Το νερό εισέρχεται σε μια νέα φάση, όχι επειδή εξαντλείται ομοιόμορφα σε όλο τον πλανήτη, αλλά επειδή το φθηνό, διαθέσιμο και υγειονομικά ασφαλές νερό γίνεται όλο και πιο δύσκολο να εξασφαλιστεί.
Η κλιματική πίεση από παρατεταμένες ξηρασίες, η συγκέντρωση πληθυσμών σε πόλεις και η γήρανση των δικτύων μετατρέπουν την ύδρευση από δεδομένο κοινωνικό αγαθό σε κρίσιμη υποδομή υψηλού κόστους.
Σε αυτό το περιβάλλον, η ασφάλεια εφοδιασμού παύει να χρηματοδοτείται αποσπασματικά και περνά σε καθεστώς επένδυσης, με εγκεκριμένο κόστος, προσδοκώμενη απόδοση και μετρήσιμα αποτελέσματα.
Το 2026 σηματοδοτεί αυτή τη μετάβαση και για την Ελλάδα, καθώς το νερό εντάσσεται πιο καθαρά σε ρυθμιζόμενο πλαίσιο ανάκτησης κόστους, φέρνοντας στο προσκήνιο το ερώτημα όχι μόνο για το «πόσο πληρώνουμε», αλλά και για το «πόσο ανθεκτικά συστήματα και υπηρεσίες αγοράζουμε».
Το νερό ως ρυθμιζόμενη υποδομή απόδοσης
Η συζήτηση στην Ελλάδα δεν ξεκίνησε από το μηδέν. Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες το νερό λειτουργεί εδώ και χρόνια σε καθεστώς κόστους–απόδοσης, με ανεξάρτητη ρύθμιση και συστηματική αξιολόγηση αποτελεσμάτων.
Στην Αγγλία και την Ουαλία, η ρυθμιστική αρχή Ofwat εφαρμόζει πενταετείς κύκλους τιμολόγησης, στους οποίους εγκρίνεται συγκεκριμένη απόδοση επί των ιδίων κεφαλαίων – περίπου 5,1% στην τρέχουσα περίοδο – ενώ τα έσοδα των παρόχων προσαρμόζονται ανάλογα με την επίτευξη στόχων ποιότητας υπηρεσιών και περιβαλλοντικών επιδόσεων.
Στη Δανία, η πλήρης ανάκτηση κόστους συνδυάζεται με υποχρεωτική σύγκριση επιδόσεων μεταξύ παρόχων, με το μέσο τιμολόγιο να προσεγγίζει τα 9 ευρώ ανά κυβικό μέτρο και την οικιακή κατανάλωση να περιορίζεται περίπου στα 101 λίτρα ανά κάτοικο ημερησίως (πολύ χαμηλότερα από τις τρέχουσες καταναλώσεις στην Ελλάδα), δείχνοντας πώς η τιμολόγηση επηρεάζει άμεσα τη ζήτηση.
Στην Ολλανδία, η μακρόχρονη εφαρμογή συστηματικής αξιολόγησης αποδοτικότητας έχει συνδεθεί με μείωση λειτουργικού κόστους σχεδόν κατά 29% σε σταθερές τιμές, χωρίς υποβάθμιση της ποιότητας υπηρεσιών, ενώ το μέσο κόστος πόσιμου νερού διαμορφώνεται κοντά στα 1,9 ευρώ ανά κυβικό μέτρο.
Στην Πορτογαλία, η ρυθμιστική αρχή ERSAR δημοσιοποιεί δείκτες ποιότητας υπηρεσιών, με την ασφάλεια πόσιμου νερού να καταγράφεται κοντά στο 99%, υπογραμμίζοντας ότι η «απόδοση» στο νερό δεν μετριέται μόνο οικονομικά αλλά και υγειονομικά. Αυτό το ευρωπαϊκό μοντέλο είναι το υπόβαθρο πάνω στο οποίο «κουμπώνουν» οι τεχνολογικές λύσεις που αναπτύσσονται διεθνώς, από τις πιο κοστοβόρες έως τις πιο οικονομικές.
Οι πιο ακριβές επενδύσεις για την εξασφάλιση πόσιμου νερού
Η αφαλάτωση με αντίστροφη όσμωση αποτελεί την πιο χαρακτηριστική λύση αγοράς προβλεψιμότητας. Το θαλασσινό νερό ωθείται με υψηλή πίεση μέσα από μεμβράνες που συγκρατούν τα άλατα, παράγοντας πόσιμο νερό και άλμη υψηλής αλατότητας που απαιτεί περιβαλλοντικά ορθή διάθεση.
Το κόστος προκύπτει κυρίως από την ενέργεια, τη συντήρηση και τις περιβαλλοντικές υποχρεώσεις. Σε μεγάλη κλίμακα και με σταθερή λειτουργία, το κόστος ανά κυβικό μπορεί να γίνει ανταγωνιστικό. Σε μικρές ή απομονωμένες εγκαταστάσεις, όμως, η εξάρτηση από την ενέργεια και την τεχνική υποστήριξη καθιστά το νερό ακριβό.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η αφαλάτωση αποδίδει οικονομικά και πολιτικά μόνο όταν συνδυάζεται με μείωση διαρροών, αποθήκευση και ορθολογική τιμολόγηση, διαφορετικά μέρος του ακριβού νερού χάνεται πριν φτάσει στον καταναλωτή. Στην ίδια κατηγορία εντάσσεται και η επαναχρησιμοποίηση λυμάτων, μια «εσωτερική» λύση που μετατρέπει τα αστικά λύματα σε πόρο.
Μέσω διαδοχικών σταδίων υψηλής ασφάλειας, το επεξεργασμένο νερό επανεισάγεται στο σύστημα ύδρευσης μέσω υδροφορέα ή ταμιευτήρα. Το μοντέλο αυτό έχει υιοθετηθεί σε μεγάλη κλίμακα από τον Orange County Water District και αποτελεί στρατηγικό πυλώνα ασφάλειας στη Σιγκαπούρη μέσω του προγράμματος NEWater που υλοποιεί η PUB. Πρόκειται για λύση υψηλού κόστους, η οποία όμως αγοράζει προβλεψιμότητα και μειώνει την ευαισθησία σε κλιματικές διακυμάνσεις.
Οι πιο περίεργες και πρωτότυπες λύσεις: Νερό από ομίχλη και αέρα
Στον αντίποδα των μεγάλων υποδομών βρίσκονται λύσεις που «δημιουργούν» νερό εκεί όπου δεν υπάρχει φυσική πηγή.
Τα δίχτυα ομίχλης, εγκατεστημένα σε παράκτιες ή ορεινές ζώνες με συχνή ομίχλη, συμπυκνώνουν μικροσταγονίδια που καταλήγουν σε δεξαμενές. Έχουν εφαρμοστεί σε άνυδρες περιοχές όπως η έρημος Atacama, αποδεικνύοντας ότι μπορεί να παραχθεί νερό χωρίς γεώτρηση ή ταμιευτήρα. Ωστόσο, σε αυτή την περίπτωση, το κρίσιμο όριο είναι η ποιότητα.
Το συλλεγόμενο νερό δεν είναι αυτομάτως πόσιμο και απαιτεί αξιολόγηση και, συχνά, πρόσθετη επεξεργασία. Οι γεννήτριες νερού από αέρα συμπυκνώνουν υδρατμούς μέσω ψύξης και στη συνέχεια φιλτράρουν και απολυμαίνουν το νερό. Το πλεονέκτημα είναι η ανεξαρτησία από δίκτυα και γεωτρήσεις ενώ το μειονέκτημα είναι το ενεργειακό κόστος, ιδίως σε συνθήκες χαμηλής υγρασίας.
Η διεθνής έρευνα επικεντρώνεται σε νέα υλικά και παθητικούς σχεδιασμούς που δεσμεύουν υδρατμούς με χαμηλότερη θερμική απαίτηση, ώστε η τεχνολογία να μετατραπεί από εξειδικευμένη λύση σε εργαλείο ανθεκτικότητας. Η πιο ακραία απόδειξη της κυκλικότητας του νερού βρίσκεται εκτός του πλανήτη.
Στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, η ανακύκλωση νερού φτάνει πλέον το 98% μετά την αναβάθμιση της μονάδας επεξεργασίας άλμης, σύμφωνα με τη NASA στέλνοντας το μήνυμα ότι η τεχνολογία υπάρχει αλλά θα πρέπει να εξεταστεί το εάν μπορεί να χρηματοδοτηθεί και να γίνει κοινωνικά αποδεκτή.
Ποιες είναι οι πιο φθηνές λύσεις
Σε συνθήκες κρίσης, το ζητούμενο δεν είναι η πλήρης ποιότητα δικτύου αλλά η αποφυγή νόσου. Η ηλιακή απολύμανση σε διαφανή μπουκάλια PET αξιοποιεί την υπεριώδη ακτινοβολία και τη θερμότητα για την αδρανοποίηση παθογόνων σε νερό χαμηλής θολότητας. Πρόκειται για λύση έκτακτης ανάγκης που δεν αφαιρεί χημικούς ρύπους και δεν υποκαθιστά δίκτυο ύδρευσης. Αντίστοιχα, η ορθή χλωρίωση παραμένει το πιο αποτελεσματικό και οικονομικό εργαλείο μείωσης υδατογενών λοιμώξεων, εφόσον εφαρμόζεται σωστά.
Ελλάδα: Το 2026 ως σημείο καμπής για τιμολόγια και επενδύσεις
Σε αυτό το διεθνές τοπίο, η Ελλάδα εισέρχεται σε νέα φάση. Με το ρυθμιστικό πλαίσιο της ΡΑΑΕΥ, το χρηματοοικονομικό κόστος της περιόδου 2025–2029 εγκρίνεται εκ των προτέρων και ανακτάται μέσω τιμολογίων από το 2026. Το σύστημα μετατοπίζεται σε σταθερά έσοδα για να χρηματοδοτήσει δίκτυα, έργα ανθεκτικότητας και ψηφιοποίηση, αυξάνοντας τη σημασία των παγίων και καθιστώντας την αποδοτικότητα κεντρικό κριτήριο. Στην Αττική, η πιο αποδοτική «καινοτομία» δεν είναι απαραίτητα μια νέα πηγή, αλλά η μείωση των διαρροών.
Στα προγράμματα επενδύσεων της ΕΥΔΑΠ περιλαμβάνονται παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας με ορίζοντα το 2029 για τον έλεγχο απωλειών και την αναβάθμιση του εξωτερικού υδροδοτικού συστήματος.
Η ψηφιοποίηση και οι έξυπνοι μετρητές μετατρέπουν το δίκτυο από «αόρατο» σε μετρήσιμο, μειώνοντας ταυτόχρονα απώλειες νερού και κόστους. Στα νησιά, η εποχική αιχμή ζήτησης, οι μικροί υδροφορείς και ο κίνδυνος υφαλμύρωσης καθιστούν την αφαλάτωση εργαλείο ασφάλειας εφοδιασμού. Στο πλαίσιο ειδικών σχεδίων δράσης για τη λειψυδρία, υλοποιούνται δεκάδες παρεμβάσεις σε νησιωτικούς δήμους. Η αξιοπιστία, ωστόσο, κρίνεται στη λειτουργία: τεχνική υποστήριξη, διαχείριση άλμης και επάρκεια προσωπικού καθορίζουν αν μια μονάδα θα είναι αποδοτική.
Πού κατευθύνεται η καινοτομία έως το 2029
Σε αυτό το διεθνές περιβάλλον, τρεις άξονες συναντώνται και στην ελληνική πραγματικότητα. Η μείωση ενέργειας ανά κυβικό αφορά τόσο στην αφαλάτωση όσο και στη συλλογή νερού από αέρα. Η αποκέντρωση φέρνει μικρές πηγές κοντά στον χρήστη, ιδίως σε νησιά και κρίσιμες υποδομές. Η κυκλικότητα πόλης, με επαναχρησιμοποίηση για έμμεση πόσιμη ή μη πόσιμες χρήσεις, απελευθερώνει πόσιμο νερό και αυξάνει την ανθεκτικότητα.
