Ένα «νέο Ιράν» αναδύεται μέσα από τους καπνούς του πολέμου στη Μέση Ανατολή, το οποίο αφενός περιπλέκει τη διαδικασία ειρήνευσης, αφετέρου εγείρει ερωτήματα συνολικά για το μέλλον της ευρύτερης περιοχής. Αν και θα χρειαστεί χρόνος, όπως όλα δείχνουν, για την επίτευξη μιας βιώσιμης συμφωνίας ειρήνης, και ακόμα περισσότερος μετά τη λήξη του πολέμου για να φανεί προς ποια κατεύθυνση θα κινηθεί η χώρα, καταγράφονται ήδη σημαντικές εξελίξεις οι οποίες προϊδεάζουν για τη μετεξέλιξη του Ιράν, με συνέπειες τόσο στο εσωτερικό του όσο και στο εξωτερικό.
Αρχικά, οι πολεμικές επιχειρήσεις που ξεκίνησαν στα τέλη Φεβρουαρίου έχουν αποδυναμώσει την κυριαρχία των κληρικών. Όπως εξηγεί σε πρόσφατη ανάλυσή του ο Shay Shabtai, αναπληρωτής διευθυντής του BESA Center στο Πανεπιστήμιο Bar-Ilan, h πρώτη γενιά θρησκευτικών ηγετών είχε μια συγκεκριμένη προσέγγιση ως προς τη σύνδεση θρησκείας και διακυβέρνησης, βάσει της οποίας ήταν σημαντικό το καθεστώς να απολαμβάνει λαϊκή νομιμοποίηση. Αυτή τη στιγμή, για την ανώτατη ηγεσία του καθεστώτος η λαϊκή νομιμοποίηση έχει περάσει σε δεύτερη μοίρα, και η διακυβέρνηση της χώρας μετατρέπεται σε κάτι που μοιάζει περισσότερο με δικτατορία παρά με ένα θεοκρατικό καθεστώς.
Σήμερα ο ρόλος των Φρουρών της Επανάστασης έχει ενισχυθεί, καθώς το καθεστώς χρειάζεται όχι μόνο να αντιμετωπίσει την εξωτερική απειλή, αλλά και να εντείνει την εσωτερική καταστολή. Και ενώ η ανάγκη συσπείρωσης του καθεστώτος απέναντι σε εσωτερικές και εξωτερικές απειλές παραμένει, η επίτευξή της με συναινετικό τρόπο καθίσταται ολοένα δυσκολότερη, ειδικά μετά τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ, ο οποίος μπορούσε να γεφυρώνει αποτελεσματικά τις όποιες εσωτερικές διαφωνίες.
Αυτό που επίσης θεωρούν δεδομένο ξένοι αναλυτές, είναι ότι ο πόλεμος που βρίσκεται σε εξέλιξη θα διαμορφώσει μια επόμενη γενικά ηγετών στο Ιράν, η οποία θα διαμορφώσει ένα νέο δόγμα ασφαλείας, προσανατολισμένο στη δυτική απειλή και στην ενίσχυση των στρατηγικών δυνατοτήτων της χώρας.
Η εκτίμηση αυτή δεν προέρχεται μόνο από ισραηλινούς αναλυτές ασφαλείας. Ο Karim Sadjadpour, από τους πλέον γνωστούς Αμερικανούς αναλυτές για το Ιράν, τόνιζε λίγο πριν το ξέσπασμα του πολέμου ότι το κρίσιμο στοιχείο για την επιβίωση της Ισλαμικής Δημοκρατίας δεν είναι η μαζική λαϊκή αποδοχή, αλλά η αφοσίωση μιας μικρής μειοψηφίας δυνάμεων ασφαλείας πρόθυμων να διατηρήσουν το σύστημα με βία. Παράλληλα θεωρεί πιθανότερο το Ιράν της επόμενης ημέρας να καθοδηγηθεί από πρόσωπα του μηχανισμού ασφαλείας και όχι από νέους κληρικούς.
Σε αυτό το πλαίσιο, εκτιμάται ότι το ιρανικό καθεστώς –κάτι που φάνηκε μέσα από την αντιμετώπιση των διαδηλώσεων του Ιανουαρίου– ειδικά μετά τις φθορές που έχουν υποστεί οι μηχανισμοί καταστολής από τον πόλεμο, δεν θα διστάζει στο εξής να χρησιμοποιεί στο εσωτερικό του ωμή βία. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς οι Ιρανοί πολίτες παλεύουν για την επιβίωσή τους και η βίαιη καταπίεση εντείνεται. Στο μεταξύ, όπως υποστηρίζει ο Shay Shabtai, με δεδομένη τη ζημιά στην ιρανική οικονομία, το καθεστώς θα χρησιμοποιήσει κρατικούς πόρους για να αποκαταστήσει την ισχύ του και τον πυρήνα της βάσης στήριξής του, σε βάρος της πλειονότητας των Ιρανών πολιτών, οι οποίοι βρίσκονταν ήδη σε δυσχερή θέση.
Νέα στρατηγική
Η υπαρξιακή απειλή προς το ιρανικό καθεστώς σηματοδοτεί ένα σημείο καμπής, όπου τα θρησκευτικά και ηθικά εμπόδια στην απόκτηση ή ακόμη και στη χρήση μη συμβατικών όπλων έχουν παραμεριστεί. Το μοναδικό εμπόδιο, όπως εκτιμά ο Shabtai, θα είναι η τεχνική δυνατότητα. Δηλαδή, η δυνατότητα να υλοποιηθούν τα σχετικά προγράμματα χωρίς να εντοπιστούν, να δεχθούν επίθεση ή να καταστραφούν εκ των προτέρων.
Η ίδια υπαρξιακή απειλή οδήγησε το Ιράν στη συνειδητή επιλογή να πλήξει γειτονικές χώρες, στην προσπάθειά του να αυξήσει το κόστους του πολέμου για τις ΗΠΑ, και στο μέλλον είναι πιθανό ότι θα συνεχίσει να χρησιμοποιεί κάθε δυνατότητα που θα έχει προκειμένου να αποσπάσει με εκβιαστικό τρόπο ό,τι χρειάζεται για την οικονομική επιβίωση και την ασφάλειά του.
Το Ιράν βρίσκεται πλέον σε μάχη για εσωτερική και εξωτερική επιβίωση και χρησιμοποιεί κάθε διαθέσιμο μέσο για να την κερδίσει. Η αυξανόμενη πίεση, όπως ανέφερε πρόσφατα σε συνέντευξή του ο Ali Vaez, αναλυτής του International Crisis Group, οδηγεί σε ένα Ιράν αποδυναμωμένο, αλλά σε ένα καθεστώς περισσότερο ριζοσπαστικοποιημένο. Διαμορφώνεται δηλαδή ένα σύστημα που δεν βλέπει σαφή όρια σε όσα είναι διατεθειμένο να πράξει προκειμένου να διατηρηθεί στην εξουσία.
Αυτό σημαίνει ότι η Τεχεράνη θα χρησιμοποιήσει κάθε διαθέσιμο μοχλό πίεσης –από τις θαλάσσιες οδούς εμπορίου και την ενεργειακή ασφάλεια έως τα περιφερειακά δίκτυα επιρροής και τις ασύμμετρες επιχειρήσεις– ώστε να αυξήσει το κόστος για τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους και να αποσπάσει παραχωρήσεις.
Τα παραπάνω συνηγορούν προς ένα Ιράν που ίσως δρα λιγότερο βάσει μακροπρόθεσμου στρατηγικού σχεδιασμού και περισσότερο βάσει άμεσων αναγκών επιβίωσης. Οι κινήσεις του καθεστώς θα καταστούν, ενδεχομένως, πιο ευκαιριακές, πιο απρόβλεπτες και δυνητικά πιο επικίνδυνες για τη σταθερότητα της Μέσης Ανατολής.
