηση, όπου προστασία, τοπική ανάπτυξη και επιχειρηματική αξιοποίηση αλληλοσυμπληρώνονται σε ένα τοπικό αναπτυξιακό σχέδιο με συνέργειες. Η τεχνογνωσία και τα επενδυτικά εργαλεία υπάρχουν, πολλά δε έργα χρηματοδοτούνται διεθνώς από ιδιωτικές και αναπτυξιακές πηγές, όπως η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και η Αναπτυξιακή Τράπεζα του Συμβουλίου της Ευρώπης. Η αξιολόγηση της επένδυσης επιτυγχάνει προστασία και ανάδειξη της πολιτιστικής αξίας, αλλά με αποτελεσματική κατανομή κεφαλαίων, όπου ιεράρχηση έργων, χρηματοοικονομική δομή και διακυβέρνηση αξιολογούνται με τα καθιερωμένα κριτήρια κοινωνικο-οικονομικής αξιολόγησης των δημόσιων επενδύσεων.
