Οικονογράφημα: Μια ενδιαφέρουσα επέτειος που άμεσα αφορά στο σήμερα

Μπορώ να διαβεβαιώσω όποιον ενδιαφέρεται ότι τα e-mail που μου είχε στείλει ο κ. Χ τελευταία ήταν κάτι που είχε μείνει μεταξύ μας. Δεν είχα αναφέρει τίποτα σχετικό ούτε στην Ελένη ούτε στον κ. Ψ. Κατά συνέπεια το mail που έλαβα χθες από τον φίλτατο κ. Ψ δεν μπορεί να αποδοθεί σε... ανταγωνιστική πρόθεση εκ μέρους του.

Το θέμα αν και φαινομενικά επετειακό από μία άποψη, είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον και... ανοικτό για συνέχειες.

Το παραθέτω όπως το έλαβα προς αποφυγήν παρεξηγήσεων. Προσωπικά το βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρον ιδιαίτερα τα διαγράμματα που το συνόδευαν και ειδικά τα τελευταία στη σειρά. Σταματώ τα εισαγωγικά και παραθέτω:

«Φίλτατε έχω διαβάσει κάποια από τα σημειώματα που έχεις δημοσιεύσει τελευταία για την επέτειο της κατάρρευσης της συμφωνίας του Μπρέτον Γουντς που φέτος στις 15 Αυγούστου έκλεισαν 50 χρόνια.

Όπως ήδη γνωρίζεις η εκτίμησή μου για την τρέχουσα οικονομική συγκυρία, είναι ότι ακόμα και σήμερα – αν εξαιρέσεις την πανδημία – ζούμε τα απόνερα εκείνης της ημέρας...

Κάθισα λοιπόν και έγραψα ένα μικρό εισαγωγικό σημείωμα που κυρίως απευθύνεται σε ανθρώπους των νεότερων γενιών, που λίγο πολύ δεν έχουν ζήσει το τι ήταν το Μπρέτον Γούντς, ούτε το τι ήταν ο πληθωρισμός, όταν αυτή η συμφωνία κατέρρευσε. Εκτιμώ ότι και τα δύο είναι εξαιρετικά κρίσιμα για να καταλάβουμε το σήμερα.

Προσπάθησα να το κάνω κάπως ενδιαφέρον με στοιχεία εκείνης της εποχής που εύκολα βρίσκει κανείς στο διαδίκτυο για εκείνη την ημέρα». Μετά από αυτά τα εισαγωγικά του ιδίου παραθέτω το σημείωμα του κ. Ψ όπως το έλαβα μαζί με τα σχετικά διαγράμματα που ο ίδιος επέλεξε από ένα πλήθος ανάλογων στοιχείων που υπάρχουν διαθέσιμα:

«Ονομάστηκε «το Σοκ του Νίξον», αλλά είναι περισσότερο γνωστό αυτό που έγινε, σαν η «κατάρρευση της Συμφωνίας του Μπρέτον Γουντς».

Ήταν 15 Αυγούστου, Κυριακή απόγευμα, όπως και η φετινή της επέτειος με την οποία συμπληρώνονται από τότε 50 χρόνια.
Το εθνικό δίκτυο της τηλεόρασης έπαιζε το γνωστό στους παλιότερους σήριαλ «Μπονάτσα», που αφορούσε την ιστορία μία επιτυχημένης οικογένειας (Καρταράιτ) σε ένα αμερικάνικο ράντσο της Δύσης.

Κάτι σαν την ιστορία που ξέθαψε η ΕΡΤ τελευταία «το μικρό σπίτι στο Λιβάδι», αλλά σε λίγο πιο καουμπόικο…

Ξαφνικά η προβολή του επεισοδίου διακόπηκε και στην οθόνη βγήκε η ξινή φάτσα του Νίξον.

Οι Αμερικανοί εκείνη την περίοδο είχαν συνηθίσει να βλέπουν τον Νίξον να βγαίνει στην τηλεόραση για να κάνει διαγγέλματα που αφορούσαν τον αιματηρό πόλεμο στο Βιετνάμ...

Αυτή την φορά όμως το «Θέμα» ήταν εντελώς διαφορετικό και ξάφνιασε τους πάντες στις ΗΠΑ, αλλά και ολόκληρο τον πλανήτη.

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ ανακοίνωσε ότι για 90 ημέρες παγώνουν όλες οι συναλλαγές σε χρυσό και «προσωρινά» διακόπτεται η ανταλλαξιμότητα του δολαρίου με τον χρυσό. Μια τέτοια παρέμβαση που να εμπλέκει τον χρυσό και το δολάριο είχε να γίνει από τις αρχές της δεκαετίας του 30 όταν η αμερικάνικη κυβέρνηση «απαλλοτρίωσε» τον χρυσό που βρισκόταν στα χέρια των Αμερικάνων στη βάση μιας τιμής που εξασφάλιζε την υποτίμηση του δολαρίου...

Οι περισσότεροι άκουγαν τον Νίξον χωρίς να καταλαβαίνουν τι ακριβώς έλεγε. Εκείνοι όμως που καταλάβαιναν έπαθαν το σοκ της ζωής τους καθώς από εκείνο το απόγευμα της Κυριακής 15 Αυγούστου 1971, όποιος είχε δολάρια, άτομο ή χώρα, δεν θα μπορούσε να τα ανταλλάξει πλέον με χρυσό.

Αυτό που όλοι ήξεραν και που πάνω του στηριζόταν η μεταπολεμική ανοικοδόμηση του συστήματος, στην βάση της σχέσης που είχε αποφασισθεί το 1944 στην διεθνή συμφωνία που είχε γίνει σε ένα ξενοδοχείο στο Μπρέτον Γουντς, ότι δηλαδή 35 δολάρια είναι το ίδιο με μία ουγκιά χρυσό, έπαψε να ισχύει. Το σοκ ήταν... πλανητικής κλίμακας.

Η ανακοίνωση εκείνη σήμαινε ότι το δολάριο παύει πλέον να είναι τόσο καλό όσο ο χρυσός και έχει τόση «αξία» όση και η αξιοπιστία της χώρας που το εκδίδει.

Κάπως έτσι ξεκίνησε η γενίκευση των fiat νομισμάτων, ήτοι των νομισμάτων που στηρίζονται αποκλειστικά στην «αξιοπιστία» και την ισχύ της οικονομίας της χώρας που τα εκδίδει, όπως συμβαίνει άλλωστε μέχρι σήμερα. Και το δολάριο ήταν το πρώτο εξ αυτών καθώς όλες οι κεντρικές τράπεζες του πλανήτη μέχρι εκείνη την στιγμή «έκοβαν» νόμισμα στην βάση της ποσότητας των δολαρίων και του χρυσού που είχαν στο θησαυροφυλάκιό τους.

Παρά το γεγονός ότι ο Νίξον συνόδευσε την ανακοίνωση αυτή με μία σειρά άλλα μέτρα όπως την μείωση της φορολογίας, την εισαγωγή δασμών για ξένα προϊόντα και μία σειρά άλλα μέτρα (το πακέτο συνολικά μοιάζει με εκείνο του Τραμπ μετά την εκλογή του), η διεθνής συναλλαγματική ισοτιμία του δολαρίου με τα άλλα νομίσματα κατέρρευσε.

Είχαν γίνει προσπάθειες για να στηριχθεί το δολάριο όπως για παράδειγμα, μία συμφωνία των 10 ισχυρότερων οικονομιών τον Δεκέμβρη της ίδιας χρονιάς (Σμιθσόνιαν Συμφωνία), αλλά απέτυχαν να διατηρήσουν κάποιες ισορροπίες.

Η πτώση του δολαρίου πολύ γρήγορα έφερε πληθωρισμό τιμών και ανταγωνιστικές υποτιμήσεις σχεδόν σ’ ολόκληρο τον πλανήτη.

Αυτές με την σειρά τους έφεραν νέα υποτίμηση του δολαρίου (1973) για να αρχίσει ο τριπλασιασμός και τετραπλασιασμός της τιμής του πετρελαίου, ανοίγοντας ένα πρωτοφανή κύκλο κρίσεων στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Με τοπικούς πολέμους, οξύτατους οικονομικούς και γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς, οικονομική και πολιτική αποσταθεροποίηση που οδήγησε σε πτώση καθεστώτων και κυβερνήσεων, μεταξύ των οποίων η χούντα στην Ελλάδα, η επανάσταση των γαρυφάλλων στην Πορτογαλία, η έναρξη της πτώσης του Φράνκο στην Ισπανία.

Και μεταξύ αυτών η πρώτη συγκλονιστική για την διεθνή πολιτική κατάσταση ήττα των ΗΠΑ (!) μετά τον Β παγκόσμιο πόλεμο, στο Βιετνάμ.
Αξίζει εδώ να παρατεθεί μία ενδεικτική λεπτομέρεια εκείνων των ημερών του Αυγούστου, τόσο για τα πρόσωπα πρωταγωνιστές όσο και για τα όσα ακολούθησαν.

Η απόφαση για την διακοπή της σχέσης δολαρίου χρυσού, στην βάση της οποίας - και σε συνδυασμό με την Συμφωνία της Γιάλτας – ανοικοδομήθηκαν οι χώρες και οι οικονομίες της δύσης μετά τον πόλεμο, προετοιμάσθηκε σε μία μυστική συνάντηση του Νίξον με τρείς ανθρώπους του στο περιβόητο Καμπ Ντέιβιντ.

Εκεί ο Πωλ Βόλκερ είχε διαφωνήσει με την απόφαση της αναστολής της συμφωνίας του Μπρέτον Γουντς.

Είχε αντιπροτείνει την αντικατάσταση της σταθερής σχέσης του δολαρίου με τον χρυσό, με μία σταθερή σχέση του δολαρίου με τα λεγόμενα SDR τα ειδικά τραβηχτικά δικαιώματα όπως αποκαλούνται. Πρόκειται για ένα «αξιόχρεο» που έχει δικαίωμα με συμφωνία των μελών του να εκδίδει και να διαχειρίζεται το πανίσχυρο – με την Συμφωνία του Μπρέτον Γουντς – Διεθνές Νομισματικό Ταμείο με την στήριξη της Παγκόσμιας Τράπεζας. Και οι δύο οργανισμοί ήταν «τέκνα» της συμφωνία του Μπρέτον Γουντς μαζί με την σύνδεση του δολαρίου με τον χρυσό.

Η πρόταση του Πωλ Βόλκερ δεν πέρασε και ακολούθησε η κοσμογονική δεκαετία του 70’. Σ’ αυτόν ανέθεσαν στο τέλος της δεκαετίας να σβήσει την πυρκαγιά. Ο Βόλκερ, μετέπειτα πρόεδρος της Fed στις αρχές της δεκαετίας του 80, υποχρεώθηκε να αυξήσει τα επιτόκια στο 18% για να αναχαιτίσει τον πληθωρισμό...

Για να γίνει κατανοητό σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο τι συνέβη με την αναστολή της σχέσης χρυσού/δολαρίου τον Αύγουστο του 1971 και γιατί οι ρίζες της σημερινής κρίσης γιγαντώθηκαν με την απόφαση εκείνη είναι πολύ χρήσιμο να δει κανείς μέσα από τα διαγράμματα που ακολουθούν τις αλλαγές που ξεκίνησαν εκείνη την Κυριακή το απόγευμα, σε ένα... διάλειμμα της «Μπονάτσα».

(Τα διαγράμματα που ακολουθούν είναι μόνο μερικά από τα πολλά που υπάρχουν διαθέσιμα στο διαδίκτυο στην ηλεκτρονική διεύθυνση).

Το διάγραμμα καταγράφει την ανοδική εξέλιξη του πληθωρισμού μετά την ακύρωση της σχέσης χρυσού δολαρίου.

Ο πίνακας παρουσιάζει την εξέλιξη της αύξησης της παραγωγικότητας σε σχέση με την ωριαία εργασιακή αμοιβή από το 1948.

Στο διάγραμμα παρουσιάζεται η συγκριτική εξέλιξη του κατά κεφαλήν ΑΕΠ (μπλε γραμμή), το πραγματικό κατά κεφαλή ΑΕΠ για full time εργαζόμενο (πράσινη γραμμή), την μέση τιμή της εργασιακής αμοιβής με βάση τον αποπληθωριστή του ΑΕΠ (καφέ γραμμή), την μέση τιμή της εργασιακής αμοιβής με βάση (αποπληθωρισμένη) τον ΔΤΚ (πορτοκαλί γραμμή), πραγματική μέση εβδομαδιαία αμοιβή εργαζόμενου (αποπληθωρισμένη) με βάση τον ΔΤΚ.

Ο πίνακας εμφανίζει την εντυπωσιακή διαφοροποίηση στην εξέλιξη των εισοδημάτων. Η πορτοκαλί γραμμή αφορά το υψηλότερο 1% των εισοδημάτων και η πράσινη γραμμή το χαμηλότερο 90% των εισοδημάτων. Η μεγάλη στροφή έγινε μετά το 1971.

Ο πίνακας και το διάγραμμα που αποτυπώνεται ερμηνεύει τον προηγούμενο πίνακα και παρουσιάζει την εξέλιξη των εισοδημάτων σε μισθούς εργαζόμενων σαν ποσοστό του συνόλου της οικονομίας, καταγράφοντας την αλλαγή κατεύθυνσης το 1971.

Στο διάγραμμα φαίνεται καθαρά η απομείωση των διαθεσίμων των ΗΠΑ σε χρυσό, καθώς οι άλλες χώρες με την ανοικοδόμηση της οικονομίας τους, απέσυραν από την Fed χρυσό έναντι δολαρίων, κάτι που διέκοψε ο Νίξον την 15η Αυγούστου του 1971.

Στο διάγραμμα αυτό αποτυπώνονται οι μεγαλύτερες καταρρεύσεις και ανατιμήσεις νομισμάτων σε περιπτώσεις που αυτό ξεπερνούσε το 15%. Στην αριστερή κατακόρυφο του διαγράμματος αποτυπώνεται το ύψος των υποτιμήσεων.

Ο πίνακας καταγράφει την εντυπωσιακή υποτίμηση των νομισμάτων αμέσως μετά την κατάρρευση της συμφωνίας του Μπρέττον Γουντς. Το κάθε χρώμα αντιπροσωπεύει το αντίστοιχο νόμισμα και την πτώση του σε σχέση με την οριζόντια πορτοκαλί ευθεία που αντιστοιχεί στον χρυσό.

Το διάγραμμα είναι εντυπωσιακό καθώς απεικονίζει σε πραγματικές αναλογίες την κατακόρυφη αύξηση του χρέους με το οποίο οι ΗΠΑ χρηματοδότησαν την οικονομία τους μετά το 1971.

Ο πίνακας ίσως αποτελεί το πλέον διαφωτιστικό στοιχείο για το τι πραγματικά συνέβη στις 15 Αυγούστου και γιατί η τρέχουσα οικονομική συγκυρία, ειδικά μετά το 2008 αποκαλύπτει με αφοπλιστικό τρόπο την πηγή της κρίσης σήμερα. Οι δύο γραμμές αντιπροσωπεύουν την σχετική εξέλιξη της χρηματιστικής «κερδοσκοπίας» σε σχέση με την αντίστοιχη εξέλιξη της βιομηχανικής παραγωγής.