Η ένταση μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν επηρεάζει άμεσα τις τιμές πετρελαίου, φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας, με συνέπειες για την Ελλάδα και την Ευρώπη. Περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου και μεγάλο μέρος των φορτίων LNG διέρχονται από τα Στενά του Ορμούζ, γεγονός που καθιστά κάθε γεωπολιτική κλιμάκωση παράγοντα αστάθειας για τις αγορές ενέργειας.
Η τιμή του Brent κινείται κοντά στα 70 δολάρια το βαρέλι, παραμένοντας σε σχετικά υψηλά επίπεδα παρά τις διακυμάνσεις των τελευταίων ημερών. Η αγορά είθισται να ενσωματώνει γεωπολιτικό «risk premium» λόγω της έντασης ΗΠΑ-Ιράν, με το Brent από την αναζωπύρωση της έντασης, και κατά διαστήματα, να καταγράφει ανοδική τάση και να φτάνει ακόμη και κοντά στα 72,5 δολάρια, καθώς οι επενδυτές, ακόμη και χωρίς διακοπές ροών, τιμολογούν τον αυξημένο κίνδυνο διαταραχής της προσφοράς και πιθανής κλιμάκωσης.
Η αγορά ενέργειας λειτουργεί προληπτικά. Δεν περιμένει την κρίση, την προεξοφλεί. Ακόμη και η πιθανότητα στρατιωτικής κλιμάκωσης αρκεί για να αυξηθεί το λεγόμενο «risk premium» στις τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου. Σε παρόμοιες γεωπολιτικές εντάσεις, το Brent έχει κινηθεί ανοδικά κατά 20 έως 40 δολάρια το βαρέλι μέσα σε λίγες εβδομάδες. Σε σοβαρή διαταραχή ροών, δεν αποκλείεται να κινηθεί προς τα 120 ή ακόμη και τα 130 δολάρια.
Για να μεταφραστεί αυτό σε καθημερινό κόστος, κάθε αύξηση 10 δολαρίων στο Brent αντιστοιχεί θεωρητικά σε περίπου 6-7 λεπτά ανά λίτρο καυσίμου προ φόρων. Στην πράξη, λόγω φορολογίας, αποθεμάτων και χρονικής προσαρμογής, μεταφράζεται συνήθως σε 5 έως 15 λεπτά. Αν το Brent αυξηθεί κατά 30 δολάρια, η ελληνική αντλία μπορεί να δει αυξήσεις 15 έως 30 λεπτών ανά λίτρο. Σε πιο επιθετικό σενάριο με άνοδο 50 δολαρίων, η αύξηση μπορεί να ξεπεράσει τα 40-50 λεπτά. Αυτό δεν αφορά μόνο τα καύσιμα, αλλά μεταφέρεται στο κόστος μεταφορών, στα τρόφιμα και τελικά στον πληθωρισμό.
Το δεύτερο και πιο κρίσιμο κανάλι μετάδοσης είναι το φυσικό αέριο. Η Ευρώπη, μετά τη μείωση των ρωσικών ροών, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το LNG. Αν η τιμή του φυσικού αερίου αυξηθεί κατά 20 ευρώ ανά μεγαβατώρα, η χονδρική τιμή ηλεκτρικής ενέργειας μπορεί να αυξηθεί περίπου 40 ευρώ ανά μεγαβατώρα όταν το φυσικό αέριο λειτουργεί ως οριακή μονάδα. Αν η άνοδος φτάσει τα 30 έως 40 ευρώ, η επίπτωση στη χονδρική μπορεί να αγγίξει τα 60 έως 80 ευρώ. Αυτό με κάποια χρονική καθυστέρηση περνά στους λογαριασμούς ρεύματος.
Η διάρκεια της κρίσης είναι καθοριστική. Σε σενάριο ενός μήνα, η επίδραση είναι κυρίως ψυχολογική και τιμολογιακή. Σε βάθος τριμήνου, οι αυξήσεις παγιώνονται και περνούν στην πραγματική οικονομία. Σε βάθος εξαμήνου, η ενεργειακή ακρίβεια γίνεται καθεστώς, με τον πληθωρισμό να ενισχύεται και την ανάπτυξη να επιβραδύνεται.
Για την Ελλάδα, που εισάγει μεγάλο μέρος της ενέργειας που καταναλώνει και βασίζεται στο φυσικό αέριο για σημαντικό ποσοστό της ηλεκτροπαραγωγής, η επίδραση μπορεί να είναι άμεση. Μια άνοδος 30 δολαρίων στο πετρέλαιο μπορεί να σημαίνει αύξηση περίπου 15 έως 25 λεπτά ανά λίτρο, ενώ αύξηση 20 έως 40 ευρώ στο φυσικό αέριο μπορεί να ανεβάσει τη χονδρική τιμή ηλεκτρικής ενέργειας κατά 40 έως 80 ευρώ.
Ωστόσο, το πιθανότερο σενάριο δεν είναι πλήρης διακοπή ροών, αλλά παρατεταμένη ένταση με υψηλό «risk premium». Σε αυτό το σενάριο, η Ελλάδα δεν θα αντιμετωπίσει απαραίτητα ελλείψεις, αλλά θα πληρώσει ακριβότερη ενέργεια. Το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει επίδραση, αλλά πόσο θα διαρκέσει. Ένας μήνας σημαίνει σοκ, τρεις μήνες πίεση, έξι μήνες αλλαγή ενεργειακής πραγματικότητας.
Πληθωρισμός, τουρισμός και διαθέσιμο εισόδημα: Το δεύτερο κύμα της κρίσης
Το ενεργειακό σοκ δεν σταματά στην αντλία ή στον λογαριασμό ρεύματος. Μεταφέρεται στην οικονομία μέσω πολλαπλών καναλιών. Η άνοδος καυσίμων αυξάνει το κόστος μεταφορών, logistics και παραγωγής, γεγονός που μεταφράζεται σε ακριβότερα τρόφιμα και υπηρεσίες. Σε σενάριο τρίμηνης ενεργειακής έντασης, ο πληθωρισμός στην Ελλάδα θα μπορούσε να ενισχυθεί κατά 1 έως 1,5 ποσοστιαία μονάδα, ενώ σε εξάμηνη κρίση η επίδραση μπορεί να αγγίξει τις 2 μονάδες.
Το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών πιέζεται διπλά: από ακριβότερη ενέργεια και από αυξημένες τιμές βασικών αγαθών. Για ένα μέσο ελληνικό νοικοκυριό, μια αύξηση 25% στο κόστος ενέργειας μπορεί να αφαιρέσει εκατοντάδες ευρώ ετησίως από το διαθέσιμο εισόδημα, περιορίζοντας κατανάλωση και αποταμίευση.
Ο τουρισμός, βασικός πυλώνας της ελληνικής οικονομίας, επηρεάζεται επίσης. Η αύξηση καυσίμων ανεβάζει το κόστος αεροπορικών και θαλάσσιων μεταφορών, ενώ η γενικότερη οικονομική πίεση στην Ευρώπη περιορίζει την καταναλωτική δαπάνη των ταξιδιωτών. Σε ήπια κρίση, η επίδραση θα είναι περιορισμένη. Σε παρατεταμένη ενεργειακή ένταση, η τουριστική δαπάνη μπορεί να μειωθεί, επηρεάζοντας έσοδα και ανάπτυξη.
Παράλληλα, τα δημοσιονομικά περιθώρια πιέζονται. Αν η κυβέρνηση χρειαστεί να εφαρμόσει επιδοτήσεις ενέργειας για να συγκρατήσει τις τιμές, το δημοσιονομικό κόστος μπορεί να αυξηθεί σημαντικά, όπως συνέβη στην προηγούμενη ενεργειακή κρίση. Η στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων μειώνει τον άμεσο αντίκτυπο, αλλά επιβαρύνει τα δημόσια οικονομικά και περιορίζει άλλες πολιτικές επιλογές.
Τα μαθήματα από τις ενεργειακές κρίσεις του παρελθόντος
Η πρόσφατη ενεργειακή ιστορία δείχνει πόσο γρήγορα μια γεωπολιτική ένταση μετατρέπεται σε οικονομική πίεση. Το 2022, με την ενεργειακή κρίση στην Ευρώπη, η τιμή του Brent κινήθηκε από περίπου 75-80 δολάρια το βαρέλι στα επίπεδα των 115-120 δολαρίων, δηλαδή κατέγραψε αύξηση περίπου 45% έως 55%. Την ίδια περίοδο, η τιμή της αμόλυβδης στην Ελλάδα αυξήθηκε από περίπου 1,80 ευρώ ανά λίτρο σε επίπεδα κοντά ή και πάνω από 2,40 ευρώ, δηλαδή κατέγραψε άνοδο περίπου 30% έως 35%.
Το φυσικό αέριο παρουσίασε ακόμη πιο έντονη μεταβλητότητα. Στο ευρωπαϊκό hub, οι τιμές από επίπεδα γύρω στα 70–80 ευρώ ανά μεγαβατώρα εκτινάχθηκαν ακόμη και πάνω από τα 300 ευρώ σε περιόδους κορύφωσης, δηλαδή άνοδος που ξεπέρασε το 250% έως 300%. Στην Ελλάδα, η χονδρική τιμή ηλεκτρικής ενέργειας ακολούθησε, ξεπερνώντας σε ορισμένες φάσεις τα 300 ευρώ ανά μεγαβατώρα, όταν σε πιο ομαλές συνθήκες κινούνταν κοντά στα 100 ευρώ. Αυτό σημαίνει αύξηση της τάξης του 180% έως 200% στη χονδρική αγορά ρεύματος.
Η επίπτωση στους τελικούς λογαριασμούς ήταν μικρότερη αλλά αισθητή, λόγω επιδοτήσεων και ρυθμιστικών παρεμβάσεων. Παρά τις κρατικές ενισχύσεις, το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας για νοικοκυριά αυξήθηκε κατά περίπου 40% έως 60% σε σχέση με την προ κρίσης περίοδο, ενώ για επιχειρήσεις σε ορισμένες περιπτώσεις ξεπέρασε το 70%.
Η εμπειρία εκείνης της περιόδου έδειξε επίσης τη στενή σχέση Brent–καυσίμων στην Ελλάδα. Μια άνοδος περίπου 40 δολαρίων στο πετρέλαιο μεταφράστηκε σε αύξηση περίπου 50–60 λεπτών ανά λίτρο στην αντλία στο αποκορύφωμα της κρίσης, αν και μέρος αυτής συγκρατήθηκε προσωρινά από φορολογικές και δημοσιονομικές παρεμβάσεις. Παράλληλα, η αύξηση του φυσικού αερίου κατά περίπου 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα σε συγκεκριμένες περιόδους οδήγησε σε άνοδο της χονδρικής ηλεκτρικής ενέργειας κατά περίπου 120 έως 180 ευρώ ανά μεγαβατώρα, επιβεβαιώνοντας τον ισχυρό συσχετισμό μεταξύ τιμής αερίου και κόστους ρεύματος.
Το βασικό δίδαγμα είναι ότι η αγορά ενέργειας αντιδρά ταχύτερα στην άνοδο απ’ ό,τι στην αποκλιμάκωση. Ακόμη και χωρίς πλήρη διακοπή ροών, η παρατεταμένη αβεβαιότητα μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική αύξηση τιμών, πληθωρισμού και ενεργειακού κόστους. Η Ελλάδα, ως καθαρός εισαγωγέας ενέργειας, επηρεάζεται έντονα από τις διεθνείς τιμές, γεγονός που σημαίνει ότι μια νέα γεωπολιτική κρίση μπορεί να μεταφραστεί ξανά σε ακριβότερα καύσιμα, ακριβότερο ρεύμα και πίεση στο διαθέσιμο εισόδημα, ακόμη κι αν οι φυσικές ροές ενέργειας δεν διακοπούν πλήρως.
