Παρά τους λεονταρισμούς του Ντόναλντ Τραμπ και τις αλλεπάλληλες αναφορές του σε «συζητήσεις» με την ιρανική ηγεσία –χωρίς όμως μέχρι σήμερα να έχει διευκρινιστεί με ποιον ακριβώς συζητά ή διαπραγματεύεται η αμερικανική πλευρά– ο πόλεμος στο Ιράν έχει εξελιχθεί σε δύσκολη εξίσωση για τις ΗΠΑ. Η ανάρτηση του Αμερικανού Προέδρου ότι «ο νέος Πρόεδρος του Καθεστώτος του Ιράν ζήτησε κατάπαυση του πυρός» περιέπλεξε τα πράγματα. Αφενός, διότι δεν υπάρχει «νέο καθεστώς» στο Ιράν. Πρόεδρος της χώρας παραμένει ο Πεζεκσιάν. Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ από τότε που διαδέχθηκε τον πατέρα του παραμένει εξαφανισμένος, ενώ είναι μάλλον απίθανο να υπάρχουν διπλωματικές επαφές μεταξύ των ΗΠΑ και του διοικητή των Φρουρών της Επανάστασης, Αχμάντ Βαχίντι.
Ισραηλινοί αναλυτές εκτιμούν ότι οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης ελέγχουν αυτή τη στιγμή το καθεστώς, κυρίως μέσω υψηλόβαθμων αξιωματούχων ασφαλείας που βρίσκονται κοντά στον Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, και πρόκειται για άτομα που μοιράζονται μια κοινή κοσμοθεωρία και επιχειρησιακή προσέγγιση, στοιχείο που αποκλείει ουσιαστικά κάθε περιθώριο συμβιβασμού ή αποκλιμάκωσης.
Σε κάθε περίπτωση, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ ξεκίνησαν τους βομβαρδισμούς στο Ιράν στα τέλη Φεβρουαρίου, η λογική στην Ουάσιγκτον ήταν σχετικά απλή αλλά, όπως αποδεικνύεται εκ των υστέρων, υπερβολικά αισιόδοξη. Ένα γρήγορο, στοχευμένο πλήγμα θα αποδυνάμωνε το ιρανικό καθεστώς και θα οδηγούσε στη συνέχεια σε ταχεία σταθεροποίηση. Περισσότερο από έναν μήνα μετά, είναι φανερό ότι τα πράγματα δεν εξελίσσονται καθόλου προς αυτή την κατεύθυνση. Όπως επισημαίνει ο James F. Jeffrey, έμπειρος Αμερικανός διπλωμάτης που υπηρέτησε υπό επτά διαφορετικές κυβερνήσεις, η σύγκρουση στο Ιράν αρχίζει να παίρνει μια πολύ πιο γνώριμη και ανησυχητική μορφή. Εξελίσσεται σε πόλεμο φθοράς χωρίς εμφανή στρατιωτική λύση. Με άλλα λόγια, σε κάτι που θυμίζει όλο και περισσότερο την περίπτωση του πολέμου στην Ουκρανία.
Η αρχική εκτίμηση ότι ένα «χτύπημα αποκεφαλισμού» θα λύγιζε την Τεχεράνη δεν επιβεβαιώθηκε. Το ιρανικό καθεστώς δεν κατέρρευσε, αντιθέτως προσαρμόστηκε ταχύτατα και συνεχίζει να εξαπολύει πυραύλους και drones, να πλήττει στόχους στο Ισραήλ και στον Κόλπο και να αξιοποιεί το πιο κρίσιμο «χαρτί» που διαθέτει. Τη δυνατότητα να επηρεάζει τις ενεργειακές ροές με τρόπο που πλήττει την παγκόσμια οικονομία.
Η χερσαία επέμβαση, η μόνη επιλογή που θα μπορούσε να «σπάσει» το αδιέξοδο, δεν είναι ρεαλιστική. Οι επιχειρησιακοί κίνδυνοι είναι μεγάλοι, το πολιτικό κόστος τεράστιο, η γεωγραφία αποτρεπτική και η αμερικανική κοινή γνώμη δεν δείχνει καμία διάθεση να ανεχθεί μια νέα μακροχρόνια εμπλοκή στη Μέση Ανατολή. Έτσι, η σύγκρουση συνεχίζεται με αλλεπάλληλους κύκλους αεροπορικών και πυραυλικών πληγμάτων που, ενώ προκαλούν φθορά, δεν αρκούν για να αναδείξουν έναν αδιαμφισβήτητο νικητή (ή ηττημένο) ώστε η σύγκρουση να τερματιστεί. Όπως συμβαίνει και στην Ουκρανία.
Επί της ουσίας, το πρόβλημα των ΗΠΑ με τον πόλεμο στο Ιράν δεν είναι τόσο ότι απουσιάζει από τον ορίζοντα ένα σύντομο και ξεκάθαρο (νικηφόρο) τέλος, όσο ότι μετατρέπεται σε μια κατάσταση που οι Ηνωμένες Πολιτείες δυσκολεύονται να διαχειριστούν. Και σε αυτό ποντάρει το Ιράν. Όπως περιγράφει ο Jeffrey, η Τεχεράνη δεν προσπαθεί να κερδίσει στο πεδίο της μάχης με τον κλασικό τρόπο, αλλά να εξαντλήσει τον αντίπαλο. Με φθηνά drones και πυραύλους πιέζει τα πανάκριβα συστήματα αεράμυνας των ΗΠΑ και των γειτονικών χωρών, δημιουργώντας μια ανισορροπία κόστους που επίσης θυμίζει έντονα την Ουκρανία. Στο μεταξύ, οι υψηλές τιμές ενέργειας συνεχίζουν να επιβαρύνουν τις δυτικές κοινωνίες και τους συμμάχους των ΗΠΑ…
Πέρα από τη Μέση Ανατολή
Σε αυτή τη δύσκολη εξίσωση έρχεται να προστεθεί και ένα ακόμα πρόβλημα. Ο Max Boot, senior fellow στο Council on Foreign Relations, σχολιάζει ότι οι μεγάλες συγκρούσεις, όπως έχει δείξει η ιστορία, σπάνια μένουν τοπικές. Μετατρέπονται σε πολέμους δι’ αντιπροσώπων. Και ο πόλεμος στο Ιράν έχει ήδη περάσει σε αυτή τη φάση.
Ο Boot υποστηρίζει ότι στον πόλεμο στο Ιράν, η Ρωσία δεν είναι απλός παρατηρητής. Αντιθέτως στηρίζει το ιρανικό καθεστώς με δορυφορικά δεδομένα και τεχνολογία, βελτιώνοντας την ακρίβεια των ιρανικών επιθέσεων. Όπως λέει, το γεγονός ότι το Ιράν καταφέρνει να πλήττει κρίσιμες αμερικανικές εγκαταστάσεις με τέτοια ακρίβεια, χωρίς δικό του δορυφορικό δίκτυο, δύσκολα εξηγείται αλλιώς.
Την ίδια στιγμή, η Ουκρανία επιχειρεί να εκμεταλλευτεί την κατάσταση, εξάγοντας τεχνογνωσία στις χώρες του Κόλπου για την αντιμετώπιση των ιρανικών drones, στα οποία χρειάστηκε να βασιστεί η Ρωσία για να κάμψει την Ουκρανική αντίσταση… Το αποτέλεσμα είναι μια παράλληλη σύγκρουση, όπου το μέτωπο της Μέσης Ανατολής και το μέτωπο της Ουκρανίας αρχίζουν να συνδέονται. Η ειρωνεία που προκύπτει, δύσκολα περνά απαρατήρητη.
Στο μεταξύ η Ρωσία, παρά τα ουκρανικά πλήγματα στις δικές της ενεργειακές υποδομές, επωφελείται από την άνοδο των τιμών του πετρελαίου. Την ίδια στιγμή, οι ΗΠΑ καταναλώνουν πολύτιμα αποθέματα οπλικών συστημάτων και δεσμεύουν στρατηγικούς πόρους σε ένα δεύτερο μέτωπο, τη στιγμή που η αντιπαράθεση με την Κίνα παραμένει η βασική γεωπολιτική πρόκληση.
Η παγίδα
Όπως σημειώνει ο Jeffrey, το βασικό πρόβλημα τόσο στο Ιράν, όσο και στην Ουκρανία, είναι η απόκλιση μεταξύ στόχων και μέσων. Στο Ιράν, οι Ηνωμένες Πολιτείες θέλουν ένα καθεστώς λιγότερο επιθετικό, λιγότερο επικίνδυνο για την περιοχή, αλλά δεν έχουν έναν καθαρό, ρεαλιστικό τρόπο να το επιτύχουν χωρίς να μπουν βαθύτερα σε έναν πόλεμο που ήδη εξελίσσεται διαφορετικά σε σχέση με τους αρχικούς αμερικανικούς σχεδιασμούς.
Το ίδιο δίλημμα αντιμετωπίζει και η Ρωσία στην Ουκρανία. Μαξιμαλιστικοί στόχοι, περιορισμένα μέσα, και ένας πόλεμος που συνεχίζεται επειδή κανείς δεν θέλει (ή δεν μπορεί) να αποδεχθεί έναν συμβιβασμό.
Στην περίπτωση του Ιράν, το πιθανότερο σενάριο δεν είναι μια καθαρή νίκη, αλλά ένας συμβιβασμός. Ενδεχομένως με περιορισμούς στο ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, με κάποιου είδους έλεγχο των βαλλιστικών πυραύλων, ίσως και με μια μορφή εκεχειρίας. Κάτι τέτοιο απέχει πολύ από αυτό που επιδίωκε αρχικά η Ουάσιγκτον, αλλά με τα τωρινά δεδομένα ίσως είναι το μόνο που μπορεί να καταφέρει. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, η πρόκληση για τον Ντοναλντ Τραμπ θα είναι να καταφέρει να «πουλήσει» τον συμβιβασμό ως καθαρή νίκη, κυρίως ως προς το βασικό ζητούμενο, την εξάλειψη δηλαδή της πυρηνικής απειλής.
Αν επιδιώξει να αποφύγει έναν τέτοιο συμβιβασμό, η εναλλακτική για την κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ θα είναι μάλλον σκληρή. Ένας πόλεμος, δηλαδή, που θα παρατείνεται και θα απορροφά πόρους έως ότου μετατραπεί σταδιακά σε μόνιμη κρίση. Όπως ο πόλεμος που, τέσσερα χρόνια μετά την έναρξή του, η Ρωσία εξακολουθεί να μην μπορεί να κερδίσει στην Ουκρανία.
