Για δεκαετίες, η παγκόσμια συζήτηση για την ενέργεια κυριαρχούνταν από τo πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Χάρτες σχεδιάστηκαν και πόλεμοι διεξήχθησαν για αγωγούς και θαλάσσιες οδούς στα Στενά του Ορμούζ. Ωστόσο, καθώς ο κόσμος στρέφεται προς ένα απανθρακοποιημένο μέλλον, ένα διαφορετικό στοιχείο – πυκνό και απατηλά σιωπηλό - έχει επανακτήσει τη θέση του στην κορυφή της γεωπολιτικής σκακιέρας: το ουράνιο.
Το ουράνιο δεν είναι πλέον το στοιχείο που συνδέεται με τις αγωνίες του Ψυχρού Πολέμου, αλλά το βασικό καύσιμο για την ηλεκτροπαραγωγή χωρίς εκπομπές άνθρακα, την οποία επιζητούν οι σύγχρονες οικονομίες. Η σημασία του δεν είναι απλώς τεχνική, αποτελεί βαθύ μοχλό άσκησης κρατικής ισχύος, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει το Eurasia Review.
Σε αντίθεση με το πετρέλαιο, που απαντάται σε πολλές περιοχές (έστω κι αν συγκεντρώνεται στη Μέση Ανατολή), η παραγωγή ουρανίου είναι εντυπωσιακά συγκεντρωμένη. Οι «Tρεις Μεγάλοι» της εξόρυξης ουρανίου - το Καζακστάν, ο Καναδάς και η Αυστραλία - ελέγχουν τη συντριπτική πλειονότητα της παγκόσμιας προσφοράς.
Η κυριαρχία του Καζακστάν αποτελεί τη σημαντικότερη γεωπολιτική πραγματικότητα στον κλάδο. Μέσω του κρατικού κολοσσού Kazatomprom, το Καζακστάν παράγει σχεδόν το ήμισυ του παγκόσμιου ουρανίου.
Επειδή η χώρα είναι περίκλειστη και ιστορικά συνδεδεμένη με τη Μόσχα, μεγάλο μέρος των εξαγωγικών της υποδομών διέρχεται παραδοσιακά από ρωσικό έδαφος. Αυτό προσδίδει στο Κρεμλίνο έναν βαθμό «ήπιας» εποπτείας πάνω στην πιο κρίσιμη γραμμή εφοδιασμού ουρανίου παγκοσμίως.
Κυριαρχία της Ρωσίας
Αν όμως η εξόρυξη αποτελεί την πρώτη πράξη του έργου, ο εμπλουτισμός είναι η κορύφωση. Το φυσικό ουράνιο αποτελείται κυρίως από το ισότοπο U-238, το οποίο δεν είναι σχάσιμο (δεν μπορεί να διατηρήσει αλυσιδωτή αντίδραση). Για να χρησιμοποιηθεί σε αντιδραστήρα ελαφρού ύδατος, η συγκέντρωση του ισοτόπου U-235 πρέπει να αυξηθεί από το φυσικό επίπεδο του 0,7% σε περίπου 3%–5%.
Σε αυτό το στάδιο εντοπίζεται και η μεγαλύτερη ευαλωτότητα της Δύσης. Η Ρωσία ελέγχει περίπου το 40% της παγκόσμιας δυναμικότητας μετατροπής και εμπλουτισμού ουρανίου. Παρότι οι ΗΠΑ και η Ευρώπη κινήθηκαν επιθετικά για να επιβάλουν κυρώσεις στο ρωσικό πετρέλαιο και άνθρακα μετά την εισβολή στην Ουκρανία, τα πυρηνικά καύσιμα έμειναν - για μεγάλο χρονικό διάστημα - εμφανώς εκτός της λίστας. Γιατί; Διότι δυτικοί αντιδραστήρες, ιδιαίτερα στην Ανατολική Ευρώπη και στις ΗΠΑ, ήταν φυσικά και οικονομικά εξαρτημένοι από ρωσικά εμπλουτισμένο ουράνιο.
Η Rosatom, η κρατική πυρηνική εταιρεία της Ρωσίας, δεν είναι απλώς μια επιχείρηση, αποτελεί διπλωματικό εργαλείο που δημιουργεί εξαρτήσεις διάρκειας 60 ετών μεταξύ της Μόσχας και κάθε χώρας που αγοράζει τους αντιδραστήρες και τα καύσιμά της, σύμφωνα με το Eurasia Review.
Αφρική και Κεντρική Ασία
Καθώς η Δύση επιδιώκει να μειώσει τον κίνδυνο από τη Ρωσία, ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός έχει μετατοπιστεί στην Αφρική, ιδίως στον Νίγηρα και τη Nαμίμπια.
Το πραξικόπημα του 2023 στον Νίγηρα προκάλεσε σοκ στην ΕΕ, ιδιαίτερα στη Γαλλία. Για δεκαετίες, η Γαλλία - η οποία αντλεί περίπου το 70% της ηλεκτρικής της ενέργειας από την πυρηνική παραγωγή - βασιζόταν στον Νίγηρα για περίπου 15% έως 17% των αναγκών της σε ουράνιο. Όταν η χούντα ανέλαβε την εξουσία, η απειλή διακοπής της προμήθειας ανέδειξε μια πικρή αλήθεια: η μετάβαση στην «πράσινη» ενέργεια δεν εξαλείφει την εξάρτηση από το εξωτερικό· απλώς μετατοπίζει τον χάρτη από τα πετρελαϊκά πεδία του Ριάντ στα ορυχεία του Arlit.
Ακόμη χειρότερα, κινεζικές κρατικές επιχειρήσεις έχουν αποκτήσει επιθετικά μετοχικά μερίδια σε ορυχεία της Ναμίμπια εξασφαλίζοντας μακροχρόνιες συμφωνίες απορρόφησης παραγωγής στο Καζακστάν. Ο στόχος της Κίνας είναι σαφής: η οικοδόμηση ενός «Πυρηνικού Δρόμου του Μεταξιού». Εξασφαλίζοντας από τώρα τις πρώτες ύλες, διασφαλίζει ότι όταν ο κόσμος στραφεί μαζικά σε μικρούς αρθρωτούς αντιδραστήρες (SMRs), θα είναι εκείνη που θα κρατά τα «κλειδιά» της εφοδιαστικής αλυσίδας καυσίμου.
Η σημασία του Νίγηρα
Κάποια στιγμή μετά τον Νοέμβριο του 2025, μια αυτοκινητοπομπή που μετέφερε 1.000 τόνους ουρανίου ξεκίνησε από τις απομακρυσμένες βόρειες εσχατιές του Νίγηρα, αρχίζοντας ένα ταξίδι προς έναν τελικό προορισμό που παραμένει επικίνδυνα ασαφής, όπως περιγράφουν οι FT.
Tο ουράνιο αυτό βρίσκεται αποκλεισμένο σε ευάλωτη αεροπορική βάση στη Νιαμέι, η οποία δέχθηκε πρόσφατα επίθεση από μαχητές του Ισλαμικού Κράτους (Isis).
Η αβέβαιη τύχη του ουρανίου ρίχνει φως όχι μόνο στη δοκιμαζόμενη χούντα του Νίγηρα, αλλά και στις προσπάθειες οπισθοφυλακής του Παρισιού να διατηρήσει τον έλεγχο του ουρανίου από ορυχεία που εκμεταλλευόταν επί δεκαετίες.
Ο Νίγηρας, του οποίου οι ένοπλες δυνάμεις βρίσκονται ολοένα και περισσότερο σε άμυνα στη μάχη κατά του Isis, έχει ξεκινήσει συζητήσεις για πώληση με χώρες όπως η Ρωσία, η οποία διατηρεί μικρό στρατιωτικό απόσπασμα στη χώρα. Η αξία του αποθέματος εκτιμάται σε περίπου 240 εκατ. δολάρια.
«Μπορούμε να πουλήσουμε σε όποιον θέλουμε», δήλωσε ο συνταγματάρχης Ουσμάν Αμπαρσί, υπουργός Μεταλλείων του Νίγηρα, προσθέτοντας ότι η χώρα θα πωλήσει μόνο σε αγοραστές που θεωρεί υπεύθυνους. «Συζητάμε με τους Ρώσους. Συζητάμε με τους Κινέζους. Συζητάμε με τους Αμερικανούς», ανέφερε.
Ο Νίγηρας εξάγει μορφή ουρανίου γνωστή ως “yellowcake”, επεξεργασμένο συμπύκνωμα ουρανίου που χρησιμοποιείται για την παραγωγή καυσίμου σε πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής. Μπορεί επίσης να εμπλουτιστεί περαιτέρω για χρήση σε προγράμματα όπλων. Πριν από την κατάληψη της εξουσίας από τον στρατό το 2023, η χώρα προμήθευε έως και το ένα τέταρτο του φυσικού ουρανίου που τροφοδοτούσε ευρωπαϊκούς σταθμούς παραγωγής ενέργειας.
Ορισμένοι αμφιβάλλουν κατά πόσο η χούντα θα βρει αγοραστή για το απόθεμα που κατέσχεσε. Η γαλλική πολυεθνική εταιρεία πυρηνικής ενέργειας Orano, η οποία ουσιαστικά εκδιώχθηκε από τον Νίγηρα όταν τα περιουσιακά της στοιχεία εθνικοποιήθηκαν πέρυσι τον Ιούνιο, έχει κινήσει νομικές διαδικασίες για να αποτρέψει οποιαδήποτε πιθανή πώληση.
Ο Νίγηρας χρειάζεται επειγόντως μια πώληση για να ενισχύσει τα σχεδόν άδεια κρατικά του ταμεία. Ωστόσο, πηγές ανέφεραν πως μια υπερβολικά στενή συνεργασία με τη Ρωσία θα μπορούσε να αποδειχθεί αντιπαραγωγική.
Μεγάλη ζήτηση
Και όλα αυτά, την ώρα που η αναγέννηση της πυρηνικής ενέργειας απειλεί να δημιουργήσει έλλειμμα στην προσφορά ουρανίου, με τον κλάδο να καλεί τους παραγωγούς να εντείνουν τις προσπάθειες εντοπισμού νέων πηγών, καθώς η παραγωγή από τα υφιστάμενα κοιτάσματα φθίνει.
Οι παγκόσμιες ανάγκες ουρανίου για αντιδραστήρες αναμένεται να αυξηθούν κατά ένα τρίτο, φθάνοντας τους 86.000 τόνους έως το 2030 και τους 150.000 τόνους έως το 2040, σύμφωνα με έκθεση της World Nuclear Association.
Ωστόσο, η παραγωγή από τα σημερινά ορυχεία εκτιμάται ότι θα μειωθεί στο μισό μεταξύ 2030 και 2040, καθώς τα υφιστάμενα κοιτάσματα εξαντλούνται, δημιουργώντας ένα «σημαντικό κενό» που απειλεί την αναβίωση της πυρηνικής ενέργειας.
Η έκθεση καλεί τη βιομηχανία να εξασφαλίσει επενδύσεις για τον εντοπισμό περισσότερων αποθεμάτων ουρανίου και την εξόρυξή του τόσο από υφιστάμενα όσο και από νέα ή ανενεργά ορυχεία, ώστε να αποφευχθεί κρίση εφοδιασμού.
Η πυρηνική ενέργεια γνωρίζει αναζωπύρωση ενδιαφέροντος, καθώς οι κυβερνήσεις επιδιώκουν να διασφαλίσουν περισσότερες εγχώριες πηγές ενέργειας. Η ενεργειακή κρίση που ακολούθησε το ξέσπασμα του πολέμου στην Ουκρανία και η απώλεια ρωσικού πετρελαίου και φυσικού αερίου αποτέλεσαν ισχυρό κίνητρο για ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες.
Φωτογραφία: Getty Images / Ideal Image
