Η παγκόσμια αγορά ηλιελαίου, δηλαδή του λαδιού που βγαίνει από την κατεργασία του ηλιοσπόρου - ηλιάνθου, θα μπορούσε να πει κανείς ότι ήταν μέχρι πρόσφατα, μια ευρύτερα Βαλκανική υπόθεση, εάν στα Βαλκάνια προσθέταμε με λίγη ανοχή και την Ουκρανία. Η τελευταία, πριν τα θλιβερά γεγονότα, ήταν ο υπ’ αριθμ. 1ος παγκόσμιος εξαγωγέας ηλιελαίου στον κόσμο. Οι γειτονικές της χώρες, Ρουμανία και Βουλγαρία, ακολουθούσαν από απόσταση, αλλά εκτός μιας καθόλου ευκαταφρόνητης παραγωγής ηλιάνθου, είχαν (ήδη από τον καιρό της ΕΣΣΔ) αναπτύξει μια σημαντική μεταποιητική βιομηχανία, απαραίτητο κρίκο στην αλυσίδα από το χωράφι στο ράφι, καθώς και εμπορικές διασυνδέσεις με την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο.
Ο πόλεμος και η κλιματική αλλαγή, έχουν φέρει τα πάνω κάτω στην Ουκρανική παραγωγή. Ξηρασία για δεύτερη χρονιά στο νότιο τμήμα της, μείωσε δραματικά τις αποδόσεις στα χωράφια, ενώ οι συνεχείς διακοπές ρεύματος και οι βομβαρδισμοί πολλών εργοστασίων, έχουν φέρει πλήγμα στην παραγωγή ηλιελαίου. Η παραγωγή ηλιάνθου σε Ρουμανία και Βουλγαρία δεν ήταν ιδιαίτερα καλή, ώστε να αντισταθμίσει μέρος των απωλειών της Ουκρανίας. Έτσι συνέβησαν τα δύο πράγματα που συμβαίνουν στις περιπτώσεις αυτές: οι τιμές παραγωγού ανέβηκαν και οι προς σύνθλιψη παραδιδόμενες ποσότητες μειώθηκαν, αφού οι παραγωγοί ηλιάνθου περίμεναν καλύτερες τιμές.
Το πάρτι όμως χάλασε, όταν έφτασε στη Βάρνα της Βουλγαρίας, το πρώτο πλοίο φορτωμένο με 40.000 τόννους αργεντίνικο ηλίανθο! Οι πληροφορίες λένε ότι αναμένονται άλλα 5 ή 6 πλοία, ανεβάζοντας τον συνολικό όγκο εισαγωγών σε 200.000 τόνους, σε μια αγορά που παράγει 1,5 εκατ. τόννους. Δηλαδή σε ένα μήνα θα μπουν στην Βουλγάρικη αγορά και μέσω αυτής στην Ευρωπαϊκή 15% περισσότερος ηλιόσπορος. Η πρώτη αντίδραση της αγοράς ήταν να μειωθεί η τιμή του ντόπιου προϊόντος κατά 10%, σύμφωνα με τον Ηλία Προντανόφ, πρόεδρο του Εθνικού Συνδέσμου Παραγωγών Σιτηρών και του Βουλγαρικού Αγροτικού Επιμελητηρίου. Όσο για τους 600.000 τόννους που εκτιμάται ότι είναι αποθηκευμένοι σε αποθήκες παραγωγών, κανείς ακόμη δεν γνωρίζει τι θα απογίνουν.
Ελλειμματικό Βόρειο, πλεονασματικό Νότιο Ημισφαίριο
Από την μεριά τώρα της Αργεντινής, το ασυνήθιστο γεγονός εξαγωγής ηλιάνθου σε τόσο μακρινή απόσταση, δίπλα μάλιστα από την παγκόσμιο παραγωγικό κέντρο του προϊόντος, στηρίζεται στην φετινή της υπερπαραγωγή. Τα τοπικά αγροτικά Μέσα, εκτιμούν ότι είναι η μεγαλύτερη σοδειά ηλιάνθου των τελευταίων 27 χρόνων: 5,1 εκατ. τόννοι! Οι τιμές που πλήρωσαν οι Βούλγαροι εισαγωγείς εκτιμάται ότι είναι 650 ευρώ ο τόνος, ενώ η ντόπια σοδειά που παραμένει στις αποθήκες δεν έβγαινε στην αγορά με 550 ευρώ/τόνος. Εδώ υπάρχει ένα σημείο που χρήζει διευκρίνισης: σήμερα, που δεν έχει ακόμη εφαρμοστεί η συμφωνία MERCOSUR, στα λιμάνια της Βουλγαρίας εφαρμόζεται δασμός της τάξης του 10% στον εισαγόμενο ηλιόσπορο. Δεδομένου ότι το φαινόμενο είναι σε εξέλιξη και οι τιμές «ακούγονται» και δεν έχουν ακόμη καταγραφεί ως επίσημα δεδομένα, δεν είναι σαφές εάν τα 650 ευρώ ο τόνος είναι τιμή με φόρο ή χωρίς φόρο.
Βουλγάρικα μέσα αναφέρουν ότι είναι η τιμή που πλήρωσαν οι εισαγωγείς βιομήχανοι, προφανώς μαζί με τον φόρο. Το 10% διαφορά στην τιμή, δεν είναι ασήμαντο, αλλά δεν συνάδει με όσα ακούγαμε μέχρι τώρα στον δημόσιο διάλογο για την συμφωνία ΕΕ – MERCOSUR. Οι πάντες μιλάνε για τις τεράστιες και πάμφθηνες ποσότητες Λατινοαμερικάνικου προϊόντος που θα κατακλύσουν την Ευρωπαϊκή αγορά. Από το πρώτο δείγμα γραφής δεν τεκμαίρεται αβίαστα κάτι τέτοιο. Ο αργεντίνικος ηλιάνθος, έφτασε στην Ευρώπη, την ώρα που η χώρα αυτή είχε την μεγαλύτερη παραγωγή της εδώ και δεκαετίες, σε τιμές όχι πάντως ιδιαίτερα χαμηλές. Αυτό δεν συμβαίνει κάθε χρόνο. Δεύτερο, η εγχώρια αλυσίδα αξίας ηλίανθος – ηλιέλαιο στην Ευρώπη υποφέρει εδώ και δύο χρόνια όσο ποτέ άλλοτε: πόλεμοι, ξηρασίες κι ένα σωρό άλλες αντιξοότητες.
Κάθε χρόνο στην ΕΕ επεξεργάζονται περί τα 7,7 εκατ. τόννοι ηλιάνθου, από τους οποίους 1,7 στην Ουγγαρία, 1,3 στην Βουλγαρία, 1,1 στην Γαλλία κι 1 εκατ. τόννοι στην Ισπανία. Άρα οι 200.000 τόννοι που εμφανίστηκαν ως εξισορροπιστές στην αγορά, αντιπροσωπεύουν το 2,5% της συνολικής Ευρωπαϊκής ή το 15% της συνολικής ποσότητας προς επεξεργασία.
Κερδοσκοπία VS σωστή λειτουργία αγοράς
Οι Βούλγαροι παραγωγοί, έκαναν αυτό που κάνουν οι παραγωγοί σε ολόκληρο τον κόσμο, δεν παρέδιδαν το προϊόν τους περιμένοντας καλύτερες τιμές. Όταν αυτό το κάνουν οι μεσάζοντες, όλοι λέμε ότι κερδοσκοπούν, τώρα οι παραγωγοί τι κάνουν;
Γνώμη μας είναι ότι οι παραγωγοί δεν κερδοσκοπούν, αλλά παίζουν σε ένα παιγνίδι με πολύ λάθος κανόνες: ή του ύψους ή του βάθους, φέτος εσύ του χρόνου εγώ ή σε οικονομικούς όρους, ότι η κερδοσκοπία είναι χτισμένη στους όρους λειτουργίας της αγοράς. Έτσι όμως δεν γίνεται προκοπή. Το ηλιέλαιο, είναι ένα φθηνό λάδι, ουδέτερο σε γεύση και αποτελεί καταφύγιο για τις νοικοκυρές και την παντού ανερχόμενη εστίαση σε περιόδους ακρίβειας. Οι δυσμενείς εξελίξεις στην πρωτογενή (ξηρασία) και δευτερογενή παραγωγή (πόλεμος), ήταν φανερό εδώ και καιρό ότι θα προκαλέσει αύξηση τιμής του τελικού προϊόντος.
«Αυτό μας έλειπε» θα αναφώνησαν τόσο οι νοικοκυρές ανά την Ευρώπη όσο και η κ. Λαγκάρντ, όχι με την ιδιότητά της ως νοικοκυρά, αλλά ως επιβλέπουσα το επίπεδο τιμών στις αγορές των 27 κρατών μελών της ΕΕ.
Για να επιστρέψουμε στο αρχικό επιχείρημα, η αγορά από μόνη της χωρίς την βοήθεια της συμφωνίας MERCOSUR, προσπάθησε να βρει μια λύση. Συγκυριακή μεν, αλλά λύση δε. Εκμεταλλεύτηκε τις συνθήκες στην Αργεντινή και φαίνεται ότι θα καλύψει το κενό που δημιουργήθηκε στην Ευρώπη. Εάν υπήρχε απαγόρευση και προστασία της Ευρωπαϊκής παραγωγής όπως όλοι φωνάζουν, το αποτέλεσμα θα ήταν το ηλιέλαιο να γνωρίσει μια γενναία αύξηση στο Ευρωπαϊκό ράφι, με ότι σημαίνει αυτό για όλους μας. Κάποιοι παραγωγοί ίσως έβγαζαν τα σπασμένα των τελευταίων χρόνων, κάποιοι ενδιάμεσοι ανάλογα το στήσιμο που θα είχαν κάνει μπορεί και να κέρδιζαν, άλλοι πάλι θα έχαναν. Αυτοί που σίγουρα θα ζημιωνόντουσαν θα ήταν οι καταναλωτές. Μια ακόμη αύξηση στο ράφι και στην εστίαση ενός τόσο σημαντικού προϊόντος, θα ήταν μια ακόμη γροθιά στο στομάχι.
Τι έχουν τα έρμα και ψοφούν ή γιατί οι νέοι δεν γίνονται αγρότες
Στους Ευρωπαίους παραγωγούς, δεν φταίνε οι διεθνείς συνθήκες της ΕΕ - ο κακός τρόπος λειτουργίας της αγοράς φταίει. Χωρίς πληροφόρηση κι ενημέρωση, με αποσπασματικά μέσα και μέτρα, χωρίς τεχνική και οικονομοτεχνική βοήθεια οι Ευρωπαίοι παραγωγοί πέφτουν διαρκώς θύματα. Σε ένα τέτοιο σκηνικό, φέτος, ο ηλιόσπορος στην Ελλάδα πληρώθηκε 40-44 λεπτά το κιλό, όταν στην Βουλγαρία, που κατά κανόνα είναι φθηνότερη αγορά, πληρώθηκε μέχρι και 50 (εκτός αποθήκης). Εκεί, η αγορά είναι οργανωμένη και η πληροφορία διακινείται ευκολότερα, άρα δεν μπορείς εύκολα να ξεγελάσεις κάποιον. Σε μια ανοργάνωτη αγορά, όπως η Ελληνική στον ηλιάνθο, μόνο φήμες και διαδόσεις υπάρχουν με το - φυσιολογικό- αποτέλεσμα να πληρωθεί πέρυσι σχεδόν 15% φθηνότερα.
Από το πρώτο αυτό crash test της συμφωνίας MERCOSUR, καλό θα ήταν να απομονώναμε τις κραυγές και τους ψιθύρους και θα προσπαθούσαμε να κατανοήσουμε καλύτερα το βάθος των καταστάσεων. Των εγκαταλελειμμένων και αφρόντιστων καταστάσεων σε ολόκληρη την ΕΕ, παρ όλους τους πακτωλούς χρημάτων που διανέμονται στους αγρότες.
Κι εάν η λέξη εγκατάλειψη παρόλα τα πολλά χρήματα που διατίθενται ακούγεται βαριά και ακραία, πως αλλιώς θα μπορούσε κανείς να εξηγήσει ότι το περίφημο Γαλλικό διατροφικό ισοζύγιο βαίνει ολοταχώς προς αρνητικό, την ώρα που η πολιτική ηγεσία μετονόμασε το αρμόδιο Υπουργείο σε Διατροφικής κυριαρχίας! Περασμένα μεγαλεία... Πώς αλλιώς θα εξηγήσει κανείς ότι τα χωριά ερημώνουν και η γη μένει ακαλλιέργητη, ενώ οι νέοι δεν θέλουν να ασχοληθούν με το αγροτικό επάγγελμα σε ένα τέτοιο περιβάλλον αβεβαιότητας.
Εσείς θα σταδιοδρομούσατε σε ένα χώρο όπου το ετήσιο εισόδημά σας θα ήταν άγνωστο και η κερδοσκοπία είναι η βασική κινητήριος δύναμη της αγοράς που δραστηριοποιείστε; Και τα μηνιαία έξοδα του σπιτιού, των παιδιών, των ηλικιωμένων γονιών πως θα καλυφθούν όταν οι τιμές πώλησης είναι στα τάρταρα και οι αντίστοιχες αγοράς στα ύψη, όπως συμβαίνει την εποχή αυτή παγκοσμίως;
Ας μην ξεχνάμε παράλληλα, ότι η διατροφή δεν αφορά μόνο τους παραγωγούς που επικαλούνται το γνωστό σύνθημα «No farmers No food», αλλά και τους καταναλωτές που πρέπει κι αυτοί να χορτάσουν τα πεινασμένα τους παιδιά. Ίσως κάπου εκεί στο ενδιάμεσο μεταξύ χωραφιού και ραφιού, χάνεται η ουσία των πραγμάτων και δεν το έχουμε ψάξει αρκετά...
