Η εικόνα του Έλληνα αγρότη είναι αυτή ενός ανθρώπου μεγάλου σε ηλικία, που παλεύει με τις αντιξοότητες, το υψηλό κόστος και μια συχνά ακατανόητη γραφειοκρατία. Την ίδια στιγμή, οι νέοι, γυρνούν την πλάτη στη γη των παππούδων τους, αναζητώντας ένα μέλλον στα αστικά κέντρα. Η ανατροπή αυτής της τάσης δεν είναι απλώς μια ευχή, αλλά ένα εθνικό στοίχημα για την επισιτιστική ασφάλεια, την οικονομική ανάπτυξη και τη «ζωντάνια», τελικά, της υπαίθρου.
Πώς, όμως, μπορεί η γεωργία να μετατραπεί από μια εικόνα μόχθου σε μια ελκυστική επαγγελματική επιλογή για τη γενιά του αύριο;
Για να βρούμε τη λύση, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε τις βαθύτερες αιτίες του προβλήματος. Οι λόγοι που αποτρέπουν έναν νέο από το να ασχοληθεί με τον πρωτογενή τομέα είναι πολλοί και αλληλένδετοι:
- Οικονομική Αβεβαιότητα: Το υψηλό κόστος αρχικής επένδυσης (αγορά γης, εξοπλισμός), σε συνδυασμό με τις ασταθείς τιμές των προϊόντων και τις καθυστερήσεις στις επιδοτήσεις τα τελευταία χρόνια, δημιουργεί ένα περιβάλλον τεράστιας ανασφάλειας.
- Η Εικόνα: Η γεωργία συχνά συνδέεται στο μυαλό του κόσμου με ατέλειωτες ώρες χειρωνακτικής εργασίας κάτω από σκληρές συνθήκες, μια εικόνα που απέχει πολύ από τις προσδοκίες των νέων για ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής.
- Δυσκολία Πρόσβασης σε Γη: Ο πολυτεμαχισμένος και μικρός κλήρος καθιστά εξαιρετικά δύσκολη τη δημιουργία μιας βιώσιμης και ανταγωνιστικής εκμετάλλευσης από το μηδέν, ενώ ταυτόχρονα είναι σοβαρός ανασταλτικός παράγοντας για τη δημιουργία οικονομιών κλίμακας.
- Έλλειψη Γνώσης και Καθοδήγησης: Η γνώση συχνά περνά εμπειρικά από γενιά σε γενιά, όμως αυτό δεν αρκεί για να αντιμετωπιστούν οι σύγχρονες προκλήσεις, όπως η κλιματική αλλαγή και οι απαιτήσεις της αγοράς. Το επίπεδο εκπαίδευσης στις τάξεις των αγροτών έχει βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια, ωστόσο αυτό δεν είναι αρκετό γιατί οι εξελίξεις είναι πιο γρήγορες.
- Κοινωνική Απομόνωση: Η ζωή στην ύπαιθρο συχνά στερείται των κοινωνικών και πολιτιστικών ερεθισμάτων που προσφέρουν οι πόλεις, καθιστώντας την λιγότερο ελκυστική για τους νέους.
Νέος Αγρότης Επιχειρηματίας;
Η απάντηση στο πρόβλημα βρίσκεται στον πλήρη επαναπροσδιορισμό της ταυτότητας του αγρότη. Ο αγρότης του 21ου αιώνα δεν είναι απλώς ένας καλλιεργητής. Είναι ένας πολυσύνθετος επαγγελματίας, ένας ουσιαστικά manager της γης του, όσο και αν ακούγεται περίεργος αυτός ο όρος στα «αυτιά» μας. Η έξυπνη γεωργία (smart farming) είναι το κλειδί αυτής της μετάβασης.
Η χρήση τεχνολογιών αιχμής, όπως drones για τον ψεκασμό και την παρακολούθηση των καλλιεργειών, αισθητήρες στο χωράφι που μετρούν την υγρασία του εδάφους, και εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, εφαρμογές συμβουλευτικής για τη βελτιστοποίηση της παραγωγής, μετατρέπουν το χωράφι σε ένα σύγχρονο… «κέντρο επιχειρήσεων». Ο νέος αγρότης θα μπορούσε να μην ξοδεύει όλη του την ημέρα στον αγρό, αλλά να αναλύει δεδομένα στο tablet του, μειώνοντας το κόστος σε λιπάσματα και νερό και αυξάνοντας την απόδοση και την ποιότητα του τελικού προϊόντος. Μια τέτοια δραστηριότητα είναι πολύ μακριά από την Ελληνική πραγματικότητα.
Παράλληλα, ο νέος αγρότης πρέπει να καταλάβει πως είναι επιχειρηματίας. Δεν στοχεύει απλώς να πουλήσει την παραγωγή του σε έναν μεσάζοντα… θα πρέπει σταδιακά να δημιουργήσει το δικό του brand, τυποποιεί το προϊόν του (π.χ. ελαιόλαδο, μέλι, κρασί), να αξιοποιεί τα social media για το marketing και αναζητά απευθείας δρόμους προς τον καταναλωτή. Στις μεγάλες καλλιέργειες δυστυχώς αυτές οι διαδικασίες δεν υφίστανται αφού τον έλεγχο της αγοράς τον έχει αποκλειστικά η βιομηχανία.
Απαραίτητες Δράσεις και Πολιτικές
Για να γίνει αυτό το όραμα πραγματικότητα, απαιτείται μια συντονισμένη προσπάθεια από την Πολιτεία, την κοινωνία και τον ίδιο τον αγροτικό κόσμο.:
- Στοχευμένη Χρηματοδότηση: Τα προγράμματα για τους Νέους Αγρότες πρέπει να γίνουν πιο ευέλικτα, γρήγορα και να παρέχουν ουσιαστική στήριξη για την κάλυψη του αρχικού κεφαλαίου. Η δημιουργία μιας "Τράπεζας Γης" θα μπορούσε να διευκολύνει την πρόσβαση σε καλλιεργήσιμες εκτάσεις για όσους δεν έχουν ιδιόκτητη γη. Για κάποιον που δεν κατάγεται από αγροτική οικογένεια, η εύρεση αγροτικής γης είναι σημαντικό πρόβλημα και είναι ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες που οι αγρότες δεν επιστρέφουν.
- Εκπαίδευση και Κατάρτιση: Οι γεωπονικές σχολές και τα ΣΑΕΚ (πρώην ΙΕΚ) πρέπει να εκσυγχρονίσουν τα προγράμματα σπουδών τους, δίνοντας έμφαση στην επιχειρηματικότητα, το marketing αγροτικών προϊόντων και τις νέες τεχνολογίες. Η δημιουργία ενός δικτύου mentoring, όπου έμπειροι και επιτυχημένοι παραγωγοί ή και σύμβουλοι της αγοράς που θα καθοδηγούν τους νεότερους, είναι κρίσιμης σημασίας.
- Απλοποίηση Διαδικασιών: Η ψηφιοποίηση των υπηρεσιών του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και η μείωση της γραφειοκρατίας, ειδικά στη διαδικασία των επιδοτήσεων της ΚΑΠ, θα απελευθερώσει πολύτιμο χρόνο και ενέργεια για τους παραγωγούς. Η υφιστάμενη ΚΑΠ είναι δαιδαλώδης και αυτή δημιουργεί σημαντικές δυσκολίες αλλά προκύπτουν και σημαντικά κόστη σε ενδιάμεσες υπηρεσίες μέχρι την τελική πληρωμή των επιδοτήσεων που προκύπτουν.
- Αναβάθμιση της Υπαίθρου: Η επένδυση σε υποδομές, όπως γρήγορο internet, καλύτερες υπηρεσίες υγείας και πολιτιστικές δραστηριότητες στις αγροτικές περιοχές, θα κάνει την απόφαση για μόνιμη εγκατάσταση εκεί πολύ πιο εύκολη.
Το στοίχημα της ηλικιακής ανανέωσης είναι ίσως το σημαντικότερο για το μέλλον του πρωτογενούς τομέα. Η προσέλκυση νέων, μορφωμένων και καινοτόμων ανθρώπων στη γη δεν είναι πολυτέλεια, αλλά απόλυτη ανάγκη. Αν το καταφέρουμε, δεν θα έχουμε διασφαλίσει απλώς την παραγωγή τροφίμων, αλλά θα έχουμε δώσει νέα πνοή σε ολόκληρη την ελληνική περιφέρεια.
