Τα γεωπολιτικά σοκ επηρεάζουν την οικονομική εμπιστοσύνη των νοικοκυριών, με τις επαναλαμβανόμενες συγκρούσεις να ενισχύουν τους φόβους για στασιμοπληθωρισμό, με τις βραχυπρόθεσμες προσδοκίες των καταναλωτών να είναι ιδιαίτερα ευαίσθητες.
Αυτό καταγράφει η ανάλυση του blog της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, την οποία υπογράφουν οι Olivier Coibion, Δημήτρης Γεωργαράκος, Yuriy Gorodnichenko, Geoff Kenny, Justus Meyer και Trixi Pairan, συγκρίνοντας τις αντιδράσεις των νοικοκυριών στην εισβολή στην Ουκρανία το 2022 με τις αντιδράσεις τους στον πόλεμο του Ιράν. Βασισμένη στην Έρευνα Προσδοκιών Καταναλωτών (Consumer Expectations Survey) της ΕΚΤ, η ανάλυση διερευνά επίσης πώς το τρέχον «σοκ» του Ιράν αλληλεπιδρά με τις «ουλές» που άφησαν προηγούμενες περίοδοι υψηλού πληθωρισμού και γεωπολιτικών εντάσεων.
Καθώς οι καταναλωτές παρακολουθούν με μεγάλη προσοχή τις οικονομικές ειδήσεις, τα ευρήματα της ανάλυσης υπογραμμίζουν επίσης τον κρίσιμο ρόλο της επικοινωνίας και της διατήρησης της εμπιστοσύνης στην ΕΚΤ για τον περιορισμό των δευτερογενών επιπτώσεων στις μακροπρόθεσμες προσδοκίες για τον πληθωρισμό.
Πληροφορίες από δύο πολέμους
Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία προκάλεσε απότομη αύξηση των τιμών της ενέργειας, ενέτεινε τις ανησυχίες για στασιμοπληθωρισμό και επιδείνωσε τις ήδη αυξημένες πληθωριστικές πιέσεις της περιόδου ανάκαμψης μετά την πανδημία. Επιπλέον, η επακόλουθη παρατεταμένη σύγκρουση και οι επακόλουθες γεωπολιτικές κρίσεις έχουν δημιουργήσει ένα περιβάλλον αυξημένης μακροοικονομικής αβεβαιότητας. Ακόμα κι αν υπάρχουν σημαντικές διαφορές στις οικονομικές συνέπειες των δύο συγκρούσεων, ο πόλεμος στο Ιράν είναι πιθανό να επηρεάσει τις προσδοκίες των νοικοκυριών της ζώνης του ευρώ μέσω αρκετά παρόμοιων διαύλων. Αυτές περιλαμβάνουν υψηλότερες τιμές ενέργειας και ενισχυμένη μακροοικονομική αβεβαιότητα, επισημαίνει το blog της ΕΚΤ.
Τα πιο πρόσφατα δεδομένα της CES από τον Μάρτιο του 2026 δείχνουν ότι ο πληθωρισμός και οι προσδοκίες ανάπτυξης είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στις γεωπολιτικές συγκρούσεις.
Αμέσως μετά την έναρξη του πολέμου στο Ιράν, τα δεδομένα αποκαλύπτουν ένα μοτίβο ενισχυμένων προσδοκιών για τον στασιμοπληθωρισμό. Το Διάγραμμα 1 δείχνει μια απότομη αύξηση των προσδοκιών για τον πληθωρισμό παράλληλα με μια σημαντική μείωση των προσδοκιών για την ανάπτυξη μετά το ξέσπασμα και των δύο συγκρούσεων.
Τον Μάρτιο του 2026, ένα μήνα μετά το ξέσπασμα του πολέμου στο Ιράν, οι καταναλωτές αναθεώρησαν τις μέσες (διάμεσες) προσδοκίες τους για τον πληθωρισμό προς τα πάνω κατά περίπου 2,5 ποσοστιαίες μονάδες. Ταυτόχρονα, οι προσδοκίες για την ανάπτυξη μειώθηκαν κατά περίπου 1,2 ποσοστιαίες μονάδες. Υπάρχουν, ωστόσο, αξιοσημείωτες διαφορές από την κατάσταση το 2022 μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.
Πρώτον, οι προσδοκίες για τον πληθωρισμό τον Φεβρουάριο του 2026 ήταν 0,6 ποσοστιαίες μονάδες κάτω από εκείνες πριν από τέσσερα χρόνια και είχαν μειωθεί ελαφρώς πριν από το γεωπολιτικό σοκ. Δεύτερον, οι προσδοκίες για την ανάπτυξη ήταν πιο απαισιόδοξες τον Φεβρουάριο του 2026 από ό,τι τον Φεβρουάριο του 2022. Συνολικά, η γενική μετατόπιση προς μια πιο στασιμοπληθωριστική προοπτική είναι, μέχρι στιγμής, κάπως λιγότερο έντονη από ό,τι μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Τα τρέχοντα δεδομένα, ωστόσο, παρέχουν μόνο μια στιγμιαία εικόνα. Τα μελλοντικά στοιχεία της CES θα δείξουν πώς εξελίσσονται αυτές οι απόψεις καθώς θα γίνονται διαθέσιμες περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη σύγκρουση στο Ιράν.
Οι μέσες (διάμεσες) προσδοκίες για τον πληθωρισμό την επόμενη τριετία που καταγράφηκαν στην CES δείχνουν επίσης μια αύξηση 0,87 ποσοστιαίων μονάδων τον Μάρτιο του 2026 μετά το ξέσπασμα του πολέμου στο Ιράν, σε σύγκριση με μια αύξηση 0,94 ποσοστιαίων μονάδων μετά την εισβολή στην Ουκρανία. Είναι σημαντικό, ωστόσο, ότι η πρόσθετη ανάλυση υπογραμμίζει επίσης μια σημαντική μετατόπιση στην κατανομή των μεσοπρόθεσμων προσδοκιών για τον πληθωρισμό τον Ιανουάριο του 2026 σε σύγκριση με τον Ιανουάριο του 2022, υποδεικνύοντας ότι οι καταναλωτές ανέμεναν όλο και περισσότερο υψηλότερο πληθωρισμό μεσοπρόθεσμα στην αρχή του πολέμου στο Ιράν. Συνεπώς, οι πρόσφατες αναθεωρήσεις τον Μάρτιο ξεκίνησαν από υψηλότερο επίπεδο σε σύγκριση με την κατάσταση του 2022.
Κοιτάζοντας σε βάθος χρόνου, οι καταναλωτές έχουν μία τάση να προεκτείνουν τις βραχυπρόθεσμες στις μεσοπρόθεσμες προσδοκίες τους για τον πληθωρισμό και ενδέχεται να μην έχουν ακόμη δει την πλήρη μετακύλιση στις τιμές σε επίπεδο λιανικής. Ως αποτέλεσμα, υπάρχει σίγουρα κίνδυνος περαιτέρω αναθεωρήσεων προς τα πάνω στις μεσοπρόθεσμες προσδοκίες για τον πληθωρισμό στο μέλλον, όπως αναφέρει η ανάλυση. Ομοίως, σε ένα πλαίσιο αυξημένης αβεβαιότητας και μεταβλητότητας, οι προσδοκίες των καταναλωτών ενδέχεται επίσης να αντιδράσουν υπερβολικά σε ορισμένες ειδήσεις. Αντίθετα, αυτό υποδηλώνει την πιθανότητα μιας καθοδικής διόρθωσης των προσδοκιών, ειδικά εάν η κατάσταση σταθεροποιηθεί.
«Διπλό σημάδι»: Πώς το παρελθόν μεγεθύνει τις τρέχουσες αντιδράσεις
Πολλά νοικοκυριά κουβαλούν πλέον σωρευτική εμπειρία από τα επεισόδια πληθωρισμού μετά την πανδημία και αυτά που σχετίζονται με την Ουκρανία. Μέχρι τις αρχές του 2026, τα νοικοκυριά της ζώνης του ευρώ είχαν βιώσει τόσο τη μεγαλύτερη έξαρση του πληθωρισμού των τελευταίων χρόνων όσο και έναν μεγάλο πόλεμο στην Ευρώπη. Η έρευνα δείχνει ότι τόσο η εμπειρία όσο και η μνήμη μπορούν να έχουν διάχυτη επιρροή στην οικονομική συμπεριφορά. Επομένως, υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να πιστεύουμε ότι οι προσδοκίες των καταναλωτών διαμορφώνονται όχι μόνο από τις τρέχουσες εξελίξεις, αλλά και από τις αναμνήσεις αυτών των πρόσφατων δυσμενών γεγονότων. Τέτοιες «ουλές» μπορεί να αυξήσουν την ευαισθησία των καταναλωτών σε νέα σοκ. Αυτό καθιστά τα στασιμοπληθωριστικά σενάρια – αύξηση των τιμών και μείωση της ανάπτυξης – πιο έντονα και επίμονα στις προσδοκίες τους. Και θα μπορούσε να ενισχύσει τη μακροοικονομική αβεβαιότητα και τελικά να επηρεάσει τις καταναλωτικές δαπάνες.
Σύμφωνα με την ανάλυση του blog, δύο στοιχεία υποδηλώνουν ότι η προηγούμενη απότομη αύξηση του πληθωρισμού και οι πρόσφατες γεωπολιτικές συγκρούσεις επηρεάζουν αρνητικά την τρέχουσα σκέψη των καταναλωτών.
Πρώτον, οι αναμνήσεις του πρόσφατου επεισοδίου πληθωρισμού έχουν ανανεώσει την προσοχή των καταναλωτών στον πληθωρισμό (Διάγραμμα 3). Ενώ η έρευνα δείχνει ότι οι καταναλωτές είναι πιο προσεκτικοί στον πληθωρισμό σε περιβάλλοντα υψηλού πληθωρισμού και σχετικά απρόσεκτοι όταν ο πληθωρισμός είναι χαμηλός και σταθερός, τα αποτελέσματα της CES δείχνουν ότι τον Ιανουάριο του 2023, όταν ο πληθωρισμός στην ευρωζώνη ήταν 8,6%, σχεδόν οι μισοί από τους ερωτηθέντες καταναλωτές ανέφεραν ότι έδιναν προσοχή στις μεταβολές των τιμών. Αυτό το ποσοστό είχε μειωθεί μόνο ελαφρώς, στο 41%, μέχρι τον Αύγουστο του 2025, παρόλο που ο πληθωρισμός ήταν κοντά στον στόχο της ΕΚΤ.
Αυτό υποδηλώνει ότι ο πρόσφατος υψηλός πληθωρισμός άφησε «ουλή» στους καταναλωτές, αφού εκείνοι που βίωσαν την απότομη αύξηση του πληθωρισμού παρακολουθούν στενά τις εξελίξεις των τιμών, ακόμη και καθώς οι συνθήκες ομαλοποιούνται. Μετά το ξέσπασμα του πολέμου στο Ιράν, και παρά το γεγονός ότι ο πραγματικός πληθωρισμός παρέμεινε κοντά στο όριο τιμών που επιθυμεί η ΕΚΤ, η προσοχή που επιδεικνύουν οι καταναλωτές στις τιμές επανήλθε σε σχεδόν 50% τον Μάρτιο του 2026. Αυτό δείχνει και πάλι ότι τα νοικοκυριά θυμήθηκαν γρήγορα την προηγούμενη απότομη αύξηση του πληθωρισμού που οφειλόταν στις συγκρούσεις.
Δεύτερον, τα δεδομένα δείχνουν ότι οι καταναλωτές φοβούνται συνεχώς ότι οι συνεχιζόμενοι γεωπολιτικοί κίνδυνοι θα απειλήσουν την οικονομική τους κατάσταση. Το Διάγραμμα 4 δείχνει ότι οι πόλεμοι επηρεάζουν αρνητικά το καταναλωτικό κλίμα: το 35% των καταναλωτών ανέφερε ότι ανησυχούσε αρκετά (8 ή υψηλότερο σε κλίμακα 0-10) τον Μάιο του 2022, με το 25% των καταναλωτών να αναφέρει τα ίδια επίπεδα ανησυχίας τον Δεκέμβριο του 2024. Αυτό το ποσοστό παρέμεινε υψηλό τον Δεκέμβριο του 2025. Συνεπώς, οι καταναλωτές ανησυχούσαν ήδη ιδιαίτερα για τον αντίκτυπο των γεωπολιτικών εντάσεων στην ευημερία τους λίγο πριν από τη νέα σύγκρουση. Όπως περιγράφεται λεπτομερώς στην προηγούμενη εργασία του blog, η παρατεταμένη γεωπολιτική σύγκρουση μπορεί να αναστείλει τις καταναλωτικές δαπάνες και να δημιουργήσει τροχοπέδη στην οικονομική ανάπτυξη. Επιπλέον, μπορεί επίσης να δημιουργήσει μισθολογική πίεση εάν οι εργαζόμενοι επιδιώξουν να αντισταθμίσουν την επιδείνωση της οικονομικής τους κατάστασης.
Συνολικά, αυτά τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι οι καταναλωτές βιώνουν τον πόλεμο στο Ιράν με μια πιθανή «διπλή ουλή». Η μία από την πρόσφατη αύξηση του πληθωρισμού και η άλλη από τις παρατεταμένες επιπτώσεις προηγούμενων γεωπολιτικών εντάσεων. Αυτές οι δύο ουλές μπορεί να αλληλοενισχύονται και είναι πιθανό να διαμορφώσουν τις προσδοκίες και τη συμπεριφορά των καταναλωτών τους επόμενους μήνες, καθώς οι συγκρούσεις και η αυξημένη μακροοικονομική αβεβαιότητα επιμένουν.
Σημαντική για τον καταναλωτή η εμπιστοσύνη στην ΕΚΤ
Πρόσφατη έρευνα που χρησιμοποιεί την Consumer Expectations Survey δείχνει ότι η εμπιστοσύνη στην ΕΚΤ παίζει σημαντικό ρόλο στη σταθεροποίηση των προσδοκιών για τον πληθωρισμό. Επίσης, μετριάζει σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο τα νοικοκυριά προσαρμόζουν τις προσδοκίες για τον πληθωρισμό ως απάντηση σε γεωπολιτικές συγκρούσεις και «κραδασμούς» στο πεδίο της ενέργειας. Ενθαρρυντικό στοιχείο είναι πως τα στοιχεία της CES υποδηλώνουν ότι η εμπιστοσύνη στην ΕΚΤ έχει βελτιωθεί καθώς ο πληθωρισμός έχει μειωθεί, με την εμπιστοσύνη να βρίσκεται σε σχετικά υψηλότερο επίπεδο τον Φεβρουάριο του 2026 από ό,τι τον Φεβρουάριο του 2022.
Όπως τονίζει η ανάλυση του blog, όταν η κεντρική τράπεζα θεωρείται αξιόπιστη και έμπιστη, τα νοικοκυριά είναι πιο πιθανό να θεωρήσουν τις αποκλίσεις του πληθωρισμού από τον στόχο ως προσωρινές. Και είναι πιο πιθανό να αναμένουν ότι η νομισματική πολιτική θα σταθεροποιήσει με επιτυχία τον πληθωρισμό.
Αντίθετα, η χαμηλή εμπιστοσύνη αποδυναμώνει αυτή τη σταθεροποίηση, οδηγώντας σε ισχυρότερες και πιο επίμονες ανοδικές αναθεωρήσεις στις προσδοκίες για τον πληθωρισμό. Σύμφωνα με αυτό, τα στοιχεία της CES δείχνουν ότι μετά το ξέσπασμα και των δύο συγκρούσεων, οι καταναλωτές με υψηλότερη εμπιστοσύνη στην ΕΚΤ αναθεώρησαν τις προσδοκίες τους για τον πληθωρισμό προς τα πάνω κατά σημαντικά λιγότερο, κατά μέσο όρο, από εκείνους με χαμηλότερη εμπιστοσύνη.
Πρόσθετες έρευνες δείχνουν ότι όταν τα νοικοκυριά κατανοούν καλύτερα τη νομισματική πολιτική, η δημόσια αντίληψη για την αξιοπιστία της κεντρικής τράπεζας ενισχύεται.
Το γεγονός ότι οι καταναλωτές είναι επί του παρόντος ιδιαίτερα προσεκτικοί στο θέμα του πληθωρισμού υποδηλώνει ότι είναι επίσης πιο πιθανό να παρακολουθούν τα οικονομικά νέα και τις εξελίξεις. Το τρέχον περιβάλλον προσφέρει ένα παράθυρο ευκαιρίας για αποτελεσματική αλληλεπίδραση με τους καταναλωτές, η οποία μπορεί έτσι να ενισχύσει την αξιοπιστία, την εμπιστοσύνη και την κατανόηση της νομισματικής πολιτικής από την κεντρική τράπεζα.
Από άποψη πολιτικής, τα αποτελέσματα αυτά υπογραμμίζουν ότι η επικοινωνία και η αξιοπιστία είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένες με τη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής ενόψει γεωπολιτικών σοκ και των συνεπειών τους. Συνολικά, τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι η εμπιστοσύνη στην ΕΚΤ λειτουργεί ως προστατευτικό μέσο έναντι της αποσταθεροποίησης των πληθωριστικών προσδοκιών - η διατήρηση της αξιοπιστίας και η αποτελεσματική επικοινωνία παραμένουν επομένως απαραίτητες, ειδικά σε ασταθή μακροοικονομικά και γεωπολιτικά περιβάλλοντα.
