Οι ενεργειακές κοινότητες προωθήθηκαν τα τελευταία χρόνια από την Ευρωπαϊκή Ένωση ως ένας από τους πιο άμεσους τρόπους συμμετοχής των πολιτών στην ενεργειακή μετάβαση και στην παραγωγή καθαρής ενέργειας. Ωστόσο, νέα έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ) δείχνει ότι η ανάπτυξή τους δεν προχωρά με τον ρυθμό που αναμενόταν, ενώ οι διαφορές μεταξύ των κρατών-μελών παραμένουν μεγάλες. Σε ορισμένες χώρες το μοντέλο έχει ήδη εξαπλωθεί σε μεγάλο μέρος των τοπικών κοινωνιών, ενώ σε άλλες – όπως είναι η Ελλάδα– η διείσδυσή του παραμένει σαφώς χαμηλότερη από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.
Σύμφωνα με την ειδική έκθεση του ΕΕΣ, η πρόοδος στην ανάπτυξη ενεργειακών κοινοτήτων στην Ευρώπη παραμένει άνιση, ενώ πολίτες, δήμοι και τοπικοί φορείς που θα μπορούσαν να συμμετάσχουν σε τέτοιες πρωτοβουλίες συναντούν συχνά σημαντικές δυσκολίες. Οι ελεγκτές επισημαίνουν ότι, παρά το αυξανόμενο ενδιαφέρον για το μοντέλο, η πραγματική συμβολή των ενεργειακών κοινοτήτων στην ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας παραμένει μέχρι σήμερα περιορισμένη.
Ένα από τα βασικά προβλήματα που αναδεικνύει η έκθεση είναι η πρόσβαση στη χρηματοδότηση. Πολλές ενεργειακές κοινότητες δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν τα κεφάλαια που απαιτούνται για την ανάπτυξη έργων ανανεώσιμης ενέργειας, ενώ η αξιοποίηση των διαθέσιμων ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών εργαλείων δεν είναι πάντα εύκολη. Παράλληλα, το θεσμικό και διοικητικό πλαίσιο σε αρκετά κράτη-μέλη δεν είναι πλήρως προσαρμοσμένο στις ανάγκες τέτοιων πρωτοβουλιών, με αποτέλεσμα οι διαδικασίες αδειοδότησης να παραμένουν συχνά πολύπλοκες και χρονοβόρες.
Η έκθεση επισημαίνει ακόμη ότι η τεχνική υποστήριξη προς πολίτες και τοπικούς φορείς παραμένει περιορισμένη. Πολλές κοινότητες δεν διαθέτουν την απαραίτητη τεχνογνωσία για να σχεδιάσουν, να χρηματοδοτήσουν και να υλοποιήσουν ενεργειακά έργα. Για τον λόγο αυτό, το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο υπογραμμίζει ότι απαιτούνται πιο στοχευμένα μέτρα στήριξης, όπως η απλούστευση των διαδικασιών, η ενίσχυση της τεχνικής υποστήριξης και η καλύτερη πρόσβαση σε χρηματοδότηση.
Στο ίδιο πλαίσιο επισημαίνεται ότι οι ενεργειακές κοινότητες μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία ενός πιο αποκεντρωμένου ενεργειακού συστήματος, όπου οι πολίτες δεν περιορίζονται στον ρόλο του καταναλωτή αλλά συμμετέχουν και στην παραγωγή ενέργειας. Χωρίς όμως πιο αποτελεσματική εφαρμογή των πολιτικών στήριξης και χωρίς την άρση των υφιστάμενων εμποδίων, ο ρόλος τους στην ενεργειακή μετάβαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης κινδυνεύει να παραμείνει περιορισμένος. Η εικόνα αυτή γίνεται ακόμη πιο σαφής όταν εξετάσει κανείς τα συγκριτικά στοιχεία μεταξύ των κρατών-μελών, τα οποία δείχνουν μεγάλες διαφοροποιήσεις στην ανάπτυξη ενεργειακών κοινοτήτων σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης.
Μεγάλες αποκλίσεις μεταξύ των χωρών στην ανάπτυξη ενεργειακών κοινοτήτων
Η άνιση ανάπτυξη των ενεργειακών κοινοτήτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποτυπώνεται και στα στοιχεία που παρουσιάζει η έκθεση η οποία - μεταξύ άλλων - εξετάζει το ποσοστό δήμων με περισσότερους από 10.000 κατοίκους που διαθέτουν τουλάχιστον μία ενεργειακή κοινότητα βασισμένη σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Η εικόνα που προκύπτει δείχνει μεγάλες διαφορές μεταξύ των κρατών-μελών, με ορισμένες χώρες να εμφανίζουν ιδιαίτερα υψηλή διείσδυση του μοντέλου σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης, ενώ σε άλλες η παρουσία ενεργειακών κοινοτήτων παραμένει ακόμη περιορισμένη.
Στην κορυφή της κατάταξης βρίσκεται η Δανία με ποσοστό διείσδυσης 86,2%, γεγονός που σημαίνει ότι σχεδόν εννέα στους δέκα δήμους άνω των 10.000 κατοίκων διαθέτουν ενεργειακή κοινότητα. Πολύ υψηλά ποσοστά εμφανίζουν επίσης οι Κάτω Χώρες με 81,0% και η Ιρλανδία με 78,9%, ενώ ακολουθεί η Γερμανία με 63,0%. Σημαντική παρουσία ενεργειακών κοινοτήτων καταγράφεται ακόμη στο Λουξεμβούργο με 51,5%, στην Εσθονία με 46,2%, καθώς και στη Σουηδία με 41,7% και την Ιταλία με 39,7%, όπου το μοντέλο έχει ήδη εδραιωθεί σε μεγάλο βαθμό σε επίπεδο τοπικών κοινωνιών.
Ο μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης διαμορφώνεται στο 27,3%, γεγονός που σημαίνει ότι περίπου ένας στους τέσσερις δήμους αυτού του μεγέθους διαθέτει ενεργειακή κοινότητα που βασίζεται σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Η Ελλάδα βρίσκεται κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, με ποσοστό 19,1%, κάτι που δείχνει ότι λιγότεροι από δύο στους δέκα δήμους άνω των 10.000 κατοίκων «αγκαλιάζουν» την συγκεκριμένη πρωτοβουλία. Σε χαμηλότερα επίπεδα κινούνται επίσης η Σλοβενία με 13,0% και το Βέλγιο με 11,9%.
Σε αρκετά κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης η ανάπτυξη ενεργειακών κοινοτήτων παραμένει ακόμη σε πρώιμο στάδιο. Τα ποσοστά περιορίζονται στο 4,8% στην Κροατία, 4,4% στην Ισπανία, 3,5% στην Πολωνία και 3,1% στην Τσεχία, ενώ ακόμη χαμηλότερα είναι στη Γαλλία (2,1%), στη Λιθουανία (1,8%) και στη Σλοβακία (1,2%). Σε ορισμένες χώρες η παρουσία τους είναι σχεδόν ανύπαρκτη: Πορτογαλία και Βουλγαρία καταγράφουν μόλις 0,8%, η Ουγγαρία 0,7% και η Ρουμανία 0,4%, ενώ στο συγκεκριμένο δείγμα δεν καταγράφονται ενεργειακές κοινότητες στην Κύπρο, τη Λετονία και τη Μάλτα.
Όπως σημειώνει η έκθεση, τα στοιχεία προέρχονται από τη βάση δεδομένων TANDEN, η οποία περιλαμβάνει δεδομένα για αστικές ενεργειακές κοινότητες. Για το Βέλγιο, την Ιταλία και τη Ρουμανία χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία έως τον Μάρτιο του 2025, ενώ για άλλες χώρες αξιοποιήθηκαν δεδομένα της Eurostat για το 2023, προσαρμοσμένα στον πληθυσμό ανά διοικητική μονάδα. Τα στοιχεία αναδεικνύουν τις σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των κρατών-μελών, με τις χώρες της Βόρειας και Κεντρικής Ευρώπης να εμφανίζουν πολύ μεγαλύτερη διείσδυση ενεργειακών κοινοτήτων σε επίπεδο δήμων σε σύγκριση με πολλές χώρες της Νότιας και Ανατολικής Ευρώπης.
