Την ώρα που η Τήνος και η Αλόννησος προστέθηκαν στη λίστα των περιοχών που έχουν τεθεί σε καθεστώς έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας και η Αττική παραμένει σε αντίστοιχο καθεστώς από τον Νοέμβριο του 2025, η πορεία ορισμένων κρίσιμων έργων για την ενίσχυση του υδροδοτικού συστήματος δεν συμβαδίζει με την ένταση των πιέσεων που δέχονται οι υδάτινοι πόροι.
Παράλληλα, παρεμβάσεις που θα μπορούσαν να περιορίσουν τις απώλειες νερού και να εκσυγχρονίσουν το δίκτυο - ακόμη και με μικρότερο κόστος από τα μεγάλα έργα που πρόθεση ήταν να προωθηθούν με διαδικασίες fast track - εξακολουθούν να καθυστερούν, μεταθέτοντας οφέλη που συνδέονται με τη μείωση των διαρροών και την αποτελεσματικότερη διαχείριση των διαθέσιμων αποθεμάτων.
Οι καθυστερήσεις αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα καθώς αφορούν έργα που εντάσσονται σε ένα ευρύτερο επενδυτικό πρόγραμμα της ΕΥΔΑΠ, ύψους περίπου 2,5 δισ. ευρώ, το οποίο αναπτύσσεται σε πολυετή ορίζοντα και αποσκοπεί στην ενίσχυση της υδροδοτικής ασφάλειας της Αττικής, στον περιορισμό των διαρροών και στον εκσυγχρονισμό των δικτύων ύδρευσης και αποχέτευσης. Αλλά φυσικά, όπως είναι γνωστό, δεν είναι όλα τα έργα αποκλειστικά στην ευθύνη ή στη χρηματοδοτική δυνατότητα της ΕΥΔΑΠ.
Υπάρχουν παρεμβάσεις στρατηγικού χαρακτήρα που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από αποφάσεις του Δημοσίου, από κρατική χρηματοδότηση ή από ειδικά χρηματοδοτικά εργαλεία όπως είναι το έργο του Εύηνου (Plan B). Ωστόσο, όταν ένα έργο όπως η Ψυτάλλεια 3.0 ή η εγκατάσταση έξυπνων υδρομετρητών στη χώρα καθυστερεί ή έργα που δεν ολοκληρώθηκαν εγκαίρως και μεταφέρονται στο ΕΣΠΑ 2021-2027, οδηγούνται σε επαναδημοπράτηση (Γλυκά Νερά) ή αλλάζει συνεχώς το χρονοδιάγραμμα (ΚΕΛ Ραφήνας όπου ακυρώθηκε ο διαγωνισμός), ποιος πληρώνει τελικά τον λογαριασμό;
Οι καθυστερήσεις στα έργα ύδρευσης και αποχέτευσης δεν επηρεάζουν μόνο τα χρονοδιαγράμματα, αλλά δημιουργούν έναν λογαριασμό που μοιράζεται σε πολίτες, επιχειρήσεις, δημόσιους πόρους και περιβάλλον. Από τα νοικοκυριά που εξακολουθούν να πληρώνουν για ιδιωτικές λύσεις λυμάτων μέχρι τις επενδύσεις που μετατίθενται και τα έργα που γίνονται ακριβότερα με την πάροδο του χρόνου, το κόστος της αναμονής αποτυπώνεται σε πολλά επίπεδα.
Ο λογαριασμός για τα νοικοκυριά όταν καθυστερούν οι υποδομές νερού
Πίσω από τις καθυστερήσεις στα έργα ύδρευσης και αποχέτευσης κρύβεται ένα κόστος που δεν αποτυπώνεται στους προϋπολογισμούς των έργων, αλλά μεταφέρεται καθημερινά στα νοικοκυριά. Σε περιοχές όπως η Παιανία, τα Γλυκά Νερά, η Ραφήνα, το Πικέρμι και ο Μαραθώνας, πολλές κατοικίες εξακολουθούν να εξυπηρετούνται από στεγανούς βόθρους, με τους ιδιοκτήτες να επιβαρύνονται κάθε χρόνο με το κόστος εκκενώσεων, συντηρήσεων και λοιπών υπηρεσιών. Ανάλογα με το μέγεθος του νοικοκυριού και τη συχνότητα χρήσης, το κόστος αυτό μπορεί να κυμαίνεται από μερικές εκατοντάδες ευρώ έως και πάνω από 1.000 ευρώ ετησίως ανά κατοικία.
Ενδεικτικά, εάν ληφθεί ως υπόθεση ότι 10.000 κατοικίες σε περιοχές που αναμένουν την ολοκλήρωση δικτύων αποχέτευσης χρειάζονται κατά μέσο όρο τρεις εκκενώσεις στεγανής δεξαμενής τον χρόνο με κόστος 120 ευρώ ανά εκκένωση, η ετήσια επιβάρυνση διαμορφώνεται σε περίπου 360 ευρώ ανά νοικοκυριό ή 3,6 εκατ. ευρώ συνολικά. Σε βάθος δεκαετίας, το ποσό αυτό προσεγγίζει τα 36 εκατ. ευρώ. Αν και πρόκειται για ενδεικτική εκτίμηση βάσει των σημερινών τιμών της αγοράς και όχι για επίσημο στοιχείο, αποτυπώνει το μέγεθος του οικονομικού βάρους που μπορεί να συνεπάγεται η παρατεταμένη αναμονή βασικών υποδομών για χιλιάδες πολίτες.
Ομοίως, η καθυστέρηση της εφαρμογής του προγράμματος των 2,1 εκατ. έξυπνων υδρομετρητών (το οποίο θα εξελιχθεί σε βάθος δεκαετίας για όλα τα νοικοκυριά) μεταθέτει τα οφέλη που αναμένονται από το έργο. Η ΕΥΔΑΠ θα συνεχίσει για μεγαλύτερο διάστημα να στερείται τη δυνατότητα μαζικής απομακρυσμένης καταμέτρησης και ταχύτερου εντοπισμού διαρροών και βλαβών στο δίκτυο, ενώ οι καταναλωτές θα αργήσουν να αποκτήσουν ακριβέστερη εικόνα της κατανάλωσής τους.
Το κόστος για την επιχειρηματική δραστηριότητα
Οι καθυστερήσεις στην ανάπτυξη βασικών δικτύων επιβαρύνουν και τις επιχειρήσεις, ιδιαίτερα σε περιοχές με έντονη τουριστική και εμπορική δραστηριότητα. Ξενοδοχεία, ενοικιαζόμενα καταλύματα, επιχειρήσεις εστίασης και άλλες δραστηριότητες αναγκάζονται συχνά να καταφεύγουν σε ιδιωτικές λύσεις διαχείρισης λυμάτων ή να επωμίζονται πρόσθετες δαπάνες για τη λειτουργία και συντήρηση σχετικών εγκαταστάσεων, αυξάνοντας το λειτουργικό τους κόστος.
Αντίστοιχα, σε περιοχές με σημαντική βιομηχανική και βιοτεχνική δραστηριότητα, όπως το Κορωπί, η Παιανία, τα Σπάτα και το Μαρκόπουλο, η απουσία ολοκληρωμένων υποδομών συνεπάγεται πρόσθετες επιβαρύνσεις για τις επιχειρήσεις, οι οποίες συχνά καλούνται να επενδύσουν σε δικές τους εγκαταστάσεις ή να καλύπτουν αυξημένα κόστη διαχείρισης αποβλήτων. Πρόκειται για ένα πραγματικό κόστος παραγωγής που επηρεάζει την ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων και τη συνολική αναπτυξιακή δυναμική των περιοχών αυτών.
Φυσικά, ζημιωμένη από τις καθυστερήσεις εμφανίζεται και η ίδια η ΕΥΔΑΠ. Υπό το νέο ρυθμιστικό μοντέλο, η εταιρεία καλείται να υλοποιήσει ένα φιλόδοξο επενδυτικό πρόγραμμα, ωστόσο χιλιάδες ακίνητα που παραμένουν εκτός δικτύου αποχέτευσης δεν αποφέρουν ακόμη τα προβλεπόμενα έσοδα από συνδέσεις και χρεώσεις αποχέτευσης. Με άλλα λόγια, όσο μετατίθεται η ολοκλήρωση των έργων, μετατίθεται και η δημιουργία νέας εσόδων βάσης για την εταιρεία.
Η επιβάρυνση για το Δημόσιο και τα ευρωπαϊκά κονδύλια
Οι καθυστερήσεις σε μεγάλα έργα υποδομών έχουν συχνά και δημοσιονομικές συνέπειες. Όσο μετατίθεται η υλοποίησή τους, αυξάνεται ο κίνδυνος αναθεωρήσεων προϋπολογισμών λόγω ανατιμήσεων σε υλικά και κατασκευαστικό κόστος, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτείται η μεταφορά τους σε επόμενη προγραμματική περίοδο ή η εξασφάλιση πρόσθετων πόρων από εθνική συμμετοχή. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του ΚΕΛ Ραφήνας, για το οποίο οι πρώτοι σχεδιασμοί ξεκίνησαν πριν από περισσότερο από μία δεκαετία και το οποίο έχει περάσει από διαδοχικές χρηματοδοτικές περιόδους χωρίς να ολοκληρωθεί. Ο διαγωνισμός ύψους περίπου 110 εκατ. ευρώ ακυρώθηκε και αναμένεται να επαναδημοπρατηθεί, γεγονός που συνεπάγεται πρόσθετο κόστος λόγω πληθωρισμού, αναθεωρήσεων τιμών και νέων τεχνικών απαιτήσεων. Αντίστοιχα, στα Γλυκά Νερά, η αρχική εργολαβία ύψους περίπου 22 εκατ. ευρώ δεν ολοκληρώθηκε, με αποτέλεσμα να απαιτηθεί νέα εργολαβία περίπου 18 εκατ. ευρώ για την ολοκλήρωση του έργου.
Παράλληλα, κάθε σημαντική χρονική ολίσθηση αυξάνει τον κίνδυνο απώλειας ή επανασχεδιασμού ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων, καθώς τα έργα οφείλουν να τηρούν συγκεκριμένα ορόσημα και χρονοδιαγράμματα που συνδέονται με τα προγράμματα του ΕΣΠΑ και τα Ταμεία Συνοχής. Όταν αυτά δεν επιτυγχάνονται, απαιτείται συχνά μεταφορά της χρηματοδότησης σε επόμενη προγραμματική περίοδο ή κάλυψη μέρους του κόστους από εθνικούς πόρους. Όσο ένα έργο παραμένει ανολοκλήρωτο, το Δημόσιο συνεχίζει να δεσμεύει κεφάλαια χωρίς να απολαμβάνει τα περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά οφέλη που θα παρήγαγε η λειτουργία του, επιβαρύνοντας τελικά τόσο τον κρατικό προϋπολογισμό όσο και την αποτελεσματικότητα αξιοποίησης των ευρωπαϊκών κονδυλίων.
Ταυτόχρονα, μελέτη της Παγκόσμιας Τράπεζας εκτιμά ότι οι διακοπές και οι αδυναμίες βασικών υποδομών (μεταξύ αυτών και νερού) οδηγούν σε ετήσιες απώλειες 0,1%-0,2% του ΑΕΠ. Άλλη μελέτη της World Bank υπολογίζει ότι μόνο οι διακοπές υδροδότησης αντιστοιχούν σε απώλειες 0,11% - 0,19% του ΑΕΠ ετησίως. Για την Ελλάδα αυτό θα αντιστοιχούσε θεωρητικά σε εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ ετησίως, αν εφαρμοζόταν η ίδια τάξη μεγέθους.
Οι χαμένες υπεραξίες των ακινήτων
Στην Ανατολική Αττική, περιοχές όπως η Ραφήνα, η Αρτέμιδα και ο Μαραθώνας εξακολουθούν να περιμένουν την ολοκλήρωση δικτύων αποχέτευσης και των σχετικών εγκαταστάσεων επεξεργασίας λυμάτων. Η απουσία αυτών των υποδομών αλλά λειτουργεί και ως αναπτυξιακό στερώντας από την περιοχή υπεραξίες που θα μπορούσαν να είχαν δημιουργηθεί εδώ και χρόνια στην αγορά ακινήτων, στον τουρισμό και στις τοπικές επενδύσεις. Το ίδιο συμβαίνει και με το παραλιακό μέτωπο του Σαρωνικού.
Η συζήτηση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία διεθνώς. Σε αγορές όπως η Ισπανία, η Πορτογαλία και η Καλιφόρνια, η επάρκεια και η ποιότητα των υποδομών νερού έχουν αρχίσει να ενσωματώνονται ολοένα και περισσότερο στις αποτιμήσεις ακινήτων, καθώς επενδυτές και αγοραστές αξιολογούν πλέον όχι μόνο τη θέση ενός ακινήτου αλλά και την ανθεκτικότητά του απέναντι στις προκλήσεις της λειψυδρίας και της κλιματικής αλλαγής. Πρόκειται για μια τάση που, σύμφωνα με παράγοντες της αγοράς, αργά ή γρήγορα αναμένεται να επηρεάσει και την ελληνική κτηματαγορά, ιδιαίτερα σε περιοχές με αυξημένο τουριστικό και επενδυτικό ενδιαφέρον.
Οι επενδύσεις και ο πολλαπλασιαστής που μένει ανενεργός
Οι επενδύσεις σε υποδομές νερού δεν παράγουν μόνο τεχνικά έργα αλλά και ευρύτερα οικονομικά οφέλη. Σύμφωνα με την πρόσφατη αμερικανική μελέτη The Economic Benefits of Investing in Water Infrastructure των Value of Water Campaign, Stantec και One Water Econ, κάθε 1 εκατ. δολάρια που επενδύεται σε υποδομές ύδρευσης και αποχέτευσης μπορεί να δημιουργήσει περίπου 10 θέσεις εργασίας, να παραγάγει οικονομική δραστηριότητα ύψους 2,5 εκατ. δολαρίων και να προσθέσει περίπου 1,4 εκατ. δολάρια στο ΑΕΠ. Υπό αυτό το πρίσμα, η καθυστέρηση ενός έργου δεν σημαίνει μόνο αναβολή της κατασκευής του, αλλά και μετάθεση των πολλαπλασιαστικών οφελών που θα μπορούσαν να παραχθούν για την οικονομία.
Η οικονομική σημασία των υποδομών νερού αποτυπώνεται και σε έρευνα της Παγκόσμιας Τράπεζας, η οποία αξιοποίησε στοιχεία από περισσότερες από 143.000 επιχειρήσεις σε 137 χώρες. Η μελέτη εκτιμά ότι οι ελλείψεις και οι αστοχίες σε βασικές υποδομές στερούν από τις επιχειρήσεις περίπου 151 δισ. δολάρια ετησίως, ενώ περίπου 6 δισ. δολάρια συνδέονται άμεσα με προβλήματα υδροδότησης. Με άλλα λόγια, οι υποδομές νερού δεν αποτελούν μόνο περιβαλλοντικό ή κοινωνικό αγαθό, αλλά και παράγοντα παραγωγικότητας, ανταγωνιστικότητας και επενδυτικής ελκυστικότητας.
Το περιβαλλοντικό κόστος που δεν αποτυπώνεται στους προϋπολογισμούς
Πέρα από την οικονομική επιβάρυνση, υπάρχει και ένα κόστος που δεν καταγράφεται εύκολα στους λογαριασμούς. Η παρατεταμένη εκκρεμότητα κρίσιμων παρεμβάσεων επιβαρύνει υπόγειους υδροφορείς, παράκτιες περιοχές και υδατορέματα, ενώ καθυστερεί την αναβάθμιση της περιβαλλοντικής προστασίας σε ευαίσθητες περιοχές. Πρόκειται για μια διάσταση του προβλήματος που σπάνια αποτυπώνεται στους προϋπολογισμούς, αλλά επηρεάζει άμεσα τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των υδατικών πόρων.
