Γιατί τόσο μεγάλο μέρος των ευρωπαϊκών νοικοκυριών παραμένει εκτός κεφαλαιαγορών; Οι συνήθεις εξηγήσεις αφορούν το διαθέσιμο εισόδημα, τον φόβο του κινδύνου, τις περιορισμένες χρηματοοικονομικές γνώσεις, το κόστος και την πολυπλοκότητα των επενδύσεων. Η αντιμετώπιση αυτών των εμποδίων βρίσκεται και στον πυρήνα της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την Ευρωπαϊκή Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (SIU).
Μια πρόσφατη ακαδημαϊκή μελέτη προσθέτει όμως έναν λιγότερο προφανή παράγοντα. Την κοινωνική εικόνα του επενδυτή. Η μελέτη «Proud to Not Own Stocks: How Identity Shapes Financial Decisions», που δημοσιεύθηκε φέτος στο Review of Financial Studies, εξετάζει σχεδόν 8.500 άτομα σε 11 χώρες, και βρίσκει ότι οι αντιλήψεις για τους ανθρώπους που κατέχουν μετοχές συνδέονται συστηματικά με την πιθανότητα συμμετοχής στις κεφαλαιαγορές.
Οι επενδυτές ως «άπληστοι» και «τζογαδόροι»
Το εύρημα έρχεται να προστεθεί σε ένα πρόβλημα που απασχολεί εδώ και δεκαετίες το household finance. Η θεωρία υποδεικνύει ότι πολλά νοικοκυριά θα μπορούσαν να ωφεληθούν από την κατοχή ενός διαφοροποιημένου χαρτοφυλακίου μετοχών, ιδιαίτερα όταν διαθέτουν μακροπρόθεσμο επενδυτικό ορίζοντα. Στην πράξη, όμως, μεγάλος αριθμός νοικοκυριών δεν κατέχει καθόλου μετοχές. Αυτό είναι το λεγόμενο stock market participation puzzle.
Η χαμηλή συμμετοχή μπορεί να εξηγηθεί εν μέρει από το κόστος, τον πλούτο, το εισόδημα, τις χρηματοοικονομικές γνώσεις, την ανοχή στον κίνδυνο και την εμπιστοσύνη. Ωστόσο, οι παράγοντες αυτοί δεν εξηγούν πλήρως γιατί ακόμη και νοικοκυριά με σημαντικά χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία επιλέγουν να απέχουν. Η νέα μελέτη χρησιμοποιεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα από την Ολλανδία. Ακόμη και μεταξύ των νοικοκυριών που βρίσκονται στο υψηλότερο 20% της κατανομής των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων, το 55% δεν κατέχει μετοχές. Επομένως, η έλλειψη διαθέσιμου κεφαλαίου δεν μπορεί να αποτελεί τη μοναδική εξήγηση.
Έτσι, οι συγγραφείς της μελέτης εξετάζουν κατά πόσο οι αντιλήψεις για τους κατόχους μετοχών επηρεάζουν την επενδυτική συμπεριφορά. Το εύρημά τους είναι εντυπωσιακό, καθώς οι κάτοχοι μετοχών αξιολογούνται κατά μέσο όρο πιο αρνητικά από όσους δεν κατέχουν μετοχές και στις 11 χώρες που εξετάζει η έρευνα. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να συγκρίνουν τις δύο ομάδες ως προς τρία χαρακτηριστικά: την απληστία, τον εγωισμό και τη συμπεριφορά που παραπέμπει σε τζόγο.
Η εικόνα είναι ιδιαίτερα έντονη στην Ολλανδία, όπου πραγματοποιήθηκε το βασικό σκέλος της έρευνας. Εκεί, το 81% των ερωτηθέντων αξιολογεί συνολικά τους κατόχους μετοχών πιο αρνητικά από όσους δεν κατέχουν. Εκεί οι ερευνητές μπορούσαν επίσης να αντιπαραβάλουν τις απαντήσεις με στοιχεία για τα πραγματικά περιουσιακά στοιχεία των νοικοκυριών. Διαπίστωσαν ότι όσο πιο αρνητική ήταν η εικόνα κάποιου για τους μετόχους τόσο μικρότερη ήταν η πιθανότητα να κατέχει και ο ίδιος μετοχές.
Η σχέση αυτή παραμένει ακόμη και όταν οι ερευνητές λαμβάνουν υπόψη διαφορές στο εισόδημα, τον πλούτο, την ηλικία, την εκπαίδευση, τις χρηματοοικονομικές γνώσεις και την ανοχή στον κίνδυνο. Επιπλέον, η αρνητική σχέση ανάμεσα στην εικόνα των μετόχων και τη συμμετοχή στο χρηματιστήριο εμφανίζεται στις εννέα από τις δέκα επιπλέον χώρες που εξετάζει η μελέτη.
Το σημαντικότερο, όμως, είναι ότι οι συγγραφείς δεν μένουν σε αυτή τη συσχέτιση. Μέσα από πειράματα εξετάζουν εάν οι αντιλήψεις αυτές επηρεάζουν πράγματι τις επενδυτικές αποφάσεις. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι όταν η κατοχή μετοχών συνδέεται πιο έντονα με μια κοινωνική ομάδα από την οποία κάποιος θέλει να διαφοροποιηθεί, μειώνεται η προθυμία του να επιλέξει τη συγκεκριμένη επένδυση. Με άλλα λόγια, η αρνητική εικόνα του επενδυτή δεν φαίνεται απλώς να συνοδεύει την αποχή από το χρηματιστήριο, αλλά ίσως αποτελεί και έναν από τους λόγους που την προκαλούν.
Το πρόβλημα για την SIU
Αυτό έχει προφανώς άμεση σημασία για τη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ένα μεγάλο μέρος των πολιτικών για την αύξηση της retail συμμετοχής βασίζεται στην υπόθεση ότι υπάρχουν συγκεκριμένα εμπόδια τα οποία μπορούν να αντιμετωπιστούν. Υψηλές προμήθειες, ανεπαρκής χρηματοοικονομική παιδεία, περίπλοκα προϊόντα, φορολογικά αντικίνητρα ή περιορισμένη πρόσβαση στις αγορές. Αν όμως η κοινωνική ταυτότητα επηρεάζει επίσης τη συμμετοχή, τότε η άρση αυτών των εμποδίων μπορεί να είναι αναγκαία αλλά όχι επαρκής συνθήκη.
Ένας πολίτης μπορεί να γνωρίζει πώς λειτουργεί ένα ETF, να έχει επαρκές διαθέσιμο εισόδημα και να αποκτήσει πρόσβαση σε ένα φθηνό επενδυτικό προϊόν. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι θα επενδύσει εάν εξακολουθεί να αντιλαμβάνεται τη χρηματιστηριακή επένδυση ως δραστηριότητα που συνδέεται με κερδοσκοπία ή συμπεριφορές με τις οποίες δεν θέλει να ταυτιστεί.
Ασφαλώς, υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην εικόνα του ανθρώπου που «παίζει στο χρηματιστήριο» και σε εκείνη του αποταμιευτή που τοποθετεί συστηματικά ένα μέρος του εισοδήματός του σε ένα διαφοροποιημένο χαρτοφυλάκιο για τη σύνταξη ή για έναν μακροπρόθεσμο οικονομικό στόχο. Από μια οικονομική σκοπιά μπορεί να υπάρχει σημαντική επικάλυψη. Κοινωνικά, όμως, οι δύο εικόνες γίνονται αντιληπτές εντελώς διαφορετικά.
Φαίνεται λοιπόν ότι, καθώς οι Βρυξέλλες επιχειρούν να δημιουργήσουν ένα πλαίσιο που θα διευκολύνει τα ευρωπαϊκά νοικοκυριά να τοποθετήσουν τις αποταμιεύσεις τους στις αγορές, θα πρέπει να βρουν κι έναν τρόπο για να αλλάξουν την επενδυτική κουλτούρα εκατομμυρίων Ευρωπαίων...
