Είκοσι πέντε χρόνια μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, η αμερικανική οικονομία και το χρηματιστήριο έχουν αφήσει πίσω τους το άμεσο σοκ εκείνης της περιόδου. Η εικόνα, ωστόσο, τις πρώτες ημέρες μετά τις επιθέσεις ήταν εντελώς διαφορετική. Η καταστροφή των Δίδυμων Πύργων και η απώλεια σχεδόν 3.000 ανθρώπων προκάλεσαν πρωτοφανές πλήγμα στην οικονομική δραστηριότητα, με το χρηματοπιστωτικό κέντρο της Νέας Υόρκης να βρίσκεται στο επίκεντρο της αναστάτωσης.
Το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης (NYSE) παρέμεινε κλειστό για τέσσερις συνεχόμενες συνεδριάσεις, στη μεγαλύτερη αναστολή λειτουργίας του από το 1933. Όταν οι συναλλαγές επαναλήφθηκαν στις 17 Σεπτεμβρίου 2001, ο S&P 500 υποχώρησε 4,9% μέσα σε μία ημέρα. Κατά την πρώτη εβδομάδα μετά τις επιθέσεις, η πτώση του διαμορφώθηκε περίπου μεταξύ 11,6% και 14%.
Οι απώλειες ήρθαν σε μια αγορά που βρισκόταν ήδη υπό πίεση εξαιτίας της ύφεσης που ακολούθησε το σκάσιμο της «φούσκας» του dot-com. Οι επιθέσεις πρόσθεσαν ένα νέο επίπεδο γεωπολιτικής και οικονομικής αβεβαιότητας, με αποτέλεσμα να αυξηθεί απότομα η αποστροφή προς τον κίνδυνο.
Συνολικά, εκτιμάται ότι περίπου 1,4 τρισ. δολάρια χρηματιστηριακής αξίας χάθηκαν στους βασικούς δείκτες. Ιδιαίτερα έντονο ήταν το πλήγμα στους κλάδους των αερομεταφορών και των ασφαλειών. Οι αεροπορικές εταιρείες βρέθηκαν αντιμέτωπες με απότομη πτώση της δραστηριότητας και αυξημένο κόστος ασφαλείας, ενώ οι ασφαλιστικές επιχειρήσεις κλήθηκαν να καλύψουν τεράστιες αποζημιώσεις.
Η χρηματιστηριακή αγορά, ωστόσο, αποδείχθηκε περισσότερο ανθεκτική από ό,τι υποδήλωνε η αρχική αντίδραση. Η πτώση ήταν απότομη, αλλά δεν εξελίχθηκε σε μόνιμη καταστροφή της επενδυτικής και οικονομικής δραστηριότητας.
Το οικονομικό πλήγμα στη Νέα Υόρκη
Οι επιπτώσεις της 11ης Σεπτεμβρίου ήταν πολύ ευρύτερες από την προσωρινή διακοπή της λειτουργίας της Wall Street. Η Νέα Υόρκη υπέστη σημαντικό πλήγμα στην απασχόληση, στους μισθούς, στην παραγωγή και στις επιχειρηματικές δραστηριότητες, με τις απώλειες να συγκεντρώνονται κυρίως στους κλάδους της εξωστρεφούς οικονομίας της πόλης.
Κατά τους τρεις μήνες που ακολούθησαν τις επιθέσεις χάθηκαν περίπου 430.000 θέσεις εργασίας, ενώ οι απώλειες μισθών ανήλθαν σε περίπου 2,8 δισ. δολάρια. Το ΑΕΠ της Νέας Υόρκης εκτιμάται ότι μειώθηκε κατά 30,3 δισ. δολάρια κατά τους τρεις τελευταίους μήνες του 2001 και καθ’ όλη τη διάρκεια του 2002.
Το Κάτω Μανχάταν επηρεάστηκε περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη περιοχή. Η καταστροφή του World Trade Center αφαίρεσε τεράστιες ποσότητες χώρων γραφείου από μια περιοχή που αποτελούσε έναν από τους σημαντικότερους χρηματοπιστωτικούς κόμβους παγκοσμίως. Παράλληλα, η τουριστική δραστηριότητα υποχώρησε, ενώ η αβεβαιότητα γύρω από την ασφάλεια και τη δυνατότητα λειτουργίας των επιχειρήσεων ενίσχυσε την πίεση στην τοπική οικονομία.
Η ομοσπονδιακή κυβέρνηση προχώρησε σε σημαντική οικονομική στήριξη. Τον Σεπτέμβριο του 2001 παρείχε 11,2 δισ. δολάρια στην πολιτεία της Νέας Υόρκης, ενώ στις αρχές του 2002 χορηγήθηκαν επιπλέον 10,5 δισ. δολάρια για οικονομική ανάπτυξη και υποδομές.
Η άμεση ζημιά, επομένως, δεν περιορίστηκε στην αξία των κατεστραμμένων κτιρίων. Αφορούσε ένα ευρύτερο οικονομικό οικοσύστημα, από την απασχόληση και την κατανάλωση έως τις μεταφορές, τον τουρισμό, τις ασφαλίσεις και τη λειτουργία των επιχειρήσεων.
Η αμερικανική οικονομία ανέκαμψε
Η μακροπρόθεσμη πορεία απέδειξε ότι το οικονομικό σοκ της 11ης Σεπτεμβρίου δεν κατάφερε να ανατρέψει τη δυναμική της αμερικανικής οικονομίας.
Στα 25 χρόνια που ακολούθησαν, ο S&P 500 έχει σχεδόν τετραπλασιαστεί, παρά τις αλλεπάλληλες περιόδους μεγάλης μεταβλητότητας και έντονων απωλειών. Η χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-2008 αποτέλεσε πολύ μεγαλύτερη και βαθύτερη δοκιμασία για το χρηματοπιστωτικό σύστημα, ενώ ακολούθησε η Μεγάλη Ύφεση από τον Δεκέμβριο του 2007 έως τον Ιούνιο του 2009.
Στη συνέχεια, η αμερικανική οικονομία εισήλθε σε νέες περιόδους ανάπτυξης, πριν αντιμετωπίσει ένα ακόμη πρωτοφανές σοκ με την πανδημία COVID-19. Και σε αυτή την περίπτωση, η οικονομία και οι αγορές τελικά ανέκαμψαν.
Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει τη διαφορά ανάμεσα στο βραχυπρόθεσμο σοκ και στις μακροπρόθεσμες οικονομικές τάσεις. Η 11η Σεπτεμβρίου προκάλεσε απότομη πτώση στις αγορές και σημαντική αναστάτωση στην πραγματική οικονομία, αλλά δεν ανέκοψε τη μακροπρόθεσμη επέκταση της αμερικανικής οικονομίας.
Ωστόσο, η οικονομική κληρονομιά των επιθέσεων δεν περιορίζεται στους δείκτες της Wall Street. Ένα σημαντικό μέρος του κόστους μεταφέρθηκε στον ομοσπονδιακό προϋπολογισμό και, τελικά, στους φορολογουμένους.
Το μακροπρόθεσμο κόστος για τους φορολογουμένους
Οι πόλεμοι στο Ιράκ και το Αφγανιστάν αποτέλεσαν μία από τις σημαντικότερες οικονομικές συνέπειες της 11ης Σεπτεμβρίου. Η αμερικανική κυβέρνηση χρηματοδότησε μεγάλο μέρος των πολεμικών επιχειρήσεων μέσω δανεισμού και όχι μέσω αντίστοιχης αύξησης της φορολογίας.
Αυτό σήμαινε ότι ένα σημαντικό τμήμα του κόστους δεν καταβλήθηκε άμεσα, αλλά μεταφέρθηκε στο μέλλον μέσω της αύξησης του δημόσιου χρέους και των τόκων εξυπηρέτησής του.
Σύμφωνα με το Watson Institute του Brown University, οι φορολογούμενοι έχουν ήδη επιβαρυνθεί με σχεδόν 1 τρισ. δολάρια σε τόκους για το χρέος που χρησιμοποιήθηκε για τη χρηματοδότηση των πολέμων στο Ιράκ και το Αφγανιστάν.
Το ποσό αυτό αναμένεται να αυξηθεί σημαντικά τις επόμενες δεκαετίες. Οι εκτιμήσεις κάνουν λόγο για περίπου 2 τρισ. δολάρια έως το 2030 και 6,5 τρισ. δολάρια έως το 2050.
Έτσι, ενώ η άμεση χρηματιστηριακή επίπτωση της 11ης Σεπτεμβρίου έχει πλέον απορροφηθεί, το δημοσιονομικό αποτύπωμα των αποφάσεων που ακολούθησαν τις επιθέσεις παραμένει ενεργό. Η κρίση του 2001 μετατράπηκε, σε ένα σημαντικό βαθμό, από άμεση οικονομική απώλεια σε μακροχρόνια επιβάρυνση του δημόσιου χρέους.
Από χρηματοπιστωτικό κέντρο σε οικιστική περιοχή
Η δεύτερη μεγάλη οικονομική μεταμόρφωση σημειώθηκε στο ίδιο το Κάτω Μανχάταν. Η περιοχή δεν επέστρεψε απλώς στην προ της 11ης Σεπτεμβρίου κατάσταση. Μετασχηματίστηκε από μια περιοχή που κυριαρχούνταν από γραφεία και χρηματοπιστωτικές επιχειρήσεις σε μια περιοχή μεικτών χρήσεων, με κατοικίες, εμπορικές δραστηριότητες, πολιτισμό, τουρισμό και νέες επιχειρήσεις.
Η αλλαγή είχε, στην πραγματικότητα, ξεκινήσει πριν από τις επιθέσεις. Ήδη από τη δεκαετία του 1990 είχαν διατυπωθεί σχέδια για τη διαφοροποίηση της οικονομικής βάσης του Κάτω Μανχάταν και τη μείωση της εξάρτησής του από τον χρηματοπιστωτικό κλάδο. Η δημιουργία μιας περιοχής που θα μπορούσε να λειτουργεί όχι μόνο κατά τις ώρες εργασίας αλλά καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας αποτελούσε βασικό στόχο.
Η 11η Σεπτεμβρίου έκανε αυτή τη στρατηγική πολύ πιο επείγουσα.
Κατά το διάστημα που ακολούθησε, το Κάτω Μανχάταν πρόσθεσε σχεδόν 25.000 οικιστικές μονάδες, ενώ ο πληθυσμός του υπερδιπλασιάστηκε. Το 2024 η περιοχή, η οποία περιλαμβάνει την Tribeca και τη Financial District, είχε 70.761 κατοίκους, έναντι λίγο περισσότερων από 32.440 το 2000.
Η μεταβολή αποτυπώνεται και στη σύνθεση της αγοράς γραφείων. Το 2009 οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες αντιπροσώπευαν σχεδόν το ήμισυ των κατειλημμένων χώρων γραφείων στο Κάτω Μανχάταν. Σήμερα το ποσοστό τους βρίσκεται περίπου στο 25%, καθώς τεχνολογικές και άλλες επιχειρήσεις έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη παρουσία στην περιοχή.
Η νέα αγορά ακινήτων
Η στροφή προς την κατοικία δημιούργησε μια νέα αγορά ακινήτων. Παλαιά κτίρια γραφείων μετατράπηκαν σε κατοικίες, ενώ η αύξηση του πληθυσμού δημιούργησε ζήτηση για καταστήματα, εστιατόρια, σχολεία, πολιτιστικές εγκαταστάσεις και άλλες υπηρεσίες.
Η εξέλιξη είναι ιδιαίτερα εμφανής στις τιμές των ακινήτων. Το 2025 πραγματοποιήθηκαν 340 πωλήσεις διαμερισμάτων στη Financial District, με διάμεση τιμή περίπου 1,3 εκατ. δολάρια. Το 2000 είχαν πραγματοποιηθεί μόλις 32 συναλλαγές, με διάμεση τιμή 485.000 δολάρια. Το διάμεσο ενοίκιο έχει, παράλληλα, σχεδόν διπλασιαστεί και βρίσκεται στα 5.050 δολάρια.
Η αλλαγή αυτή έχει μετατρέψει το Κάτω Μανχάταν σε μια περιοχή με μόνιμη οικιστική δραστηριότητα, αντί για ένα επιχειρηματικό κέντρο που αδειάζει μετά το τέλος της εργάσιμης ημέρας.
Παράλληλα, η περιοχή εξακολουθεί να διατηρεί τον χρηματοπιστωτικό της χαρακτήρα. Η παρουσία μεγάλων χρηματοπιστωτικών και επενδυτικών επιχειρήσεων παραμένει ισχυρή, ενώ η μεταφορά της έδρας της American Express στο 2 World Trade Center ενισχύει περαιτέρω τη θέση του Lower Manhattan ως επιχειρηματικού κέντρου.
Η μεταμόρφωση, ωστόσο, δημιουργεί και ένα νέο δίλημμα. Η συνεχιζόμενη μετατροπή γραφείων σε κατοικίες μπορεί να περιορίσει την προσφορά ποιοτικών επαγγελματικών χώρων σε μια περιοχή όπου η ζήτηση για γραφεία αρχίζει να ανακάμπτει. Το αποτέλεσμα είναι ένα νέο μοντέλο ισορροπίας μεταξύ κατοικίας και επιχειρηματικής δραστηριότητας.
Είκοσι πέντε χρόνια μετά την 11η Σεπτεμβρίου, η εικόνα είναι επομένως πολύ διαφορετική από εκείνη που διαμορφώθηκε τις πρώτες ημέρες μετά τις επιθέσεις. Το Κάτω Μανχάταν μετατράπηκε σταδιακά σε μια διαφορετική περιοχή: λιγότερο μονοδιάστατη, περισσότερο οικιστική και με μεγαλύτερη οικονομική διαφοροποίηση. Η ανοικοδόμηση δεν αποκατέστησε απλώς ό,τι χάθηκε. Δημιούργησε ένα νέο οικονομικό και αστικό μοντέλο, στο οποίο η κατοικία, το εμπόριο, ο πολιτισμός και η χρηματοπιστωτική δραστηριότητα συνυπάρχουν στο ίδιο κομμάτι της πόλης.
Φωτογραφία @AP
