Είναι στο μυαλό όλων πως κάποια στιγμή η Ευρωπαϊκή Ένωση θα αναγκαστεί να χαλαρώσει το στενό δημοσιονομικό κορσέ του Συμφώνου Σταθερότητας και να επιτρέψει στα κράτη-μέλη να αυξήσουν τις δαπάνες τους με μέτρα στήριξης κατά της ενεργειακής κρίσης, ειδικά αν ο πόλεμος στο Ιράν συνεχιστεί. Όμως, αν και το θέμα μένει στο τραπέζι, οι ευρωπαίοι αξιωματούχοι τονίζουν σε κάθε περίσταση πως δεν είμαστε ακόμη σε αυτό το σημείο.
Η επίσημη αιτιολογία είναι πως η λεγόμενη γενική ρήτρα διαφυγής από το Σύμφωνο Δημοσιονομικής Σταθερότητας της ΕΕ ενεργοποιείται μόνο σε περίπτωση βαθιάς ύφεσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ενώ αυτή τη στιγμή μιλάμε μόνο για επιβράδυνση της ανάπτυξης.
Στην πραγματικότητα όμως, όπως φαίνεται και από το πόρισμα της Κομισιόν που συζητήθηκε στο Eurogroup της Παρασκευής και παρουσίασε το Insider, υπάρχει και κάτι άλλο που κρατάει τους ιθύνοντες από το να πάρουν δραστικές αποφάσεις και να ακολουθήσουν μια τακτική «βλέποντας και κάνοντας»: Η εμπειρία από την ενεργειακή κρίση του 2022.
Όπως σημειώνεται στο κείμενο της Κομισιόν τα μέτρα που εφαρμόστηκαν σε ολόκληρη την ΕΕ μετά από την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στον μετριασμό των υψηλών τιμών ενέργειας, συνοδεύτηκαν όμως από σημαντικό δημοσιονομικό κόστος και άλλους συμβιβασμούς.
«Ενώ αρχικά προορίζονταν για την παροχή προσωρινής στήριξης, ορισμένα μέτρα παρέμειναν σε ισχύ για πολύ μεγαλύτερο διάστημα από ό,τι είχε αρχικά προγραμματιστεί, ακόμη και όταν οι πιέσεις στις τιμές ενέργειας άρχισαν να υποχωρούν, επηρεάζοντας τη βιωσιμότητα των δημοσίων οικονομικών και την αποτελεσματική κατανομή τόσο των δημόσιων όσο και των ιδιωτικών πόρων», αναφέρεται χαρακτηριστικά.
Τη θέση αυτή εξέφρασε και ο γενικός διευθυντής του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας ESM Πιερ Γκραμένια κατά τη συνέντευξη Τύπου μετά το Eurogroup. Τόνισε μεταξύ άλλων πως την προηγούμενη φορά που ενεργοποιήθηκε, η γενική ρήτρα διαφυγής παρέμεινε σε ισχύ πολύ περισσότερο καιρό απ’ όσο χρειαζόταν.
Τα μαθήματα από το 2022-2023
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρακολούθησε τα δημοσιονομικά μέτρα που ελήφθησαν μετά το ενεργειακό σοκ του 2022 για τον μετριασμό των επιπτώσεών του στα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις. Τα ακόλουθα μέτρα ταξινομήθηκαν ως «ενεργειακά μέτρα»:
- Μέτρα που έχουν άμεσο αντίκτυπο στο οριακό κόστος της ενεργειακής κατανάλωσης που καταβάλλεται από νοικοκυριά ή/και επιχειρήσεις (μέτρα τιμών).
- Μέτρα παροχής εισοδηματικής στήριξης προς τα νοικοκυριά, ανεξάρτητα από το αν η εισοδηματική στήριξη χρησιμοποιείται ειδικά ή προορίζεται για την κατανάλωση ενέργειας.
- Μέτρα παροχής στοχευμένης αποζημίωσης σε επιχειρήσεις (εκτός από μέτρα τιμών) που εμπλέκονται ενεργοβόρες βιομηχενίς
- Έσοδα από (φόρους ή εισφορές επί) των απροσδόκητων κερδών (windfall profits) των ενεργειακών εταιρειών.
Το καθαρό δημοσιονομικό κόστος αυτών των μέτρων ανήλθε σωρευτικά στο 2,2% του ΑΕΠ της ΕΕ μεταξύ 2022 και 2024. Τα μέτρα τιμών και τα μη στοχευμένα μέτρα αντιπροσώπευαν σημαντικό μερίδιο του συνολικού δημοσιονομικού κόστους. Το καθαρό κόστος της έκτακτης στήριξης ανήλθε σε 1,2% του ΑΕΠ το 2022, 0,9% του ΑΕΠ το 2023 και 0,1% του ΑΕΠ το 2024.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή περίπου το 60% αυτού του κόστους δαπανήθηκε σε μέτρα τιμών, ενώ το υπόλοιπο 40% αφορούσε μέτρα εισοδηματικής στήριξης (δηλαδή μέτρα που δεν αφορούν τις τιμές). Επιπλέον, μόνο το ένα τέταρτο της συνολικής στήριξης ήταν στοχευμένο σε ευάλωτα νοικοκυριά και επιχειρήσεις, ενώ τα υπόλοιπα τρία τέταρτα δαπανήθηκαν σε μη στοχευμένα μέτρα. «Αυτό έθεσε υπό αμφισβήτηση την αποτελεσματικότητα των μέτρων για την προστασία των ευάλωτων νοικοκυριών και αύξησε το δημοσιονομικό τους κόστος», σημειώνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
