Η καλλιέργεια του ηλίανθου, έχει επεκταθεί σημαντικά στην χώρα μας τα τελευταία λίγα χρόνια, δυστυχώς λόγω έλλειψης αποδοτικότερης ανοιξιάτικης καλλιέργειας. Αποτελεί μια άριστη επιλογή αμειψισποράς και αυτός είναι ένας ακόμη πολύ σημαντικός λόγος που έχει τραβήξει το ενδιαφέρον των Ελλήνων αγροτών.
Η μελλοντική της εξέλιξη, είναι στενά συνυφασμένη με την πορεία του προϊόντος στην Ουκρανία, που είναι ο παγκόσμιος ηγέτης στον χώρο, διαθέτοντας τεράστιες ποσότητες πρωτογενούς παραγωγής (ηλιάνθου) και μια πολύ ισχυρή μεταποιητική βιομηχανία κι εκτεταμένο παγκόσμιο δίκτυο διάθεσης του προϊόντος.
Σήμερα, η αγορά ηλιελαίου στην Ευρώπη βρίσκεται στην καρδιά της δίνης της Ρωσο-ουκρανικής σύρραξης. Η φετινή παραγωγή (EU 27) ηλιελαίου, υποχώρησε στα 7,4 εκατ. τόνους, η χαμηλότερη εδώ και 10 χρόνια και 18% κάτω από πέρυσι.
Η Ουκρανία, είναι ο πολύ μεγάλος προμηθευτής, που ουσιαστικά ελέγχει την ευρωπαϊκή αγορά, προσφέροντας πάνω από το 90% των εισαγόμενες ποσότητες ηλιελαίου. Η Σερβία και η Βοσνία Ερζεγοβίνη, προσφέρουν 3 και 1% αντίστοιχα.
Ουκρανία: Ο πόλεμος μεταφέρεται τώρα στην παραγωγή
Με την έναρξη του πολέμου και τα προβλήματα που προέκυψαν τόσο στην πρωτογενή παραγωγή όσο και την μεταποίηση και τις αλυσίδες εφοδιασμού, η Ουκρανία έκανε μια στροφή προς την παραγωγή ηλίανθου σε βάρος των σιτηρών, διαθέτοντας παράλληλα και μια τεράστια βιομηχανία σύνθλιψης του σπόρου και παραγωγής ηλιελαίου.
Σκοπός ήταν η εξαγωγή προϊόντων που μπορούν να διακινηθούν και με τους δρόμους της στεριάς, δηλαδή μικρότερου όγκου και υψηλότερης αξίας έναντι των σιτηρών που μπορούν να εξαχθούν μόνο δια θαλάσσης. Το ηλιέλαιο, είχε όλες τις σχετικές προϋποθέσεις και για το λόγο αυτό η καλλιέργειά του επεκτάθηκε σημαντικά.
Αλλά όπως συμβαίνει πολλές φορές τελευταία, το πράγμα σκάλωσε που αλλού, στην σύγχρονη μάστιγα της κλιματικής αλλαγής: Η παρατεταμένη ξηρασία το 2024 και 2025, μείωσε τις αποδόσεις, ενώ και οι λοιπές, λόγω έκρυθμης κατάστασης, απώλειες δεν ήταν και αυτές μικρές. Η συνολική παραγωγή ηλιόσπορου θα είναι φέτος κατώτερη των 11 εκατ. τόνων, της συνήθους δηλαδή παραγωγής, ενώ τους πρώτους μήνες (Σεπτέμβριος -Δεκέμβριος) της τρέχουσας καμπάνιας έχουν εξαχθεί μόλις 12.000 τόννοι ηλιέλαιο, το χαμηλότερο εδώ και δεκαετίες.
Ήδη από τα μέσα του 2025, οι προσφερόμενες ποσότητες ηλιόσπορου στην βιομηχανία ήταν περιορισμένες και ακριβές. Πολλές μικρές βιομηχανίες ηλιελαίου έκλεισαν την άνοιξη του 2025 ελλείψει ή ακριβής πρώτης ύλης, μέχρι τον αλωνισμό του φθινοπώρου.
Αλλά κι εδώ τα πράγματα δεν ήταν ευχάριστα ούτε στην πρωτογενή παραγωγή, ούτε στην μεταποίηση. Το νότιο τμήμα της χώρας, από εκεί που ξεκινάει ο θερισμός, λόγω ξηρασίας, είχε πολύ μειωμένες αποδόσεις κι έπρεπε να περιμένουν μέχρι να ξεκινήσει καλά ο αλωνισμός βορειότερα που οι αποδόσεις ήταν υψηλότερες, ώστε να υπάρχει μια εικόνα για την συνολική παραγωγή και να μπορέσουν να διαμορφωθούν τιμές παραγωγού.
Στο ενδιάμεσο η Ρωσία, άλλαξε τακτική πολέμου και στοχεύει πια με σφοδρότητα ενεργειακούς και παραγωγικούς στόχους. Πολλά εργοστάσια ηλιελαίου βομβαρδίστηκαν, με πλέον χαρακτηριστικό αυτό της Dnipro Oilseed Extraction Plant, εργοστάσιο που ανήκει στην πολυεθνική Βunge όπου χύθηκαν στον δρόμο 300 τόνοι ηλιέλαιο, προκαλώντας κυκλοφοριακό έμφραγμα στην πόλη για πολλές ημέρες λόγω ολισθηρότητας του δρόμου.
Έτσι λίγο πριν τις γιορτές, οι τιμές ηλιόσπορου άρχισαν να ανεβαίνουν και να φτάσουν στα τέλη Ιανουαρίου περί τα 600 δολ. ΗΠΑ ο τόνος, για προϊόν περιεκτικότητας 50% σε λάδι. Αντίστοιχα, οι τιμές ηλιελαίου ανέβηκαν κι αυτές στα 1270 δολ / τόνο, αυξημένες κατά 50 δολ ο τόνος από την έναρξη της ελαιοκομικής περιόδου, το φθινόπωρο του 2025.
Οι παραπάνω αυξήσεις, είναι συνδυασμός μειωμένων σχετικά προσφερόμενων ποσοτήτων ηλιάνθου αλλά και προβλημάτων στην βιομηχανία ηλιελαίου από βομβαρδισμούς αλλά και συνεχείς διακοπές ρεύματος που δημιουργούν προβλήματα και καθυστερήσεις στην παραγωγή.
Το άλλο μεγάλο πρόβλημα είναι αυτό της ασφαλούς διακίνησης τόσο της πρώτης ύλης όσο και του τελικού προϊόντος. Το ρίσκο της διακίνησης μέσα από κατεστραμμένες υποδομές είναι μεγάλο, κι εκτιμάται ότι αυτό θα μεταφερθεί στην πρωτογενή παραγωγή του 2026: οι αγρότες θα διστάσουν να καλλιεργήσουν σωστά (λιπάσματα, φάρμακα) βλέποντας νέους κινδύνους στην διάθεση της σοδειά τους.
Οι άλλοι μεγάλοι παίκτες της ευρύτερης περιοχής μας
Πέραν της Ουκρανίας, η άλλη μεγάλη γεωργική χώρα της ευρύτερη περιοχής, το Καζακστάν, έχει θέσει πολύ υψηλούς στόχους στην παραγωγή ηλιελαίου και συναφών προϊόντων. Ήδη το 2026 θα προσθέσει 3 ακόμη εργοστάσια επεξεργασίας ηλιάνθου με σκοπό να αναρριχηθεί στην πρώτη δεκάδα παγκοσμίως των χωρών παραγωγής ηλιελαίου. Το 2025, ήταν ο τρίτος σημαντικότερο προμηθευτής της ΕΕ σε ηλιόπαστα, μια πολύ θρεπτική ζωοτροφή.
Η Ρωσία από την μεριά της, κατέχει και αυτή περίοπτη θέση στη διεθνή αγορά, αλλά από εκεί τα στοιχεία είναι πια περιορισμένα.
Τέλος η Αργεντινή, είχε φέτος μια εξαιρετική χρονιά σε αποδόσεις ηλιόσπορου και ήδη έχει ξεκινήσει τεράστιες εξαγωγές που συγκυριακά θα φτάσουν μέχρι την Μαύρη θάλασσα. Η κύρια αγορά της βρίσκεται στις χώρες του Ατλαντικού με πρώτη τη Νότιο Αφρική.
Ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο της αγοράς, είναι οι πολύ μεγάλες ποσότητες ηλιάνθου που αγοράζει φέτος η Τουρκία. Συγκεκριμένα, έχει απορροφήσει το μεγαλύτερο μέρος της φετινής Ρουμάνικης αγοράς, συμβάλλοντας έτσι στην εκτόξευση της τιμής σε 710 δολ/τόνος FOB λιμάνι της Κωνστάντζα.
Συμπερασματικά, η διεθνής αγορά ηλίανθου και ηλιελαίου παρουσιάζει μια δύσμορφη εικόνα: η κλιματική κρίση και ο πόλεμος, έχουν υποβαθμίσει τον κυρίαρχο ρόλο των παραδοσιακών ηγετών της αγοράς, ενώ άλλοι φιλόδοξοι παίκτες προσπαθούν να πλασαριστούν διεκδικώντας μεγάλα κέρδη.
Οι τιμές στην ευρύτερη περιοχή μας βρίσκονται σε μικρή ανοδική πορεία, λόγω προβλημάτων στην προσφορά. Στις περιπτώσεις όμως αυτές, είναι σύνηθες να συμβαίνουν υποκαταστάσεις από άλλα προϊόντα πχ σογιέλαιο, ελαιοκράμβης και με μη προσδιορίσιμες επιπτώσεις στην αγορά και τις τιμές.
