Κάθε φορά που η Ευρωπαϊκή Ένωση υπογράφει μια νέα Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου (FTA) με τρίτες χώρες, στις Βρυξέλλες στήνεται γιορτή για τη νίκη της διπλωματίας και των εξαγωγών. Πίσω όμως από τα χαμόγελα και τις χειραψίες, κρύβεται μια σκληρή πραγματικότητα που σπάνια ομολογείται ανοιχτά: Στη μεγάλη γεωπολιτική σκακιέρα, ο ευρωπαϊκός αγροτικός τομέας χρησιμοποιείται συστηματικά ως το αναλώσιμο «αντάλλαγμα» για να πουλήσει η Ευρώπη τη βιομηχανία της.
Στις 6 Δεκεμβρίου 2024, μετά από 25 χρόνια διαπραγματεύσεων, η ΕΕ και το Mercosur (Βραζιλία, Αργεντινή, Παραγουάη, Ουρουγουάη) κατέληξαν σε πολιτική συμφωνία για τη μεγαλύτερη εμπορική συμφωνία που έχει συνάψει ποτέ η ΕΕ, καλύπτοντας πάνω από 700 εκατομμύρια ανθρώπους και σχεδόν το 25% του παγκόσμιου ΑΕΠ. Τον Ιανουάριο του 2026 η συμφωνία υπεγράφη επισήμως. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή την αποθέωσε. Οι αγρότες σε όλη την Ευρώπη βγήκαν στους δρόμους. Και για καλό λόγο.
Ο μηχανισμός είναι κυνικά απλός. Η Ευρώπη πιέζει για να ανοίξουν οι ξένες αγορές, χωρίς δασμούς, για τα ευρωπαϊκά βιομηχανικά προϊόντα: γερμανικά αυτοκίνητα (που σήμερα φορολογούνται έως 35% στη Βραζιλία), γαλλικά φαρμακευτικά είδη, μηχανολογικός εξοπλισμός και υπηρεσίες τεχνολογίας.
Το τίμημα; Η ΕΕ ανοίγει την αγορά της σε κάτι λιγότερο από 100.000 τόνους βόειου κρέατος από τις χώρες Mercosur με δασμό μόλις 7,5%, έναντι του συνήθους δασμού 40-45%, καθώς και σε 180.000 τόνους πουλερικών αδασμολόγητα και 180.000 τόνους ζάχαρης. Ο αριθμός 99.000 τόνοι φαίνεται μικρός; Αντιστοιχεί στο 1,5% της συνολικής ευρωπαϊκής παραγωγής βοείου, ένα ποσοστό που σε αγορές με οριακά κέρδη μπορεί να σημαίνει την κατάρρευση τιμών.
Για να γίνει κατανοητό το μέγεθος: η Βραζιλία παράγει 11,2 εκατομμύρια τόνους βόειου κρέατος ετησίως. Είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας βόειου στον κόσμο. Το ευρωπαϊκό ποσοστό που ανοίγει η συμφωνία αντιστοιχεί μόλις στο 0,6% της παραγωγής της Mercosur. Το ποσοστό για τους παραγωγούς της που ανήκουν στις χώρες της Mercosur είναι μικρό, αλλά για τον Ευρωπαίο κτηνοτρόφο μπορεί να σημαίνει σημαντική πτώση εισοδήματος.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση υπερηφανεύεται ότι έχει επιβάλει στους αγρότες της τα πιο αυστηρά, φιλοπεριβαλλοντικά και δαπανηρά πρότυπα παραγωγής στον πλανήτη (βλ. Πράσινη Συμφωνία / Farm to Fork). Ο Έλληνας και ο Ευρωπαίος κτηνοτρόφος απαγορεύεται να χρησιμοποιήσει δεκάδες δραστικές ουσίες, υπόκειται σε εξοντωτικούς ελέγχους για την καλή διαβίωση των ζώων, υποχρεούται να μειώσει τη χρήση χημικών φυτοφαρμάκων κατά 50% και των λιπασμάτων κατά 20% έως το 2030, εκτοξεύοντας το κόστος παραγωγής του και πληρώνει πανάκριβα το κόστος της ενεργειακής μετάβασης.
Την ίδια στιγμή… στα ράφια των ευρωπαϊκών σούπερ μάρκετ μπαίνουν ελεύθερα προϊόντα από τρίτες χώρες, τα οποία παράγονται με φυτοφάρμακα που στην Ευρώπη έχουν απαγορευτεί εδώ και πολλά χρόνια, από ζώα που μεγαλώνουν με αυξητικές ορμόνες ή σε εκτάσεις που προέκυψαν από την αποψίλωση του τροπικού δάσους του Αμαζονίου. Μάλιστα, η ΕΕ επιτρέπει στις ευρωπαϊκές αγροχημικές εταιρείες να εξάγουν στις χώρες αυτές φυτοφάρμακα που είναι απαγορευμένα στην ίδια την ΕΕ και αυτά τα χημικά επιστρέφουν ως κατάλοιπα στα εισαγόμενα τρόφιμα, στο φαινόμενο που αποκαλείται «boomerang pesticides».
- Διαβάστε επίσης: Ποιος αγοράζει τα χωράφια μας;
Πώς μπορεί ο Έλληνας παραγωγός να ανταγωνιστεί ένα προϊόν που παράγεται με το 1/3 του δικού του κόστους, ακριβώς επειδή ο ξένος ανταγωνιστής του δεν υποχρεούται να τηρήσει κανέναν από τους ευρωπαϊκούς κανόνες; Δεν πρόκειται για ελεύθερο εμπόριο, αλλά για περιβαλλοντικό και οικονομικό ντάμπινγκ.
Για την Ελλάδα, η απειλή είναι διπλή. Από τη μία, κλάδοι όπως η κτηνοτροφία, τα σιτηρά και η ζάχαρη κινδυνεύουν από τις φθηνές εισαγωγές. Από την άλλη, ακόμη και η προστασία των Γεωγραφικών Ενδείξεων δεν είναι δεδομένη: η συμφωνία Mercosur αναγνωρίζει 350 ευρωπαϊκές ΓΕ, συμπεριλαμβανομένης της Φέτας ΠΟΠ, αλλά η ιστορία έχει δείξει ότι αυτές οι αναγνωρίσεις συχνά καταλήγουν σε «νερωμένους» συμβιβασμούς χωρίς ουσιαστικό έλεγχο.
Η λύση δεν είναι η επιστροφή στον προστατευτισμό. Είναι η επιβολή της λεγόμενης «ρήτρας καθρέφτη» (mirror clause) σε κάθε εμπορική συμφωνία: ό,τι εισάγεται στην Ευρώπη, πρέπει να έχει παραχθεί με τα ίδια αυστηρά πρότυπα που επιβάλλονται στον Ευρωπαίο παραγωγό. Η ιδέα αυτή δεν είναι ουτοπική, αλλά συζητιέται ήδη έντονα στην Ευρώπη. Η Γαλλία έχει θέσει τις ρήτρες καθρέφτη ως ρητή προϋπόθεση για κάθε εμπορική συμφωνία. Την ίδια θέση υποστηρίζουν Αυστρία, Βέλγιο, Ιταλία, Λουξεμβούργο και Σλοβακία. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει ζητήσει τη θέσπισή τους σε πολλαπλά ψηφίσματα. Ακόμη και η νέα γερμανική κυβέρνηση τις υποστηρίζει στο πλαίσιο του ΠΟΕ. Στη στρατηγική για τη Γεωργία» που παρουσίασε η Κομισιόν τον Φεβρουάριο 2025, υπάρχει ρητή αναφορά στην ανάγκη «ισχυρότερης ευθυγράμμισης των προτύπων παραγωγής» για τα εισαγόμενα προϊόντα.
Η ιστορία, ωστόσο, δεν έχει τελειώσει. Μόλις τέσσερις μέρες μετά την επίσημη υπογραφή της συμφωνίας στην Ασουνσιόν της Παραγουάης (17 Ιανουαρίου 2026), το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ψήφισε με 334 υπέρ και 324 κατά να παραπέμψει τη συμφωνία στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (CJEU). Ακόμα και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέφρασε τη λύπη της για την απόφαση αυτή.
Το Δικαστήριο καλείται να εξετάσει δύο κρίσιμα νομικά ζητήματα: πρώτον, αν η «διάσπαση» της συμφωνίας σε εμπορικό και πολιτικό σκέλος ήταν νόμιμη, μια τακτική που επέτρεψε να παρακαμφθούν τα εθνικά κοινοβούλια και δεύτερον, αν ο «μηχανισμός επανισορρόπησης» που επιτρέπει στις χώρες Mercosur να λαμβάνουν αντίμετρα αν μελλοντικές ευρωπαϊκές περιβαλλοντικές νομοθεσίες μειώσουν τις εξαγωγές τους, περιορίζει ουσιαστικά τη ρυθμιστική αυτονομία της ΕΕ. Οι διαδικασίες γνωμοδότησης ενώπιον του Δικαστηρίου διαρκούν συνήθως πάνω από ένα χρόνο, πιθανώς και δύο.
Η παραπομπή αυτή δεν είναι τυπική διαδικασία. Είναι η ίδια η ευρωπαϊκή δημοκρατία που αντιστέκεται σε μια συμφωνία που, όπως επισημαίνουν οι επικριτές της, διαπραγματεύτηκε πίσω από κλειστές πόρτες με ελάχιστο δημοκρατικό έλεγχο. Και αυτό από μόνο του λέει πολλά για τη φύση των εμπορικών διαπραγματεύσεων της ΕΕ.
Δεν μπορούμε να ζητάμε από τον αγρότη να παράγει με όρους «boutique» και να τον ρίχνουμε να παλέψει σε μια αρένα παγκόσμιου παζαριού… Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση θέλει να διατηρήσει την επισιτιστική της κυριαρχία και να μην ερημώσει η ύπαιθρος, πρέπει να επιλέξει: είτε χαλαρώνει τους κανόνες για τους δικούς της παραγωγούς, είτε τους επιβάλλει εξίσου στους ξένους. Οτιδήποτε ενδιάμεσο δεν είναι βιώσιμο…
