Οι συντάξεις και όχι τα επιδόματα στήριξαν τα ευάλωτα ελληνικά νοικοκυριά κατά την δεκαετία 2015-2025, σύμφωνα με όσα αναφέρει η μελέτη του ΙΟΒΕ με τίτλο «Οι πολλαπλές πτυχές της ανισότητας στην Ελλάδα». Μάλιστα η μελέτη προτείνει την ενίσχυση των επιδομάτων ως αυτόνομου αναδιανεμητικού εργαλείου, ανεξάρτητα από το συνταξιοδοτικό σύστημα.
Για την Ελλάδα, η τάση μείωσης της ανισότητας και της φτώχειας οφείλεται στην παροχή συντάξεων, καθώς η επίδρασή τους έφτανε τις 24 μονάδες το 2015, με σταδιακή υποχώρηση της επίδρασης μέχρι το 2025 (16,8 μονάδες).
Αντίθετα η επίδραση των επιδομάτων στους δείκτες ανισότητας είναι αρκετά χαμηλότερη, μειώνοντας τους δείκτες φτώχειας μόλις κατά 2,5 μονάδες το 2025, έναντι 2,3 μονάδων το 2015.
Ως κοινωνικά επιδόματα θεωρούνται η κοινωνική βοήθεια (Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, επίδομα θέρμανσης, επίδομα στέγασης, εισοδηματική ενίσχυση οικογενειών ορεινών και μειονεκτικών περιοχών, καθώς και οικογενειών με χαμηλά εισοδήματα και τέκνα υποχρεωτικής εκπαίδευσης, παροχές παλιννοστούντων, προσφύγων, αποφυλακισμένων, τοξικομανών, Επίδομα Κοινωνικής Αλληλεγγύης Ανασφαλίστων Υπερηλίκων, βοηθήματα για αντιμετώπιση πρώτων αναγκών ατόμων πληγέντων από σεισμό, πλημμύρα κ.λπ.), τα οικογενειακά επιδόματα, τα επιδόματα/βοηθήματα ανεργίας, τα επιδόματα/βοηθήματα ασθένειας, τα επιδόματα/βοηθήματα αναπηρίας - ανικανότητας και οι εκπαιδευτικές παροχές.
Το σύστημα κοινωνικής προστασίας, αν και δομημένο με αναδιανεμητική λογική, εμφανίζει δύο βασικές αδυναμίες, σύμφωνα με το ΙΟΒΕ:
- η επίδραση των επιδομάτων παραμένει από τις χαμηλότερες στην Ευρωπαϊκή Ένωση
- οι πόροι του είναι περιορισμένοι σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο, με αποτέλεσμα να αδυνατεί να συμβαδίσει με τον ρυθμό εισοδηματικής ανόδου των εργαζόμενων νοικοκυριών, αφήνοντας χωρίς ουσιαστική ανέλιξη όσους εξαρτώνται από κοινωνικές μεταβιβάσεις.
Τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η αντιμετώπιση της εισοδηματικής ανισότητας προϋποθέτει παρεμβάσεις σε τρία επίπεδα:
- αναβάθμιση της θεσμικής προστασίας για επισφαλείς μορφές εργασίας πέραν της τυπικής μισθωτής,
- ενίσχυση των επιδομάτων ως αυτόνομου αναδιανεμητικού εργαλείου ανεξάρτητα από το συνταξιοδοτικό σύστημα, και
- στοχευμένες πολιτικές σύγκλισης σε περιφερειακό επίπεδο που δεν θα εξαντλούνται στην ισόρροπη κατανομή χαμηλών εισοδημάτων αλλά θα ενισχύουν την παραγωγική βάση των περιφερειακών οικονομιών.
Η Ελλάδα ξεχωρίζει ανάμεσα στις χώρες της ΕΕ ως προς τον συνδυασμό μεγάλης επιρροής των συντάξεων και μικρής επιρροής των επιδομάτων στον κίνδυνο φτώχειας και το 2025 και το 2015, ενώ στον αντίποδα βρίσκεται η Ιρλανδία περισσότερο και η Δανία σε μικρότερο βαθμό, καθώς στις χώρες αυτές τα κοινωνικά επιδόματα αποκλιμακώνουν τον κίνδυνο φτώχειας περισσότερο από όσο οι συντάξεις. Στο ίδιο μοτίβο με την Ελλάδα βρίσκονται επίσης η Ουγγαρία, η Ρουμανία και η Πορτογαλία.
Η σύγκριση με την Ευρώπη
Τα συγκριτικά στοιχεία της Eurostat αναδεικνύουν έναν σημαντικό περιορισμό: οι παροχές, αν και κρίσιμες για τα φτωχότερα νοικοκυριά, τείνουν να είναι χαμηλότερες σε απόλυτη αξία και λιγότερο διευρυμένες ως προς την κάλυψη ειδικά σε σχέση με τις χώρες της βόρειας και δυτικής Ευρώπης, υποδηλώνοντας ότι το ελληνικό σύστημα κοινωνικής προστασίας είναι δομημένο με προοδευτικό τρόπο αλλά λειτουργεί με ανεπαρκείς πόρους, γεγονός που περιορίζει ουσιαστικά την ικανότητά του να αντισταθμίσει τις ανισότητες που παράγει η αγορά εργασίας.
Η επιρροή των επιδομάτων και των συντάξεων ανά χώρα διαφοροποιείται, με την Ελλάδα να βρίσκεται στην ομάδα χωρών με πολύ χαμηλή επίδραση των επιδομάτων στον δείκτη ανισότητας και παράλληλα πολύ ισχυρή μεταβολή λόγω των συντάξεων. Αντίστοιχη εικόνα καταγράφεται στη Ρουμανία, στην Τσεχία αλλά και στην Πορτογαλία και στην Ουγγαρία, αν και στις δύο τελευταίες οι συντάξεις καταγράφουν μικρότερη επιρροή για το 2025. Αντιθέτως, στην Ιρλανδία, στο Λουξεμβούργο και στη Δανία τα επιδόματα επιδρούν σημαντικά στη μείωση της ανισότητας, με σχετικά μικρότερη επιρροή από τις συντάξεις.
Συντάξεις και επιδόματα είχαν μεγαλύτερη επίδραση στον δείκτη ανισότητας Gini το 2015, σε αρκετές χώρες, όπως για παράδειγμα στην Πορτογαλία, όπου οι συντάξεις μείωσαν κατά περίπου 22 μονάδες τον δείκτη ανισότητας το 2015, έναντι 14 μονάδων περίπου το 2025, ενώ τα επιδόματα περιόρισαν κατά 3,8 μονάδες τον δείκτη, έναντι 2,7 μονάδων το 2015. Σε 18 χώρες παρατηρήθηκε μείωση της επίδρασης των συντάξεων μεταξύ 2015-2025, και ξεχωρίζουν εκτός από την Πορτογαλία, η Ελλάδα και η Γερμανία.
Αντίστοιχη εικόνα καταγράφεται και στην επίδραση των επιδομάτων, με 9 χώρες, να σημειώνουν βελτίωση μέχρι το 2025 (όχι οι ίδιες με τις συντάξεις). Σε αυτές που μειώθηκε η επίδραση των επιδομάτων, ξεχωρίζει η Ιρλανδία, όπου η επίδραση των επιδομάτων έφτανε τις 13 μονάδες το 2015, έναντι 7,9 μονάδων το 2025, γεγονός που μπορεί να ερμηνεύεται από την ανάγκη λιγότερων μέτρων προστασίας του πληθυσμού, ενώ ακολουθούν η Ουγγαρία και η Κροατία.
Οι διαστάσεις της ανισότητας
Η εξέλιξη του διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών από το 2015 έως το 2025 αποκαλύπτει μια κρίσιμη απόκλιση που εντείνεται διαχρονικά. Έως το 2019 τα εισοδήματα για όλα τα νοικοκυριά κινούνται σχετικά παράλληλα, με τα άνεργα νοικοκυριά να διατηρούν σταθερά χαμηλότερο εισόδημα αλλά χωρίς να διευρύνεται ουσιαστικά η μεταξύ τους απόσταση.
Από το 2020 και έπειτα η εικόνα αλλάζει: τα εργαζόμενα νοικοκυριά εισέρχονται σε τροχιά ανόδου, φτάνοντας τις €13.000 περίπου το 2025, ενώ τα άνεργα νοικοκυριά παραμένουν ουσιαστικά στάσιμα γύρω από τις €9.000. Το εύρημα αυτό έχει άμεσες επιπτώσεις στην ερμηνεία της εισοδηματικής ανισότητας της περιόδου.
Η αύξηση των μισθών λειτούργησε ως κύριος μοχλός βελτίωσης του μέσου εισοδήματος, αδυνατώντας ωστόσο να μεταφραστεί σε ουσιαστική βελτίωση για τα νοικοκυριά που εξαρτώνται από κοινωνικές μεταβιβάσεις. Η διαρκής αλλά και ολοένα και αυξανόμενη ψαλίδα μεταξύ εργαζόμενων και άνεργων νοικοκυριών υποδηλώνει ότι το σύστημα κοινωνικής προστασίας δεν κατάφερε να συμβαδίσει με τον ρυθμό ανόδου των αμοιβών, με αποτέλεσμα η ανάκαμψη να παράγει νέες μορφές ανισότητας ακόμη και εντός της περιόδου που επίσημα χαρακτηρίζεται ως περίοδος σύγκλισης.
