Από τις ελληνικές πύλες εισόδου LNG έως τα σύνορα της Ουκρανίας, ο Κάθετος Διάδρομος φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως ένας νέος άξονας τροφοδοσίας φυσικού αερίου για τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη, συνδέοντας διαδοχικά τα δίκτυα Ελλάδας, Βουλγαρίας, Ρουμανίας, Μολδαβίας και Ουκρανίας. Στην καρδιά αυτού του σχεδιασμού βρίσκεται η Ελλάδα, που επιχειρεί να αναδειχθεί σε βασική πύλη εισόδου και κόμβο αναδιανομής φυσικού αερίου προς την ευρύτερη περιοχή.
Σε αυτό το πλαίσιο, την Παρασκευή, οι Διαχειριστές Συστημάτων Μεταφοράς των χωρών που συμμετέχουν στον Διάδρομο - ο ΔΕΣΦΑ, η BULGARTRANSGAZ, η TRANSGAZ, η VESTMOLDTRANSGAZ και η GTSOU, καθώς και ο ανεξάρτητος διαχειριστής του IGB - ανακοίνωσαν ότι κατέληξαν σε αμοιβαία αποδεκτή πρόταση με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την εμπορική προώθηση του Κάθετου Διαδρόμου, έπειτα από εντατικές διαβουλεύσεις στις Βρυξέλλες, οι οποίες αναμένεται να συνεχιστούν και το επόμενο διάστημα.
Η συμφωνία, με τη συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του ACER, αποτελεί ένα πρώτο βήμα για να αποκτήσει εμπορική υπόσταση ένας διάδρομος που μέχρι σήμερα λειτουργούσε περισσότερο ως σύνολο εθνικών διαδρομών, παρά ως ενιαία εμπορική διαδρομή.
- Κάθετος Διάδρομος: Στο τραπέζι κρίσιμες αποφάσεις στις Βρυξέλλες – Από το κόστος στην ενεργειακή ασφάλεια
- Σήμα στήριξης στον Κάθετο Διάδρομο από την ελληνική πλευρά στις Βρυξέλλες
Ένα έργο που προηγείται της αγοράς
Ο Κάθετος Διάδρομος δεν είναι ένα “ώριμο” εμπορικό project που απλώς αναζητά καλύτερους όρους λειτουργίας. Είναι, στην πραγματικότητα, ένα έργο που επιχειρεί να δημιουργήσει την ίδια την αγορά που θα το στηρίξει.
Πρόκειται για έναν διασυνοριακό άξονα που ξεκινά από την Ελλάδα και διατρέχει τη Βουλγαρία και τη Ρουμανία, με προεκτάσεις προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη, φτάνοντας έως τη Μολδαβία και την Ουκρανία. Η δυναμικότητά του εκτιμάται ότι μπορεί να φτάσει τα 10 δισ. κυβικά μέτρα ετησίως, εξυπηρετώντας μια αγορά άνω των 100 εκατομμυρίων καταναλωτών.
Ωστόσο, παρά τη στρατηγική του σημασία, η βασική πρόκληση παραμένει: η εμπορική ζήτηση δεν είναι ακόμη δεδομένη. Το μοντέλο που διαμορφώνεται σήμερα είναι ουσιαστικά μια προσπάθεια της πολιτικής και της ρύθμισης να δημιουργήσουν τις συνθήκες ώστε η αγορά να ακολουθήσει και όχι το αντίστροφο.
Οι προκλήσεις του Κάθετου Διαδρόμου
Μέχρι σήμερα, η χρήση του Διαδρόμου προϋπέθετε τη δέσμευση δυναμικότητας σε κάθε επιμέρους σύστημα μεταφοράς. Το αποτέλεσμα ήταν ένα “σπασμένο” προϊόν, με διαδοχικές χρεώσεις και περιορισμένη προβλεψιμότητα κόστους, ένα μοντέλο που στην πράξη δεν μπορούσε να σταθεί ανταγωνιστικά απέναντι σε άλλες οδούς προμήθειας.
Σε αυτό το σημείο παρεμβαίνει η νέα προσέγγιση. Οι συμμετέχοντες Διαχειριστές Συστημάτων Μεταφοράς προσφέρουν για πρώτη φορά το πλήρες φάσμα προϊόντων δυναμικότητας — σε ημερήσια, μηνιαία, τριμηνιαία και ετήσια βάση — ξεκινώντας από το έτος φυσικού αερίου 2026-2027 (26 Οκτωβρίου), σε μια πιο ανταγωνιστική τιμολόγηση. Η δομή αυτή αυξάνει σημαντικά την ελκυστικότητα των προϊόντων, καθώς παρέχει στους χρήστες μεγαλύτερη ορατότητα κόστους και τη δυνατότητα πιο μακροπρόθεσμου ενεργειακού σχεδιασμού.
Conditional, firm και το "δίλημμα" της αγοράς
Κρίσιμος παράγοντας για το αν ο Κάθετος Διάδρομος θα λειτουργήσει εμπορικά είναι το είδος των προϊόντων που θα προσφέρονται. Μέχρι σήμερα, στο τραπέζι βρίσκονταν και τα λεγόμενα conditional προϊόντα, δηλαδή δυναμικότητα που παρέχεται υπό προϋποθέσεις, για παράδειγμα, με πιθανότητα διακοπής ή με περιορισμούς ανάλογα με τη διαθεσιμότητα του συστήματος. Αυτά τα προϊόντα είναι συνήθως φθηνότερα, αλλά ενσωματώνουν ρίσκο για τον χρήστη.
Στον αντίποδα βρίσκονται τα firm προϊόντα, τα οποία παρέχουν εγγυημένη δυναμικότητα χωρίς διακοπές, αλλά σε υψηλότερη τιμή. Σύμφωνα με πηγές της αγοράς, η κατεύθυνση που φαίνεται να διαμορφώνεται είναι μια σαφής μετατόπιση προς τα firm προϊόντα, με τη στήριξη ενός συστήματος εκπτώσεων, αντί για ένα μοντέλο που βασίζεται σε conditional capacity. Ο λόγος είναι απλός: η αγορά — και ειδικά οι traders — δίνουν μεγαλύτερη αξία στη βεβαιότητα παρά στη χαμηλότερη τιμή με ρίσκο. Τα conditional προϊόντα μπορεί να λειτουργούν συμπληρωματικά, αλλά δύσκολα αποτελούν τη βάση για μακροπρόθεσμες εμπορικές ροές.
Ο ανταγωνισμός των διαδρομών και το «τεστ» των εκπτώσεων
Η προσπάθεια εμπορικής ενεργοποίησης του Κάθετου Διαδρόμου δεν εξελίσσεται σε κενό, αλλά μέσα σε ένα περιβάλλον έντονου ανταγωνισμού μεταξύ διαφορετικών οδεύσεων και αγορών φυσικού αερίου. Στο επίκεντρο βρίσκεται τόσο η σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ Βορρά και Νότου, όσο και ο ανταγωνισμός μεταξύ υποδομών.
Από τη μία πλευρά, χώρες της Βόρειας Ευρώπης, όπως η Γερμανία και η Ολλανδία, δίνουν έμφαση στη συνολική μείωση της χρήσης φυσικού αερίου και παρακολουθούν με επιφύλαξη την ανάπτυξη νέων εμπορικών διαδρομών. Από την άλλη, η Νοτιοανατολική Ευρώπη βλέπει τον Διάδρομο ως εργαλείο ενεργειακής ασφάλειας και διαφοροποίησης.
Παράλληλα, ο Κάθετος Διάδρομος καλείται να ανταγωνιστεί υφιστάμενες οδεύσεις: τη βόρεια διαδρομή που βασίζεται στον κόμβο TTF και τα LNG terminals της Βόρειας Ευρώπης, αλλά και εναλλακτικές ροές μέσω Ιταλίας προς την Κεντρική Ευρώπη. Σε αυτό το πλαίσιο, οι εκπτώσεις στη συνολική διαδρομή αποτελούν το βασικό εργαλείο για να μειωθεί το κόστος και να καταστεί ανταγωνιστικός.
Η τιμολόγηση στο επίκεντρο
Εκεί που μετατοπίζεται πλέον το βάρος είναι στη δομή των τιμολογίων. Σύμφωνα με πηγές της αγοράς, το μοντέλο που εξετάζεται εισάγει ένα είδος κινήτρου για τη χρήση της συνολικής διαδρομής. Όσοι χρήστες δεσμεύουν δυναμικότητα σε μεμονωμένα τμήματα θα συνεχίσουν να πληρώνουν κανονικά τα επιμέρους τέλη. Αντίθετα, όσοι επιλέγουν να “κλείσουν” τη διαδρομή π.χ. από την Ελλάδα έως την Ουκρανία θα επωφελούνται από πρόσθετες εκπτώσεις στα ενδιάμεσα σημεία. Όπως εκτιμούν παράγοντες της αγοράς, μόνο μέσα από αυτό το μοντέλο εκπτώσεων μπορεί ο Κάθετος Διάδρομος να σταθεί ανταγωνιστικά απέναντι σε εναλλακτικές οδεύσεις, καθώς μέχρι σήμερα το συνολικό κόστος αποτελούσε τον βασικό αποτρεπτικό παράγοντα.
Η λογική είναι να μειωθεί το συνολικό κόστος μεταφοράς και να δημιουργηθεί ένα ανταγωνιστικό προϊόν, χωρίς να παραβιάζεται το ευρωπαϊκό ρυθμιστικό πλαίσιο.
Οι εγκρίσεις και η ανάγκη για σταθερό πλαίσιο
Παρά τη συμφωνία σε τεχνικό επίπεδο, τίποτα δεν θεωρείται ακόμη οριστικό. Το προτεινόμενο μοντέλο θα πρέπει να λάβει την έγκριση των εθνικών ρυθμιστικών αρχών σε όλα τα κράτη της διαδρομής, ενώ παράλληλα αναμένεται και η αξιολόγηση από τον ACER, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η νέα τιμολογιακή προσέγγιση είναι πλήρως συμβατή με το ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο.
Στο παρασκήνιο, το βασικό ζητούμενο είναι η μείωση της ρυθμιστικής αβεβαιότητας και η διαμόρφωση ενός σταθερού και προβλέψιμου περιβάλλοντος για τους χρήστες της αγοράς.
Για τη μεταβατική περίοδο, οι Διαχειριστές έχουν ήδη ζητήσει την παράταση των υφιστάμενων προϊόντων έως τον Οκτώβριο του 2026, ώστε να διασφαλιστεί η συνέχεια των ροών, ιδίως προς την Ουκρανία.
Το πραγματικό τεστ είναι η αγορά
Η πολιτική και ευρωπαϊκή στήριξη για την προώθηση του Κάθετου Διαδρόμου είναι δεδομένη, με τον υπουργό Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρο Παπασταύρου, και την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να συνεχίζουν τις διαβουλεύσεις για τη διαμόρφωση ενός πιο ελκυστικού και λειτουργικού εμπορικού προϊόντος.
Ωστόσο, η επιτυχία του εγχειρήματος θα κριθεί από ένα σύνολο παραγόντων και όχι μόνο από το επίπεδο των εκπτώσεων. Καθοριστικό ρόλο θα παίξουν η δομή των τιμολογίων, η διαθεσιμότητα πραγματικά αξιόπιστων (firm) προϊόντων, η μείωση της ρυθμιστικής αβεβαιότητας, αλλά και η συνολική ανταγωνιστικότητα της διαδρομής σε σχέση με εναλλακτικές οδεύσεις.
Το ζητούμενο είναι το νέο μοντέλο να προσφέρει την απαραίτητη προβλεψιμότητα κόστους και την επιχειρησιακή ασφάλεια που απαιτεί η αγορά, ώστε ο Κάθετος Διάδρομος να αποκτήσει σταδιακά σταθερή εμπορική δυναμική και να εδραιώσει τον ρόλο του ως βασικός άξονας τροφοδοσίας για τη Νοτιοανατολική και Κεντρική Ευρώπη.
