Μπροστά σε ένα οικονομικό δίλημμα που πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζε σχεδόν αδιανόητο, βρίσκεται η Γερμανία. Τέσσερις δεκαετίες μετά τη σκληρή μάχη των Γερμανών μεταλλεργατών για την καθιέρωση της 35ωρης εβδομάδας, οι ίδιοι οι βιομηχανικοί κολοσσοί της χώρας ζητούν τώρα επιστροφή στις 40 ώρες και μάλιστα χωρίς αντίστοιχη αύξηση των αποδοχών, όπως χαρακτηριστικά επισημαίνουν οι FT.
Η 35ωρη εβδομάδα εισήχθη σταδιακά μετά από μια διαμάχη το 1984, όταν δεκάδες χιλιάδες μεταλλεργάτες στην τότε Δυτική Γερμανία πραγματοποίησαν απεργία επτά εβδομάδων για να εξασφαλίσουν μικρότερο ωράριο.
Σήμερα, οι 35 ώρες την εβδομάδα αποτελούν το συλλογικά συμφωνημένο πρότυπο για περίπου το ένα πέμπτο των Γερμανών εργαζομένων, κυρίως σε κλάδους όπως η αυτοκινητοβιομηχανία, η μηχανολογία, ο σίδηρος και ο χάλυβας. Οι Γερμανοί εργάζονται κατά μέσο όρο λιγότερες ώρες ετησίως από τους εργαζομένους σχεδόν σε οποιαδήποτε άλλη οικονομία του ΟΟΣΑ, αν και η σύγκριση επηρεάζεται σημαντικά από το υψηλό ποσοστό μερικής απασχόλησης στη χώρα.
Όλο αυτό δεν πρόκειται απλώς για μια ακόμη διαμάχη ανάμεσα σε εργοδότες και συνδικάτα. Πίσω από τη συζήτηση για πέντε επιπλέον ώρες εργασίας την εβδομάδα κρύβεται κάτι πολύ μεγαλύτερο, η κρίση ενός παραγωγικού μοντέλου που επί δεκαετίες έκανε τη Γερμανία βιομηχανική υπερδύναμη και σήμερα δυσκολεύεται να παραμείνει ανταγωνιστικό.
Η γερμανική βιομηχανική παραγωγή έχει υποχωρήσει περισσότερο από 15% από την κορύφωσή της στα τέλη του 2017. Το ενεργειακό κόστος αυξήθηκε, η Κίνα από πελάτης έγινε ανταγωνιστής, οι αμερικανικοί δασμοί δημιουργούν νέες πιέσεις και η μετάβαση στα ηλεκτρικά αυτοκίνητα ανατρέπει ένα μοντέλο στο οποίο η γερμανική αυτοκινητοβιομηχανία κυριαρχούσε επί δεκαετίες.
Και τότε εμφανίζεται το ερώτημα που κανείς δεν μπορεί πλέον να αποφύγει, μήπως η Γερμανία - και ευρύτερα η Ευρώπη - παράγει πλέον πολύ ακριβά αυτό που κάποτε παρήγαγε με χαμηλό κόστος;
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι 35 ώρες
Το επιχείρημα των γερμανικών επιχειρήσεων είναι απλό. Μία ώρα εργασίας στη γερμανική μεταποίηση κοστίζει περίπου 49,50 ευρώ, έναντι 33,70 ευρώ κατά μέσο όρο στην ΕΕ. Στην Ουγγαρία το κόστος είναι μόλις 15,60 ευρώ.
Ενώ η παραγωγικότητα στη Γερμανία παραμένει υψηλή, το πρόβλημα είναι ότι το πλεονέκτημα αυτό δεν αρκεί πλέον για να αντισταθμίσει το τεράστιο κόστος.
Η αύξηση του εβδομαδιαίου χρόνου από τις 35 στις 40 ώρες, χωρίς αύξηση μισθού, θα αύξανε τον διαθέσιμο χρόνο εργασίας κατά περίπου 14%, χωρίς να αυξήσει αντίστοιχα το μισθολογικό κόστος. Από την πλευρά μιας επιχείρησης που αγωνίζεται να κρατήσει ένα εργοστάσιο στη Γερμανία αντί να το μεταφέρει αλλού, αυτό είναι σημαντικό.
Αλλά αυτό δεν είναι ολόκληρη η εικόνα. Η Ελλάδα, για παράδειγμα, βρίσκεται πολύ ψηλότερα στις εβδομαδιαίες ώρες εργασίας, περίπου στις 39,6 ώρες, σύμφωνα με τη Eurostat. Η Βουλγαρία και η Πολωνία βρίσκονται στις 38,7 και η Λιθουανία στις 38,4. Αντίθετα, η Ολλανδία βρίσκεται στις 31,9 ώρες, ενώ η Δανία και η Γερμανία στις 33,9.
Αυτό αποκαλύπτει το πραγματικό πρόβλημα, ότι οι ώρες εργασίας από μόνες τους δεν δημιουργούν πλούτο, αντίθετα η παραγωγικότητα είναι αυτή που δημιουργεί πλούτο.
Η Ολλανδία είναι ίσως το καλύτερο παράδειγμα. Η χώρα έχει μία από τις μικρότερες μέσες εβδομάδες εργασίας στην Ευρώπη, με 31,9 ώρες, και ταυτόχρονα διαθέτει υψηλό βιοτικό επίπεδο και ισχυρή οικονομία.
Άρα το ερώτημα δεν είναι «πόσες ώρες δουλεύεις;». Είναι τι παράγεις μέσα σε αυτές τις ώρες, με ποιο κεφάλαιο, ποια τεχνολογία, ποια οργάνωση και ποιο επιχειρηματικό περιβάλλον.
Ένας εργαζόμενος που παράγει σε μία ώρα προϊόν αξίας 100 ευρώ είναι οικονομικά πολύ πιο σημαντικός από έναν εργαζόμενο που παράγει 50 ευρώ σε δύο ώρες.
Γι’ αυτό και η συζήτηση περί 35ωρης ή 40ωρης εβδομάδας μπορεί εύκολα να γίνει αποπροσανατολιστική. Η αύξηση των ωρών εργασίας μπορεί να προσφέρει προσωρινή ανακούφιση σε μια επιχείρηση που αντιμετωπίζει υψηλό κόστος, χωρίς ωστόσο να θεραπεύει από μόνη της την απώλεια ανταγωνιστικότητας.
Εάν ένα γερμανικό εργοστάσιο πληρώνει ακριβότερη ενέργεια, αντιμετωπίζει περισσότερη γραφειοκρατία, υψηλότερη φορολογία, ακριβότερη εργασία και παράγει ένα προϊόν που η Κίνα μπορεί να κατασκευάσει φθηνότερα, πέντε επιπλέον ώρες εργασίας δεν πρόκειται να αλλάξουν μαγικά την εξίσωση.
Χρειάζονται επενδύσεις στην τεχνολογία, αυτοματοποίηση, τεχνητή νοημοσύνη, καλύτερες υποδομές, φθηνότερη και σταθερότερη ενέργεια και κυρίως ένα περιβάλλον στο οποίο οι επιχειρήσεις θα έχουν κίνητρο να επενδύσουν.
Το βαθύτερο πρόβλημα
Εδώ η συζήτηση αποκτά μια ευρύτερη ευρωπαϊκή διάσταση. Η Ευρώπη δημιούργησε ένα εξαιρετικά ανεπτυγμένο κοινωνικό μοντέλο, με υψηλή προστασία εργαζομένων, γενναιόδωρες κοινωνικές παροχές και ισχυρό δίχτυ ασφαλείας. Το μοντέλο αυτό υπήρξε μία από τις μεγάλες κατακτήσεις της μεταπολεμικής Ευρώπης.
Υπάρχει όμως μια θεμελιώδης οικονομική αλήθεια που δεν μπορεί να παρακαμφθεί, το γεγονός ότι το κοινωνικό κράτος δεν παράγει από μόνο του τα έσοδα που το χρηματοδοτούν. Τα έσοδα προέρχονται από την παραγωγική οικονομία.
Όταν η παραγωγικότητα αυξάνεται, όταν δημιουργούνται νέες επιχειρήσεις, όταν επενδύονται κεφάλαια και όταν δημιουργούνται προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας, υπάρχει μεγαλύτερο πλεόνασμα για να χρηματοδοτήσει μισθούς, συντάξεις, υγεία και κοινωνικές παροχές.
Όταν όμως η παραγωγική βάση συρρικνώνεται, το ίδιο κοινωνικό μοντέλο γίνεται ολοένα ακριβότερο.
Αυτό είναι το πραγματικό ευρωπαϊκό στοίχημα. Όχι αν ο Γερμανός θα εργάζεται 35 ή 40 ώρες. Αλλά αν η Ευρώπη μπορεί να δημιουργήσει αρκετό νέο πλούτο ώστε να διατηρήσει το επίπεδο ζωής που έχει συνηθίσει.
Περισσότερη εργασία ή εξυπνότερη εργασία;
Το επιχείρημα των συνδικάτων έχει επίσης βάση. Η αύξηση των ωρών εργασίας μπορεί πράγματι να σημαίνει ότι μια επιχείρηση θα χρειάζεται λιγότερους εργαζομένους για την ίδια ποσότητα εργασίας. Σε μια οικονομία που αντιμετωπίζει ήδη πιέσεις στην απασχόληση, αυτό δεν είναι ασήμαντο.
Από την άλλη πλευρά, οι εργοδότες απαντούν ότι εάν το κόστος ανά μονάδα παραγωγής μειωθεί αρκετά, μπορεί να διατηρηθεί παραγωγή που διαφορετικά θα μεταφερόταν στην Ανατολική Ευρώπη, στην Ασία ή αλλού.
Και οι δύο πλευρές, επομένως, αγγίζουν ένα μέρος της αλήθειας.
Η πραγματική λύση βρίσκεται πιθανότατα κάπου ανάμεσα: περισσότερη ευελιξία, καλύτερη οργάνωση της εργασίας και κυρίως πολύ υψηλότερη παραγωγικότητα.
Γιατί το πραγματικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα μιας οικονομίας δεν είναι να αναγκάζει τους ανθρώπους να εργάζονται περισσότερο, αλλά να τους επιτρέπει να παράγουν περισσότερο σε λιγότερο χρόνο.
Η Ευρώπη δεν χρειάζεται να γίνει μια ήπειρος όπου όλοι δουλεύουν 40 ώρες. Χρειάζεται να γίνει μια ήπειρος όπου η εργασία, το κεφάλαιο, η τεχνολογία και η επιχειρηματικότητα παράγουν περισσότερη αξία. Γιατί τελικά δεν είναι οι ώρες που δημιουργούν τον πλούτο. Είναι η αξία που δημιουργείται μέσα σε αυτές.
