Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο φαίνεται ότι έχει αλλάξει όχι μόνο τις ισορροπίες στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ, αλλά και ευρύτερα τον τρόπο με τον οποίο η Δύση αντιμετωπίζει την Τουρκία. Αμερικανοί και Ισραηλινοί αναλυτές εκτιμούν ότι η στρατηγική σημασία της Άγκυρας για την ασφάλεια της Ευρώπης τείνει πλέον να υπερισχύει των ανησυχιών για τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου, εξέλιξη που ενισχύει τη διεθνή θέση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Οι ίδιοι προειδοποιούν ότι η νέα αυτή πραγματικότητα δεν περιορίζεται στην εσωτερική πολιτική της Τουρκίας, αλλά ενδέχεται να επηρεάσει και τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο, με άμεσες προεκτάσεις για την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ.
Σε ανάλυσή του για το Council of Foreign Relations, ο καθηγητής Henri Barkey υποστηρίζει ότι η σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα αποτελεί το ιδανικό σκηνικό για αυτή τη μεταστροφή. Ο Τούρκος πρόεδρος επιχειρεί να εμφανιστεί ως ο «αναντικατάστατος σύμμαχος» της Δύσης σε μια περίοδο αυξημένης γεωπολιτικής αβεβαιότητας, μετατρέποντας τη διεθνή του αναβάθμιση σε πολιτικό κεφάλαιο στο εσωτερικό της χώρας. Για τον Ερντογάν, η φιλοξενία της Συνόδου δεν αποτελεί απλώς μια διπλωματική επιτυχία, αλλά μια ευκαιρία να ενισχύσει την εικόνα του ως παγκόσμιου ηγέτη, την ώρα που η αντιπολίτευση, τα μέσα ενημέρωσης και η κοινωνία των πολιτών βρίσκονται αντιμέτωποι με ολοένα εντονότερη πίεση.
Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει αναβαθμίσει σημαντικά τον ρόλο της Τουρκίας, η οποία διατήρησε ανοικτούς διαύλους τόσο με τη Μόσχα όσο και με το Κίεβο, συνέχισε να εξοπλίζει την Ουκρανία, διαμεσολάβησε για τη συμφωνία εξαγωγής ουκρανικών σιτηρών μέσω της Μαύρης Θάλασσας και, παράλληλα, διατήρησε τις οικονομικές της σχέσεις με τη Ρωσία. Την ίδια στιγμή, ο έλεγχος των Στενών βάσει της Συνθήκης του Μοντρέ έχει καταστήσει την Άγκυρα κρίσιμο παράγοντα για την ασφάλεια της περιοχής. Όπως λέει ο Barkey, ο άνθρωπος που διευκολύνει περισσότερο αυτή τη στρατηγική είναι ο Ντόναλντ Τραμπ. Σε αντίθεση με τον Τζο Μπάιντεν, ο οποίος διατηρούσε μεγαλύτερες αποστάσεις από την τουρκική ηγεσία, ο Αμερικανός πρόεδρος αντιμετωπίζει τον Ερντογάν ως προσωπικό φίλο και πολύτιμο εταίρο. Οι δημόσιοι έπαινοί του, η πρόθεση να προχωρήσει στην πώληση κινητήρων F110 για το τουρκικό μαχητικό πέμπτης γενιάς KAAN, αλλά και η διάθεση να επανεξεταστεί η επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35, παρά τη διατήρηση των ρωσικών S-400, εκπέμπουν το μήνυμα ότι η γεωπολιτική συνεργασία υπερισχύει πλέον των δημοκρατικών ενστάσεων.
Η στάση του Ντόναλντ Τραμπ αφαιρεί από τον Ερντογάν το σημαντικότερο εξωτερικό εμπόδιο που αντιμετώπιζε τα προηγούμενα χρόνια, δηλαδή την πιθανότητα να υπάρξει κάποια ουσιαστική αμερικανική πίεση στο θέμα της αποδυνάμωσης των δημοκρατικών θεσμών. Αντίθετα, του προσφέρει δύο πολύτιμα πολιτικά οφέλη. Πρώτον, ενισχύει τη διεθνή εικόνα του ως απαραίτητου συμμάχου της Δύσης. Δεύτερον, μετατρέπει αυτή τη διεθνή αναγνώριση σε εσωτερική πολιτική νομιμοποίηση, παρουσιάζοντας την αυταρχική του διακυβέρνηση ως αποδεκτή από τους σημαντικότερους δυτικούς συμμάχους.
Την ίδια ανησυχία εκφράζει και ο πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στην Άγκυρα David Satterfield. Όπως επισημαίνει, η σχετική σιωπή της Δύσης απέναντι στη συνεχιζόμενη αποδυνάμωση των δημοκρατικών θεσμών στην Τουρκία λειτουργεί τελικά υπέρ του ίδιου του καθεστώτος. Η αποφυγή δημόσιας κριτικής δεν βελτίωσε ουσιαστικά τις αμερικανοτουρκικές σχέσεις, ενώ παράλληλα ενθαρρύνει την περαιτέρω αποδυνάμωση των δημοκρατικών θεσμών. Ο Satterfield θεωρεί ότι οι δυτικές κυβερνήσεις οφείλουν να συνεχίσουν να μιλούν δημόσια για τη διάβρωση της δημοκρατίας στην Τουρκία, καθώς η πορεία της χώρας δεν είναι μη αναστρέψιμη. «Είναι σημαντικό οι ίδιοι οι Τούρκοι να ακούνε ότι η διεθνής κοινότητα εξακολουθεί να αξιολογεί το πολιτικό τους σύστημα με βάση τις αρχές της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ
Η στάση του Τραμπ απέναντι στην Τουρκία του Ερντογάν αναπόφευκτα σχεδόν επηρεάζει τα δεδομένα ασφαλείας στην Ανατολική Μεσόγειο, καθώς η Άγκυρα εμφανίζεται αποφασισμένη να αξιοποιήσει τη γεωπολιτική της αναβάθμιση για να ενισχύσει τις διεκδικήσεις της απέναντι στην Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ.
Καταθέτοντας πρόσφατα ως εμπειρογνώμονας στην Tom Lantos Human Rights Commission της Βουλής των Αντιπροσώπων των ΗΠΑ, ο διευθυντής του προγράμματος Τουρκίας του Foundation for Defense of Democracies (FDD), Sinan Ciddi, χαρακτήρισε την Κύπρο «ακρογωνιαίο λίθο» της αναθεωρητικής στρατηγικής της Άγκυρας. Όπως υποστήριξε, στόχος της Τουρκίας είναι να στερήσει από την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ τη δυνατότητα ανάπτυξης των υπεράκτιων ενεργειακών τους πόρων, να διαρρήξει τις στρατηγικές συνεργασίες που έχουν οικοδομήσει γύρω από αυτούς και να επιβάλει θαλάσσιες διεκδικήσεις που δεν αναγνωρίζει η μεγάλη πλειονότητα της διεθνούς κοινότητας.
Κατά τον ίδιο, η ολοένα εντονότερη στρατιωτικοποίηση των Κατεχομένων υπηρετεί ακριβώς αυτόν τον στόχο. Η ανάπτυξη τουρκικών μαχητικών αεροσκαφών και άλλων στρατιωτικών μέσων στη βόρεια Κύπρο φέρνει, όπως σημειώνει, ισραηλινές ναυτικές μονάδες, υπεράκτιες ενεργειακές εγκαταστάσεις και κρίσιμες αεροπορικές διαδρομές σε πολύ μικρότερη επιχειρησιακή απόσταση. «Η στρατιωτικοποίηση της Κύπρου δεν αποτελεί μια τοπική διαφορά μεταξύ Άγκυρας, Αθήνας και Λευκωσίας», αναφέρει χαρακτηριστικά, αλλά είναι «ένα συνειδητό εργαλείο υπονόμευσης της ασφάλειας τριών συμμάχων των Ηνωμένων Πολιτειών ταυτόχρονα».
Ο Ciddi συνδέει ευθέως τη στρατηγική αυτή με την προσπάθεια της Τουρκίας να αποκτήσει κινητήρες F110 για το μαχητικό πέμπτης γενιάς KAAN και να επανενταχθεί στο πρόγραμμα των F-35. Εκτιμά ότι η ενίσχυση αυτή δεν θα εξυπηρετήσει μόνο τις επιχειρησιακές ανάγκες του ΝΑΤΟ, αλλά θα μπορούσε να μεταβάλει την ισορροπία ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο προς όφελος της Άγκυρας, γι' αυτό και θεωρεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν θα πρέπει να άρουν τους περιορισμούς όσο η Τουρκία εξακολουθεί να διατηρεί τους ρωσικούς πυραύλους S-400.
Σε ανάλογη κατεύθυνση κινείται και ο Ισραηλινός πολιτικός αναλυτής Ely Karmon, ανώτερος ερευνητής του Institute for Counter-Terrorism (ICT). Ο Karmon υποστηρίζει ότι η Τουρκία αντιμετωπίζει πλέον τον άξονα συνεργασίας Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ ως ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια στις περιφερειακές της φιλοδοξίες. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσει το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας», το τουρκολιβυκό μνημόνιο και την προσπάθεια της Άγκυρας να αποκτήσει μεγαλύτερο έλεγχο στους θαλάσσιους διαδρόμους, στις ενεργειακές υποδομές και στα έργα της Ανατολικής Μεσογείου.
Παράλληλα, σημειώνει ότι η Τουρκία θεωρεί τον οικονομικό διάδρομο India-Middle East-Europe Economic Corridor (IMEC) ανταγωνιστικό προς τις δικές της γεωοικονομικές επιδιώξεις και επιδιώκει να αναδειχθεί στον βασικό εμπορικό και ενεργειακό κόμβο μεταξύ Μέσης Ανατολής και Ευρώπης, περιορίζοντας τη σημασία που αποκτά ο άξονας συνεργασίας Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ.
