«Ο πληθωρισμός της απληστίας», ο Άνταμ Σμιθ και η «ελεύθερη αγορά»

Μερικές φορές η ιστορία κάνει τα δικά της «παιχνίδια» αποκαλύπτοντας μέσα από συμπτώσεις (;) την ικανότητα χιούμορ που φαίνεται ότι διαθέτει.

Ο Ιούνιος του 2023, είναι ο μήνας που ζωντάνεψε η συζήτηση για τον περιβόητο «πληθωρισμό της απληστίας». Αφορμή γι’ αυτό ήταν το γεγονός ότι ενώ ο ονομαστικός Δείκτης Τιμών Καταναλωτή πέφτει ραγδαία, ο πληθωρισμός στα τρόφιμα και τα άλλα βασικά αναγκαία παραμένει διψήφιος.

Η σχετική συζήτηση έχει πολλές φορές επικεντρωθεί στο κατά πόσο απέναντι σ’ αυτό των «πληθωρισμό της απληστίας», δηλαδή την αύξηση των τιμών για την διατήρηση ή και αύξηση του περιθωρίου κέρδους των επιχειρήσεων, μία οικονομία της «ελεύθερης αγοράς» έχει το… δικαίωμα κρατικής παρέμβασης για την συγκράτηση των τιμών και του πληθωρισμού.

Και εδώ εμφανίζεται το χιούμορ της ιστορίας.

Ο μήνας Ιούνιος είναι εκείνος στον οποίο συμπληρώνονται 300 χρόνια από την γέννηση Άνταμ Σμιθ τον Ιούνιο του 1723. Όπως είναι παγκοίνως γνωστό ο Άνταμ Σμιθ πέρα από την θέση του στον Όλυμπο της θεωρίας της οικονομίας, είναι – ή μάλλον έχει χριστεί – ως ο εμπνευστής και θεωρητικός οικονομολόγος της οικονομίας της «ελεύθερης αγοράς» με τους οικονομολόγους του Πανεπιστημίου του Σικάγο όπως ο Μίλτον Φρίντμαν και ο Τζώρτζ Στίγκλερ να τον ορίζουν σαν την βάση της θεωρητικής τους σκέψης.

Βασικό στοιχείο αυτής της συσχέτισης είναι η απόρριψη κάθε κρατικής παρέμβασης και η πλήρης ελευθερία της αγοράς για την αυτορρύθμιση της.

Και για να το φέρουμε στις μέρες μας και στις πρόσφατες δηλώσεις εκπροσώπων του ΣΕΒ, η συσχέτιση αφορά στην συζήτηση για την αδυναμία… να αποφύγουν οι επιχειρήσεις την επιδίωξη μεγέθυνσης των περιθωρίων κέρδους τους με διαρκείς αυξήσεις τιμών στα προϊόντα τους.

Η αλήθεια βέβαια, όπως πάντα, είναι κάπως διαφορετική.

Αναφερόμαστε εδώ στον Άνταμ Σμιθ και στο πλέον διάσημο βιβλίο του τον Πλούτο των Εθνών – το οποίο έχει χρησιμοποιήσει και ο Μαρξ όσον αφορά την εργασιακή θεωρία της αξίας – το οποίο δημοσιεύθηκε στο 1776.

Με αυτό το Βιβλίο το όνομά του πέρασε στην ιστορία ως του «Πατέρα των Οικονομικών». Σ’ αυτό το έργο μια προσεκτική ανάγνωση χωρίς ιδιαίτερο κόπο φέρνει στην επιφάνεια ότι δεν επρόκειτο για ένα τυφλό οπαδό της ελεύθερης αγοράς. Αντίθετα μελέτησε το πως το μεμονωμένο οικονομικά δραστήριο άτομο στην οικονομία συσχετίζεται με την οικονομία σαν σύνολο και κατά συνέπεια πως τα ατομικά κίνητρα σχετίζονται με την επιδίωξη της δικής του (οικονομικής) ασφάλειας και εκείνη της κοινωνίας ή του κράτους σαν όλο.

Η φράση που τον έχει ορίσει ως τον μέντορα της «ελεύθερης οικονομίας» αξίζει να διαβαστεί ολόκληρη πέραν της συμβολικής αναφοράς στο «αόρατο χέρι της αγοράς» από τον Πλούτο των Εθνών. Αναφέρει λοιπόν στο σημείο εκείνο: «(Κάθε άτομο) γενικά, πράγματι, ούτε σκοπεύει να προωθήσει το δημόσιο συμφέρον, ούτε ξέρει πόσο το προωθεί... Σκοπεύει μόνο τη δική του ασφάλεια. Και κατευθύνοντας αυτή τη βιομηχανία με τέτοιο τρόπο ώστε τα προϊόντα της να έχουν τη μεγαλύτερη αξία, σκοπεύει μόνο το δικό του κέρδος, και σε αυτό, όπως και σε πολλές άλλες περιπτώσεις, οδηγείται από ένα αόρατο χέρι για να προωθήσει έναν σκοπό που δεν ήταν μέρος της πρόθεσής του…».

Τι εννοεί μ’ αυτό; Εννοεί ότι το άτομο που δραστηριοποιείται οικονομικά κινείται από τις ανάγκες διασφάλισης της δικής του θέσης και ασφαλώς δεν γνωρίζει ούτε επιδιώκει ένα συγκεκριμένο συνδυασμό αποτελεσμάτων με τους άλλους οικονομικά δραστήριους παράγοντες με κάποιο συγκεκριμένο συλλογικό σκοπό σε μία αγορά παραγωγών και καταναλωτών, που έτσι κι αλλιώς δεν είναι υπό τον δικό του έλεγχο. Απλά οδηγείται με ένα «αόρατο» χέρι για «να προωθήσει ένα σκοπό που δεν ήταν μέρος των προθέσεών του».

Για τον Άνταμ Σμιθ η ανταγωνιστική παρουσία των οικονομικά δραστήριων ατόμων σε μία αγορά διαμορφώνει ένα περιβάλλον όπου «Η κατανάλωση είναι ο μοναδικός σκοπός και σκοπός κάθε παραγωγής… Και το συμφέρον του παραγωγού πρέπει να λαμβάνεται υπόψη, μόνο στο μέτρο που αυτό είναι αναγκαίο για την προώθηση του συμφέροντος του καταναλωτή...». Δύσκολα βρίσκει κανείς στο σημείο αυτό κάποια σχέση με τα επιχειρήματα της «ελεύθερης αγοράς» του «πληθωρισμού της απληστίας»…

Όπως παρατηρεί ο οικονομολόγος Μάικλ Ρόμπερτς σε σημείωμά του με αφορμή τα 300 χρόνια από την γέννηση του Άνταμ Σμιθ «Αυτή είναι η κλασική βάση των σύγχρονων νεοκλασικών οικονομικών: βασισμένη στον μύθο ότι ο καταναλωτής είναι… κυρίαρχος». Και αυτόν ακριβώς τον μύθο ανατρέπει η ανάδειξη – ακόμα και από στελέχη της ΕΚΤ – του περιβόητου «πληθωρισμού απληστίας».

Σύμφωνα με τον Jacob Viner οικονομολόγο (Σικάγο 1920) «Ο Άνταμ Σμιθ δεν ήταν δογματικός υποστηρικτής του laissez faire. Έβλεπε ένα ευρύ και ελαστικό φάσμα δραστηριότητας για την κυβέρνηση, και ήταν έτοιμος να το επεκτείνει ακόμη περισσότερο, αν η κυβέρνηση, βελτιώνοντας τα πρότυπα ικανότητας, εντιμότητας και δημόσιου πνεύματος, έδειχνε δελεασμένη σε ευρύτερες ευθύνες... Αφιέρωσε περισσότερη προσπάθεια στην παρουσίαση της υπόθεσής του για ατομική ελευθερία παρά στη διερεύνηση των δυνατοτήτων της υπηρεσίας μέσω της κυβέρνησης... [αλλά] Ο Σμιθ είδε ότι το προσωπικό συμφέρον και ο ανταγωνισμός ήταν μερικές φορές ύπουλα για το δημόσιο συμφέρον που υποτίθεται ότι υπηρετούσαν, και ήταν προετοιμασμένος... Να βασίζονται στην κυβέρνηση για την εκτέλεση πολλών καθηκόντων που τα άτομα ως τέτοια δεν θα έκαναν, ή δεν θα μπορούσαν να κάνουν, ή θα μπορούσαν να κάνουν μόνο άσχημα. Δεν πίστευε ότι το laissez faire ήταν πάντα καλό ή πάντα κακό. Εξαρτιόταν από τις περιστάσεις. Και όσο καλύτερα μπορούσε, ο Άνταμ Σμιθ έλαβε υπόψη όλες τις περιστάσεις που μπορούσε να εντοπίσει…».

Τριακόσια χρόνια λοιπόν μετά την γέννηση του «Πατέρα της Οικονομικής Θεωρίας» η ιστορία κάνει το παιχνίδι της και με χιούμορ ανοίγει ξανά την συζήτηση μαζί του για το τι σημαίνει «ελεύθερη οικονομία» και τι σχέση έχουν οι οπαδοί του «άπληστου πληθωρισμού» μαζί της…

• Εξαιρετική συμβολή στην συζήτηση αυτής της «στιγμής» στην οικονομία, που αφορά στον «πληθωρισμό της απληστίας», είναι το άρθρο του Δ. Αντωνόπουλου που δημοσιεύεται στο Insider.gr, στην ενότητα Αγροτική Οικονομία και Διατροφή με τίτλο «Ποιος τελικά θα βάλει πλάτη για να τρώμε σε λογικές τιμές;».

Γ. Αγγέλης