Τη μεγαλύτερη υπαρξιακή απειλή για το ισλαμιστικό καθεστώς του Ιράν στα σχεδόν 50 χρόνια του ενδεχομένως να αποτελεί ο θάνατος του ανώτατου ηγέτη της χώρας Αγιοταλάχ Αλί Χαμενεί, χωρίς ωστόσο απαραιτήτως να σημαίνει και ένα γρήγορο τέλος στη θεοκρατία που ελέγχει τη χώρα. Παρά το γεγονός ότι το Ιράν έχει εκλεγμένο πρόεδρο, τον Μασούντ Πεζεσκιάν, η πραγματική εξουσία βρισκόταν στα χέρια του ανώτατου ηγέτη.
Το τρέχον καθεστώς έχει βιώσει μόνο μία άλλη αλλαγή εξουσίας αυτής της κλίμακας, μετά τον θάνατο το 1989 του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί. Ο θάνατος του Χαμενεΐ το Σάββατο, που επιβεβαίωσαν τα ιρανικά κρατικά μέσα ενημέρωσης, δεν αφήνει κανένα προφανή διάδοχο.
Προσδοκίες αντιποίνων
Ο Ντάνι Σιτρινόβιτς, ανώτερος συνεργάτης στο Scowcroft Middle East Security Initiative. δηλώνει στο Atlantic Counsil ότι οι περιφερειακοί πληρεξούσιοι του Ιράν, ιδίως η λιβανέζικη Χεζμπολάχ, θα αντιμετώπιζαν πιέσεις να απαντήσουν στο όνομα της αποτροπής και της εκδίκησης. Ωστόσο, η κλιμάκωση δεν είναι αυτόματη. Η στρατηγική κουλτούρα του Ιράν επί μακρόν ευνοεί τη μετρημένη ανταπόδοση αντί της συναισθηματικής αντίδρασης.
Οι κίνδυνοι που ενέχει αυτή η επιχείρηση είναι, ωστόσο, απολύτως πραγματικοί. Τη στιγμή που εξαπέλυσε μια τόσο εκτεταμένη επίθεση με απεριόριστους στόχους, ο Τραμπ έδωσε στο καθεστώς της Τεχεράνης κίνητρο να χρησιμοποιήσει κάθε διαθέσιμο μέσο για να αντεπιτεθεί σε αυτό που πλέον οφείλει να αντιμετωπίσει ως μάχη επιβίωσης. Το μόνο ερώτημα είναι πόση ζημία θα αποδειχθεί ικανό να προκαλέσει στις ΗΠΑ και στους συμμάχους τους και για πόσο χρόνο.
Ωστόσο, χρειάζονται περισσότερος χρόνος και περισσότερες εκτιμήσεις ζημιών από το πεδίο για να διαπιστωθεί εάν οι ιρανικοί βαλλιστικοί πύραυλοι έχουν καταστραφεί ως επί το πλείστον ή εάν διατηρούνται περισσότεροι σε εφεδρεία για μια παρατεταμένη σύγκρουση. «Οι επόμενες ημέρες θα δείξουν εάν ο αποκεφαλισμός θα οδηγήσει σε κλιμάκωση, κατακερματισμό ή σε μια αναπροσαρμοσμένη ισορροπία αποτροπής».
Παραμένει επίσης άγνωστο ποιες ιρανικές δυνατότητες θα απομείνουν για να υλοποιήσει το Ιράν τις απειλές του να κλείσει τα Στενά του Ορμούζ, να βυθίσει πετρελαιοφόρα ή να πλήξει τις ελαφρά προστατευμένες πετρελαϊκές υποδομές των αμερικανικών συμμάχων στον Κόλπο. Οι κίνδυνοι αυτοί εξηγούν τη διστακτικότητα της Σαουδικής Αραβίας, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και άλλων σουνιτικών αραβικών κρατών, που μπορεί να μην τρέφουν συμπάθεια για την Τεχεράνη, να στηρίξουν - πόσο μάλλον να συμμετάσχουν - στην αμερικανοϊσραηλινή επίθεση.
Επιπλέον, οι ΗΠΑ έχουν βρεθεί εδώ και στο παρελθόν: στο Αφγανιστάν επί 20 χρόνια, στο Ιράκ από το 2003 και στη Λιβύη το 2011, περιπτώσεις όπου οι στρατιωτικές παρεμβάσεις τους στη Μέση Ανατολή απέτυχαν. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να πετύχει αυτή τη φορά, αλλά ένα είναι βέβαιο: δεν υπάρχει κανείς στην Ουάσιγκτον που να μπορεί να είναι βέβαιος για το πού θα οδηγήσει αυτός ο πόλεμος επιλογής.
Ένας νέος αγιατολάχ;
Στα ονόματα που συζητούνται περισσότερο για να αντικαταστήσουν τον Χαμενεΐ, είναι ο γιος του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, ο εγγονός του πρώτου ανώτατου ηγέτη Χασάν Χομεϊνί ή μέλη της οικογένειας Λαριτζανί. Εδώ και χρόνια, ο πρώην πρόεδρος Εμπραχίμ Ραΐσι θεωρούνταν ο επικρατέστερος για να αντικαταστήσει τον Χαμενεΐ, αλλά σκοτώθηκε σε αεροπορικό δυστύχημα το 2024.
«Κανείς δεν συγκεντρώνει προφανή συναίνεση. Το μεγαλύτερο ερώτημα, είναι εάν θα υπάρξει παρόμοια δομή εξουσίας ή αν θα δούμε μια πιο αποδυναμωμένη, περισσότερο συλλογική διάταξη σχεδιασμένη να αποτρέψει τη συγκέντρωση εξουσίας σε ένα και μόνο πρόσωπο», συνεχίζει ο Σιτρινόβιτς.
Παράλληλα, προσθέτει, σε αντίθεση με το 1979, δεν υπάρχει ενιαία, οργανωμένη αντιπολίτευση ικανή να εκμεταλλευτεί άμεσα την αποδιοργάνωση της ελίτ. Η δημόσια δυσαρέσκεια είναι πραγματική και εκτεταμένη, αλλά ο κατακερματισμός και η καταστολή περιορίζουν την πολιτική της μετουσίωση. Ο Χαμενεΐ έχει φύγει, αλλά «οι προβλέψεις περί κατάρρευσης του καθεστώτος θα ήταν πιθανότατα πρόωρες, σημειώνουν αναλυτές, ιδίως δεδομένου του εδραιωμένου χαρακτήρα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC): «μιας στρατιωτικής, πολιτικής και οικονομικής υπερδύναμης με τεράστιο συμφέρον στη διατήρηση της υφιστάμενης τάξης».
Ανθεκτική θεοκρατία
Ωστόσο, η θεοκρατία που προήδρευε ο Χαμενεΐ έχει αποδειχθεί ανθεκτική μέσα από πολυάριθμες προκλήσεις - από μια μαζική εξέγερση το 2009 λόγω κατηγοριών εκλογικής απάτης μέχρι τις πρόσφατες διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα που ζητούσαν την ανατροπή του καθεστώτος και είχαν τη στήριξη του Τραμπ τον Ιανουάριο, πριν τις καταστείλει η ιρανική κυβέρνηση. «Ένα Ιράν μετά τον Χαμενεΐ δεν σημαίνει απαραίτητα ένα Ιράν χωρίς Ισλαμική Δημοκρατία», δήλωσε στο Politico ο Μπενάμ Μπεν Ταλέμπλου, ανώτερος διευθυντής για το Ιράν στο Foundation for Defense of Democracies. «Η Ισλαμική Δημοκρατία έχει καταφέρει να επιβιώσει υπό σημαντική εσωτερική και εξωτερική πίεση», σημειώνει, υπογραμμίζοντας και την ικανότητα της Τεχεράνης να διατηρεί τα προγράμματα πυρηνικών και βαλλιστικών πυραύλων επί χρόνια παρά τις διεθνείς απαιτήσεις.
Το καθεστώς έχει επίσης δείξει την προθυμία του να καταστείλει βίαια τους πολίτες του και να καταπνίγει επανειλημμένα τις διαδηλώσεις. Κατά τη διάρκεια της ηγεσίας του ως αγιατολάχ, ο Χαμενεΐ επέβλεπε ένα αυξανόμενο δίκτυο περιφερειακών πληρεξούσιων που προέβαιναν σε βία κατά Αμερικανών στρατιωτικών και συμμάχων των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή.
Στο εσωτερικό, το καθεστώς του Χαμενεΐ διατηρούσε αυστηρό έλεγχο στον ιρανικό λαό, περιορίζοντας σοβαρά τις ατομικές ελευθερίες, ιδιαίτερα για τις γυναίκες και ορισμένες μειονοτικές ομάδες. Η καταπίεση του Χαμενεΐ προκάλεσε αντιδράσεις από τους Ιρανούς πολίτες με την πάροδο των ετών. Καθώς κάθε κύμα δυσαρέσκειας γινόταν ισχυρότερο, η βαρβαρότητα της αντίδρασης της κυβέρνησης αυξανόταν αντίστοιχα. Τον Δεκέμβριο, οι κυβερνητικές δυνάμεις σκότωσαν χιλιάδες διαδηλωτές και συνέλαβαν δεκάδες χιλιάδες άλλους. Υπάρχουν εκείνοι που ετοιμάζονται να αναλάβουν δράση αν το καθεστώς καταρρεύσει. Ο Ρεζά Παχλαβί, γιος του τελευταίου σαχ του Ιράν, έσπευσε να εκδώσει δική του δήλωση αμέσως μετά την έναρξη των επιδρομών. Το καθεστώς «καταρρέει», δήλωσε ο Παχλαβί σε σχόλια που ανάρτησε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επαινώντας τον Τραμπ για ό,τι χαρακτήρισε «ανθρωπιστική παρέμβαση».
Ο Παχλαβί, που ζει στις ΗΠΑ, έχει επιδιώξει να παρουσιαστεί ως ο κύριος ηγέτης της αντιπολίτευσης κατά του ισλαμιστικού καθεστώτος, αν και το μέγεθος της υποστήριξης των Ιρανών για τον εξόριστο πρίγκιπα παραμένει ασαφές. Ελλείψει σαφούς μεταβίβασης εξουσίας, το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης θα μπορούσε να αναλάβει την ηγεσία.
Αλλαγή ηγεσίας
Η κυβέρνηση Τραμπ ενδεχομένως να ελπίζει σε μια μετάβαση ηγεσίας τύπου Βενεζουέλας στο Ιράν, αναζητώντας μια προσωπικότητα ανάλογη της υπηρεσιακής προέδρου Ντέλσι Ροντρίγκες που να προκύψει από τις τάξεις του IRGC.
Ωστόσο, η πλήρης εξουσία υπό σκληροπυρηνικούς στρατηγούς του IRGC πιθανότατα θα σήμαινε τη διατήρηση της καταπίεσης στο Ιράν υπό στρατιωτική δομή και μιας έντονα αντιαμερικανικής κυβέρνησης που θα μπορούσε ακόμα να προκαλέσει καταστροφές στην περιοχή.
Δεδομένου ότι το επιχείρημα Τραμπ για αποτροπή μιας επικείμενης απειλής κατά των ΗΠΑ - η οποία, με τις πυρηνικές διαπραγματεύσεις προγραμματισμένες να επαναληφθούν την επόμενη εβδομάδα, δεν υφίστατο – ο πλέον φιλόδοξος στόχος και εκείνος που πρέπει να επιτευχθεί για να έχουν νόημα όλοι οι υπόλοιποι ήταν η αλλαγή καθεστώτος. Χωρίς αυτήν, η Δημοκρατία και οι δραστηριότητές της μπορούν να αποδυναμωθούν, να διακοπούν ή να καθυστερήσουν, αλλά όχι να σταματήσουν.
Πολύ περισσότερο, τα προβλήματα που ο Τραμπ και το Ισραήλ επιδίωξαν να επιλύσουν θα καταστούν ακόμη δυσκολότερα. Η ιρανική ηγεσία, για παράδειγμα, θα απέλαυνε σχεδόν βέβαια τους διεθνείς επιθεωρητές πυρηνικών, μειώνοντας δραστικά την ικανότητα των ΗΠΑ και άλλων να παρακολουθούν τον εμπλουτισμό ουρανίου του Ιράν.
Φωτογραφία @AP
