Το πρόγραμμα αναπλήρωσης των χαμένων δόσεων εμβολίων εξαιτίας της πανδημίας του κορονοϊού, που υλοποιεί ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας απέδωσε καρπούς. Μέσα από την πρωτοβουλία του ΠΟΥ (Big Catch Up), που ξεκίνησε κατά την Παγκόσμια Εβδομάδα Εμβολιασμού του 2023 και σε διάρκεια 3 ετών, διανεμήθηκαν περισσότερες από 100 εκατ. δόσεις εμβολίων σε περίπου 18,3 εκατομμύρια παιδιά σε 36 χώρες.
Περίπου 12,3 εκατ. από αυτόν τον πληθυσμό ήταν τα λεγόμενα «παιδιά μηδενικής δόσης» (zero dose), που δεν είχαν λάβει προηγουμένως κανένα εμβόλιο και 15 εκατ. παιδιά που δεν είχαν λάβει ποτέ το εμβόλιο της ιλαράς. Θυμίζουμε ότι διεθνώς η εμβολιαστική κάλυψη για την ιλαρά αποτελεί συνολικό δείκτη εμβολιαστικής κάλυψης στα βασικά παιδιατρικά εμβόλια ρουτίνας.
Η πρωτοβουλία ολοκληρώθηκε τον Μάρτιο του 2026 και βρίσκεται σε καλό δρόμο για την επίτευξη του στόχου της, δηλαδή την κάλυψη 21 εκατ. παιδιών. Ωστόσο, ο ΠΟΥ προειδοποιεί ότι πολλά βρέφη εξακολουθούν να μην λαμβάνουν τα εμβόλια που σώζουν ζωές μέσω του τακτικού εμβολιασμού κάθε χρόνο. Το πρόγραμμα Big Catch-Up (BCU), μια ιστορική πολυετής, πολυκρατική προσπάθεια για την αντιμετώπιση της μείωσης των εμβολιασμών που οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην πανδημία COVID-19, έχει καλύψει περίπου 18,3 εκατ. παιδιά ηλικίας 1 έως 5 ετών σε 36 χώρες παρέχοντας περισσότερες από 100 εκατ. δόσεις σωτήριων εμβολίων και συμβάλλοντας στη μείωση των κρίσιμων κενών ανοσίας, όπως ανακοίνωσαν οι 3 αρμόδιοι φορείς Υγείας (η Gavi, η Συμμαχία για τα Εμβόλια, ο ΠΟΥ και η UNICEF).
Το πρόγραμμα επίσης παρείχε 23 εκατ. δόσεις αδρανοποιημένου εμβολίου πολιομυελίτιδας (IPV) σε μη εμβολιασμένα και υποεμβολιασμένα παιδιά, μια απαραίτητη παρέμβαση για την εξάλειψη της πολιομυελίτιδας η οποία έχει επανεμφανιστεί στη Συρία, την Ουκρανία και άλλες χώρες. Παρόλο που τα τελικά δεδομένα εξακολουθούν να συγκεντρώνονται, η παγκόσμια πρωτοβουλία προβλέπεται να «πιάσει» τον στόχο της, δηλαδή να φτάσει να διανείμει εμβόλια σε τουλάχιστον 21 εκατομμύρια μη εμβολιασμένα και υποεμβολιασμένα παιδιά.
Ωστόσο, παρά την επιτυχημένη πορεία του προγράμματος Big Catch Up, οι 3 διεθνείς Οργανισμοί Υγείας δεν εφησυχάζουν και τονίζουν πως η επέκταση των προγραμμάτων ρουτίνας ανοσοποίησης παραμένει ο πιο αποτελεσματικός και βιώσιμος τρόπος για την προστασία των παιδιών και την πρόληψη επιδημιών από ασθένειες που προλαμβάνονται με τον εμβολιασμό.
Μείωση των ανισοτήτων
Πέρα από την ανάκαμψη από την πανδημία, η πρωτοβουλία Big Catch Up επικεντρώθηκε στη μείωση των ανισοτήτων αναφορικά με την πρόσβαση στον σωτήριο παιδιατρικό εμβολιασμό. Πολλά εκατ. παιδιά κάθε χρόνο χάνουν τα απαραίτητα εμβόλια που θα έπρεπε να λάβουν πριν από την ηλικία του ενός έτους. Τα περισσότερα από αυτά ζουν σε εύθραυστες, πληγείσες από συγκρούσεις κοινότητες και δεν καλύπτονται ποτέ με τα βασικά εμβόλια, καθώς μεγαλώνουν.
Οι 36 συμμετέχουσες χώρες της πρωτοβουλίας Big Catch Up σε όλη την Αφρική και την Ασία αντιπροσωπεύουν επί του παρόντος το 60% όλων των παιδιών που ανήκαν στην ομάδα της μηδενικής δόσης εμβολίων παγκοσμίως. Οι διαταραχές στα προγράμματα ανοσοποίησης που σχετίζονται με την πανδημία επιδείνωσαν αυτό το πρόβλημα και, σε αυτές τις χώρες, προστέθηκαν από το 2020 και μετά εκατ. περισσότερα παιδιά που περιλαμβάνονται στην κατηγορία της μηδενικής δόσης σε εκείνα που ήδη έχουν στερηθεί δόσεις εμβολίων λόγω άλλων παραγόντων.
Για την αντιμετώπιση αυτού του ζητήματος, το Big Catch-Up εστίασε πέρα από τον εμβολιασμό των βρεφών. Αξιοποιώντας συστηματικά για πρώτη φορά τα συστήματα τακτικού εμβολιασμού για να διεισδύσει βαθιά στη συσσωρευμένη παγκόσμια ομάδα των zero dose λιλιπούτειων, η πρωτοβουλία συμπεριέλαβε μεγαλύτερα παιδιά ηλικίας 1 έως 5 ετών επειδή θα έπρεπε να είχαν λάβει δόσεις των κρίσιμων εμβολίων πριν από την ηλικία του 1 έτους, τα οποία ήταν ιδιαίτερα ευάλωτα λόγω των χαμένων εμβολιασμών.
Μεταξύ των συμμετεχουσών χωρών, 12 χώρες (Μπουρκίνα Φάσο, Λαϊκή Δημοκρατία της Κορέας, Αιθιοπία, Κένυα, Μαδαγασκάρη, Μαυριτανία, Νίγηρας, Πακιστάν, Σομαλία, Τόγκο, Ηνωμένη Δημοκρατία της Τανζανίας και Ζάμπια) ανέφεραν ότι περισσότερο από το 60% των παιδιών κάτω των 5 ετών -που δεν είχαν λάβει προηγουμένως το εμβόλιο DTP1 (διφθερίτιδας, τετάνου, κοκκύτη)- εμβολιάστηκαν μέσω της πρωτοβουλίας.
Στην Αιθιοπία, περισσότερα από 2,5 εκατ. παιδιά που δεν είχαν λάβει καμία δόση, έλαβαν το εμβόλιο DTP1. Η χώρα παρέδωσε επίσης σχεδόν 5 εκατ. δόσεις IPV (αδρανοποιημένο εμβόλιο πολιομυελίτιδας) και περισσότερες από 4 εκατ. δόσεις εμβολίου ιλαράς, μεταξύ άλλων βασικών εμβολίων, σε μη εμβολιασμένα και υποεμβολιασμένα παιδιά.
Στη Νιγηρία, 2 εκατ. παιδιά μηδενικής δόσης, έλαβαν το εμβόλιο DTP1 και 3,4 εκατ. δόσεις IPV (πολιομυελίτιδας) χορηγήθηκαν παράλληλα με εκατομμύρια δόσεις άλλων εμβολίων. Ενώ αυτές οι 36 χώρες έλαβαν χρηματοδότηση και τεχνική βοήθεια από τον ΠΟΥ και τη UNICEF μέσω του Big Catch Up, πολλές άλλες χώρες υλοποίησαν ανάλογες δράσεις, για να επιταχύνουν τις προσπάθειες κάλυψης των χαμένων δόσεων σε παιδιά, μετά την οπισθοδρόμηση που προκάλεσε η πανδημία.
Τι λένε οι ειδικοί
«Ως η μεγαλύτερη διεθνής προσπάθεια που έχει γίνει ποτέ για την προσέγγιση των παιδιών που στερήθηκαν δόσεις εμβολίων, το Big Catch-Up δείχνει τι είναι δυνατό να συμβεί όταν οι κυβερνήσεις, οι εταίροι και οι κοινότητες συνεργάζονται για να προστατεύσουν τους πιο ευάλωτους στην κοινωνία», δήλωσε η Δρ. Σάνια Νιστάρ, Διευθύνουσα Σύμβουλος της Συμμαχίας για τα Εμβόλια Gavi.
Χάρη σε αυτό το επίτευγμα, όχι μόνο εκατ. παιδιά προστατεύονται πλέον από ασθένειες που μπορούν να προληφθούν, αλλά και οι κοινότητές τους, για τις επόμενες γενιές. «Προστατεύοντας τα παιδιά που στερήθηκαν δόσεις εμβολίων λόγω των διαταραχών στις υπηρεσίες υγείας που προκλήθηκαν από το κορονοϊό, το Big Catch-Up βοήθησε στην αντιστάθμιση μιας από τις σημαντικότερες αρνητικές συνέπειες της πανδημίας», δήλωσε ο Δρ. Τέντρος Αντάνομ Γκρεμπρεγέσους, Γενικός Διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Η επιτυχία του Big Catch-Up αποτελεί απόδειξη για τους εργαζόμενους στον τομέα της υγείας πως τα εθνικά προγράμματα ανοσοποίησης είναι πλέον καλύτερα εξοπλισμένα για να εντοπίζουν και να εμβολιάζουν εκείνα τα παιδιά που στερήθηκαν τις υπηρεσίες ρουτίνας.
«Τα εμβόλια σώζουν ζωές», υπενθύμισε η Εκτελεστική Διευθύντρια της UNICEF, Κάθριν Ράσελ και πρόσθεσε: «Αυτή η πρωτοβουλία δείχνει τι είναι δυνατό όταν οι χώρες έχουν τους πόρους, τα εργαλεία και την πολιτική βούληση να προσφέρουν στα παιδιά εμβόλια που σώζουν ζωές. Έχουμε καλύψει ορισμένα από τα παιδιά που έχασαν τους τακτικούς εμβολιασμούς κατά τη διάρκεια της πανδημίας - αλλά πολλά ακόμα παραμένουν εκτός εμβέλειας. Τα οφέλη που επιτεύχθηκαν μέσω του Big Catch-Up πρέπει να διατηρηθούν μέσω επενδύσεων σε ισχυρά, αξιόπιστα συστήματα ανοσοποίησης, ειδικά σε μια εποχή που η ιλαρά επανεμφανίζεται, με μεγάλη αύξηση των κρουσμάτων».
Νέες προκλήσεις στον ορίζοντα
Μέσω του Big Catch-Up, για πρώτη φορά, οι χώρες και οι παγκόσμιοι εταίροι προσέγγισαν και κατάφεραν να εμβολιάσουν 12,3 εκατ. παιδιά ηλικίας 1 έως 5 ετών που παρέμεναν ανεμβολίαστα. Ωστόσο, το 2024, εκτιμάται ότι 14,3 εκατ. βρέφη κάτω του ενός έτους παγκοσμίως δεν έλαβαν ούτε ένα εμβόλιο μέσω των τακτικών προγραμμάτων ανοσοποίησης. Οι συνέπειες των χρόνιων κενών στον συστηματικό εμβολιασμό είναι εμφανείς.
Τα κρούσματα ιλαράς, για παράδειγμα, αυξάνονται σε κάθε περιφέρεια του ΠΟΥ με περίπου 11 εκατ. κρούσματα το 2024, και ο αριθμός των χωρών που καταγράφουν πολλαπλά κρούσματα έχει σχεδόν τριπλασιαστεί από το 2021. Αυτή η αύξηση οφείλεται στα επίμονα κενά στον εμβολιασμό κατά της ιλαράς μέσω των συστηματικών προγραμμάτων ανοσοποίησης, τα οποία επιδεινώνονται από τη μειωμένη εμπιστοσύνη στα εμβόλια σε ορισμένες κοινότητες με προηγουμένως υψηλή κάλυψη.
Για κάθε γενιά, τα εμβόλια λειτουργούν
Ο ΠΟΥ, η UNICEF και η Gavi, μαζί με χώρες και κοινότητες, σηματοδοτούν την Παγκόσμια Εβδομάδα Εμβολιασμού (24-30 Απριλίου 2026) με μια κοινή εκστρατεία με τίτλο «Για κάθε γενιά, τα εμβόλια λειτουργούν», καλώντας τις χώρες να διατηρήσουν και να επεκτείνουν την εμβολιαστική κάλυψη σε κάθε ηλικία. Στο μέσο της Ατζέντας Εμβολιασμού 2030 (IA2030) και κεντρικό στοιχείο της στρατηγικής της Gavi για την περίοδο 2026-2030 (Gavi 6.0), η προτεραιότητα παραμένει η ίδια: Η προσέγγιση των παιδιών που δεν έλαβαν καμία δόση και η μείωση των ανισοτήτων στις πιο δύσκολα προσβάσιμες κοινότητες, ιδίως σε χώρες που αντιμετωπίζουν συγκρούσεις, αστάθεια ή εύθραυστα συστήματα υγείας.
