Η διευρυμένη χρήση νέων «εργαλείων» κατά της ελονοσίας, συμπεριλαμβανομένων των εμβολίων που συνιστώνται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, συνέβαλε το 2024 στην πρόληψη περίπου 170 εκατομμυρίων κρουσμάτων και 1 εκατομμυρίου θανάτων από ελονοσία, σύμφωνα με την ετήσια παγκόσμια έκθεση του ΠΟΥ για την ελονοσία .
Τα «εργαλεία» που συνιστά ο ΠΟΥ ενσωματώνονται ολοένα και περισσότερο στα συστήματα υγείας. Από τότε που ο ΠΟΥ ενέκρινε τα πρώτα εμβόλια κατά της ελονοσίας το 2021, ήδη 24 χώρες έχουν εισαγάγει τα εμβόλια στα τακτικά προγράμματα ανοσοποίησης. Η εποχική χημειοπροφύλαξη κατά της ελονοσίας με φάρμακα έχει επίσης επεκταθεί και εφαρμόζεται σε 20 χώρες, που για το 2024 μεταφράστηκε στην επιπλέον προστασία 54 εκατομμυρίων παιδιών από την ελονοσία. Να σημειωθεί ότι το 2012, μόλις 200.000 παιδιά προστατεύονταν από τη λοιμώδη νόσο που εξακολουθεί να αποτελεί 1η αιτία θανάτου στα βρέφη και νήπια.
Παράλληλα, σημειώνεται πρόοδος στην εξάλειψη της ελονοσίας. Μέχρι σήμερα, συνολικά 47 χώρες και 1 έδαφος έχουν πιστοποιηθεί ως απαλλαγμένες από την ελονοσία από τον ΠΟΥ. Το Πράσινο Ακρωτήριο και η Αίγυπτος πιστοποιήθηκαν ως απαλλαγμένες από την ελονοσία το 2024, ενώ η Γεωργία, το Σουρινάμ και το Ανατολικό Τιμόρ προστέθηκαν σε αυτές τις χώρες το 2025.
Παρά τη σημαντική αυτή πρόοδο, καταγράφηκαν περίπου 282 εκατομμύρια κρούσματα ελονοσίας και 610.000 θάνατοι το 2024 και το πιο ανησυχητικό εύρημα είναι ότι τα κρούσματα του 2024 ήταν κατά 9 εκατομμύρια περισσότερα σε σύγκριση με το 2023. Εκτιμάται ότι το 95% των θανάτων από ελονοσία καταγράφηκαν στην Αφρικανική ήπειρο, με τους περισσότερους να αφορούν παιδιά κάτω των 5 ετών. Η έκθεση δείχνει ότι η αντοχή στα ανθελονοσιακά φάρμακα αυξάνεται και αποτελεί εμπόδιο στην επίτευξη της εξάλειψης της ελονοσίας.
Αντοχή στα φάρμακα, η μεγαλύτερη πρόκληση
«Τα νέα εργαλεία για την πρόληψη της ελονοσίας δίνουν ελπίδα, αλλά εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε σημαντικές προκλήσεις», δήλωσε ο Δρ. Tedros Adhanom Ghebreyesus, Γενικός Διευθυντής του ΠΟΥ. Σύμφωνα με τον Δρ. Tedros, ο αυξανόμενος αριθμός κρουσμάτων και θανάτων, η αυξανόμενη απειλή της αντοχής στα φάρμακα και ο αντίκτυπος των περικοπών χρηματοδότησης στα προγράμματα πρόληψης υγείας, απειλούν να ανατρέψουν την πρόοδο που έχει συντελεστεί από το 2000 και μετά.
Ωστόσο, καμία από αυτές τις προκλήσεις δεν είναι ανυπέρβλητη. Με την ηγεσία των χωρών που έχουν πληγεί περισσότερο και στοχευμένες επενδύσεις, το όραμα ενός κόσμου χωρίς ελονοσία παραμένει εφικτό.
Η Παγκόσμια Έκθεση για την Ελονοσία αναδεικνύει στοιχεία σχετικά με την αντοχή στα παράγωγα της αρτεμισινίνης, η οποία κατέστη ο βασικός κορμός της θεραπείας της ελονοσίας μετά τις αποτυχίες της χλωροκίνης και του συνδυασμού σουλφαδοξίνης-πυριμεθαμίνης. Η αντοχή στα ανθελονοσιακά φάρμακα έχει πλέον επιβεβαιωθεί ή υπάρχει υποψία γι αυτήν σε τουλάχιστον 8 χώρες της Αφρικής και υπάρχουν πιθανές ενδείξεις μείωσης της αποτελεσματικότητας των φαρμάκων που συνδυάζονται με την αρτεμισινίνη.
Η πρόοδος στη μείωση των θανάτων από ελονοσία που αποτελεί βασικό στόχο της Παγκόσμιας στρατηγικής για την ελονοσία 2016-2030 παραμένει μακριά από τον αναμενόμενο στόχο. Το 2024 καταγράφηκαν 610.000 θάνατοι από ελονοσία. Αυτό αντιστοιχεί σε 13,8 θανάτους από ελονοσία ανά 100.000 κατοίκους, την ώρα που ο παγκόσμιος στόχος διαμορφώνεται στους 4,5 θανάτους ανά 100.000 κατοίκους. Με άλλα λόγια είμαστε σε 3πλασιο αριθμό θανάτων από ελονοσία σε σχέση με τον παγκόσμιο στόχο.
Οι δυσκολίες που εμποδίζουν την εξάλειψη της ελονοσίας
Η έκθεση του ΠΟΥ αναδεικνύει ένα αυξανόμενο φάσμα κινδύνων για τις προσπάθειες εξάλειψης της ελονοσίας, πέρα από την απειλή της αντοχής στα ανθελονοσιακά φάρμακα.
Τα παράσιτα της ελονοσίας με διαγραφές του γονιδίου pfhrp2 παραμένουν διαδεδομένα, υπονομεύοντας την αξιοπιστία των ταχέων διαγνωστικών δοκιμών, ενώ η επιβεβαιωμένη αντοχή στα πυρεθροειδή σκευάσματα σε 48 χώρες μειώνει την αποτελεσματικότητα των διχτυών που έχουν υποστεί επεξεργασία με εντομοκτόνα.
Ταυτόχρονα, τα κουνούπια Anopheles stephensi – ανθεκτικά σε πολλά κοινώς χρησιμοποιούμενα εντομοκτόνα - έχουν πλέον εισβάλει σε 9 αφρικανικές χώρες, θέτοντας μια σοβαρή πρόκληση στις προσπάθειες ελέγχου της ελονοσίας στις αστικές περιοχές.
Ο ρόλος της κλιματικής κρίσης
Πέρα από τις βιολογικές απειλές, τα ακραία καιρικά φαινόμενα συμβάλλουν επίσης στην αύξηση των κρουσμάτων ελονοσίας, καθώς οι αλλαγές στη θερμοκρασία και τις βροχοπτώσεις ευνοούν τις μεταναστεύσεις των πληθυσμών των κουνουπιών και μεταβάλλουν τα πρότυπα μετάδοσης. Επιπλέον, οι εμπόλεμες συγκρούσεις και οι ανθρωπιστικές κρίσεις στις πληγείσες περιοχές οδηγούν επίσης σε εκτεταμένες διαταραχές των υπηρεσιών υγείας, περιορίζοντας την πρόσβαση των κατοίκων στην περίθαλψη και καθυστερώντας την έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία της νόσου.
Οι επιπτώσεις της υποχρηματοδότησης
Η πρόκληση επιδεινώνεται περαιτέρω από την στασιμότητα της παγκόσμιας χρηματοδότησης την τελευταία δεκαετία, περιορίζοντας την εμβέλεια των παρεμβάσεων που σώζουν ζωές. Το 2024, επενδύθηκαν 3,9 δισεκατομμύρια δολάρια στην αντιμετώπιση της ελονοσίας, ωστόσο επιτεύχθηκε λιγότερο από το ήμισυ του στόχου χρηματοδότησης των 9,3 δισεκατομμυρίων δολαρίων για το 2025.
Οι πρόσφατες μειώσεις στην Επίσημη Αναπτυξιακή Βοήθεια έχουν διαταράξει περαιτέρω τα συστήματα υγείας, αποδυναμώνοντας την τακτική επιτήρηση και αναγκάζοντας την ακύρωση ή την αναβολή των περισσότερων προγραμματισμένων ερευνών για την ελονοσία. Αυτές οι περικοπές έχουν επίσης αυξήσει τον κίνδυνο ελλείψεων σε αποθέματα και καθυστερήσεων στις εκστρατείες παρέμβασης για την ελονοσία, υπονομεύοντας τον αντίκτυπο του προγράμματος.
«Η Παγκόσμια Έκθεση για την Ελονοσία είναι σαφής: η αντοχή στα φάρμακα εξελίσσεται. Η αντίδρασή μας πρέπει να είναι εξίσου σαφής, περιλαμβάνοντας νέα φάρμακα με νέους μηχανισμούς δράσης», δήλωσε ο Δρ. Martin Fitchet, Διευθύνων Σύμβουλος της Medicines for Malaria Venture. Σύμφωνα με τον Δρα. Fitchet, η ανάπτυξη της πρώτης συνδυαστικής θεραπείας χωρίς αρτεμισινίνη, Ganaplacide-Lumefantrine, αποτελεί απόδειξη πως αυτό είναι δυνατό και αντιπροσωπεύει την αρχή ενός νέου κεφαλαίου για την αντιμετώπιση της ανθεκτικότητας στην ελονοσία. Μαζί με μια παγκόσμια συνεργασία εμπειρογνωμοσύνης, δέσμευσης και χρηματοδότησης, ο δρα. Fitchet εκτιμά ότι μπορούμε να παραμείνουμε ένα βήμα μπροστά από την αντοχή και να προσφέρουμε νέα φάρμακα για να διασφαλίσουμε πως η ελονοσία δεν θα αποτελεί πλέον απειλή.
Η πρωτοβουλία «Μεγάλη Ώθηση» (Big Push) του ΠΟΥ αναμένεται να βοηθήσει την παγκόσμια κοινότητα να μετριάσει τις τρέχουσες και μελλοντικές απειλές για την επίτευξη ενός μέλλοντος χωρίς (πλέον) ελονοσία.
