Κοινοτικά κονδύλια – η επόμενη μέρα. Σημασία δεν έχει μόνο το πόσα αλλά και το... πώς

Αρκετές φορές στο παρελθόν αναφερθήκαμε στην εν εξελίξει συζήτηση για τον νέο κοινοτικό προϋπολογισμό 2028-34 αλλά και στις επικείμενες ριζικές αλλαγές στον τρόπο εκταμίευσης των πόρων. Η ανάγκη ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας έχει προκαλέσει σειρά συζητήσεων αναφορικά με το ύψος αλλά και τον τρόπο διαχείρισης των κονδυλίων. Ας επιχειρήσουμε να περιγράψουμε τη σημερινή πραγματικότητα. Για λόγους κατανόησης ίσως μάλιστα να απλουστεύουμε τα δεδομένα ελαφρώς περισσότερο από ό,τι θα κάναμε συνήθως.

Υπάρχουν δύο είδη κονδυλίων που (συν)διαχειρίζεται η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Αυτά που αφορούν προγράμματα που αποφασίζει η ίδια πώς θα προχωρήσουν (π.χ. horizon κ.α.) καθώς και εκείνα της επιμερισμένης διαχείρισης (π.χ. ΕΣΠΑ) στα οποία οι κυβερνήσεις αλλά και οι περιφέρειες ή οι δήμοι των κρατών-μελών έχουν επίσης λόγο και ρόλο στο σχεδιασμό του πλάνου των έργων που χρηματοδοτούνται. Η ευρωπαϊκή συνθήκη αναφέρεται άλλωστε στην υποχρεωτικότητα στήριξης των Ευρωπαίων πολιτών με κριτήρια (και) γεωγραφικά.

Την ίδια ώρα, το μοντέλο του Ταμείου Ανάκαμψης -όσα προβλήματα κι αν ανέδειξε η εφαρμογή του- επιβεβαίωσε ότι η κεντρική εθνική διαχείριση των κονδυλίων επισπεύδει μερικώς τις διαδικασίες. Όχι προφανώς όλες -δεν ωριμάζει ταχύτερα τα... ανώριμα έργα- ωστόσο σε επίπεδο «εκταμιεύσεων έναντι μεταρρυθμίσεων» ενδεχομένως αποδίδει ικανοποιητικότερα.

Ποιες αλλαγές, λοιπόν, ανεπισήμως πλην σαφώς επιχείρησε -και επιχειρεί- να προωθήσει η Επιτροπή; Κατ’ αρχάς -και εν πολλοίς αναμενόμενα κατά την άποψή μας- συγκέντρωσε κάτω από την ομπρέλα της Γενικής Γραμματείας της Προέδρου τον έλεγχο της διαχείρισης των κονδυλίων στην οποία έχει λόγο αποκλειστικά και μόνο η ίδια. Αν αυτό είναι αποτελεσματικότερο απομένει να αποδειχθεί. Ωστόσο μία περισσότερο κεντρικοποιημένη διαχείριση των κονδυλίων αυτών έχει μία λογική. Και προφανώς ενέχει και πολιτική λογική για την ίδια την Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν. Το «ταμείο» δίνει βαθμούς ισχύος και επιρροής. Στο πλαίσιο αυτό, η Κομισιόν αναμένεται να καλέσει τα κράτη-μέλη να καταθέσουν ένα -και μοναδικό- πλάνο δράσης/έργων προτεραιοποιώντας την ανάγκη αύξησης της ανταγωνιστικότητάς τους σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο και συνδέοντας τα έργα με τις μεταρρυθμίσεις που ήδη είναι καταγεγραμμένες στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Εξαμήνου. Τα κράτη-μέλη γνωρίζουν δηλαδή ουσιαστικά τι θεωρεί η Επιτροπή ότι χρήζει εθνικής βελτίωσης.

Αυτό που ούτε ξεκάθαρο είναι αλλά ούτε και αποδεκτό -ειδικά από τις χώρες της Συνοχής- είναι ο τρόπος που η περιφερειακή διάσταση των κονδυλίων «επιμερισμένης διαχείρισης» θα «κουμπώσει» στα εθνικά πλάνα και στην περαιτέρω κεντρικοποιημένη διαχείριση της Κομισιόν. Η πρώτη διερευνητική πρόταση της Επιτροπής που περιόριζε δραστικά την επιμερισμένη διαχείριση έπεσε σε τοίχο τόσο στο Ευρωκοινοβούλιο όσο και σε αρκετές πρωτεύουσες. Και προς έκπληξη πολλών, πρωτεύουσες με σημαντικό ειδικό βάρος. Η ίδια η Γερμανία (υπέρμαχος των πολιτικών των frugals) αναγνωρίζει την ανάγκη να διατηρηθεί η περιφερειακή διάσταση των κονδυλίων αυτών, συνδεόμενη με στόχους αλλά με σταθερή στόχευση στην ενίσχυση των τοπικών κοινωνιών και συμμετοχή τους στις αποφάσεις. Πρόκειται άλλωστε για ένα κράτος με ισχυρές τοπικές κυβερνήσεις που αναπόφευκτα θα έχουν ρόλο στο γερμανικό εθνικό πλάνο της επόμενης ημέρας.

«Η Ένωση πρέπει να συνεχίσει να εκπληρώνει το καθήκον που έχει θέσει στον εαυτό της μέσω της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για τη μείωση των ανισοτήτων μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων ανάπτυξης των περιφερειών και της υστέρησης των λιγότερο ευνοούμενων εξ αυτών (…) H πολιτική συνοχής είναι και πρέπει να παραμείνει πολιτική για τη χωρική (territorial) ανάπτυξη. Αυτό περιλαμβάνει τις δομικές αρχές της για την επιμερισμένη διαχείριση των πόρων και την πολυεπίπεδη διακυβέρνηση» επισημαίνεται στις προσωρινές θέσεις που ανακοίνωσε η ομοσπονδιακή κυβέρνηση την προηγούμενη εβδομάδα.

Και η Ελλάδα πού βρίσκεται; Ποιος ο ρόλος της και ποιο το συμφέρον της σε όλο αυτό; Η Ελλάδα βρίσκεται σε θεωρητικώς καλύτερη θέση από ό,τι στο παρελθόν. Το ανοικτό κανάλι επικοινωνίας του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη με την Πρόεδρο της Επιτροπής Ούρσουλα Φον Ντερ Λάιεν φαίνεται να οδήγησε σε μία ορθολογική κυβερνητική απόφαση. Εδώ και μήνες βρίσκεται σε εξέλιξη μία διαδικασία διαλόγου με τις ελληνικές Περιφέρειες ώστε όταν έρθει η ώρα της κατάρτισης του εθνικού πλάνου, αυτό να περιλαμβάνει τις προτεραιότητες των τοπικών κοινωνιών. Όσο καλύτερα προετοιμασμένες είναι οι ίδιες οι Περιφέρειες ώστε να πάρουν στα χέρια την ανάπτυξη του τόπου τους, τόσο ενεργότερη συμμετοχή -και λόγο- θα έχουν την επόμενη μέρα. Αντιστρόφως, αν η αξιοποίηση των κονδυλίων συνδεθεί με διαχειριστικές αδυναμίες ή -όπως συχνά παρατηρούμε- με βάση τις πολιτικές προτεραιότητες κάθε περιφέρειας ή (μεγάλου) δήμου, είναι βέβαιο ότι κάποιος άλλος τόπος, καλύτερα προετοιμασμένος, θα αξιοποιήσει τους κοινοτικούς πόρους μετά το 2027.

Ποιο θα επιλέγαμε με τα σημερινά δεδομένα ως βέλτιστο δυνατό σενάριο για τη χώρα; Να μη χάσει στο τελικό άθροισμα όλων των ευρωπαϊκών κονδυλίων το ποσοστό που της αναλογεί, να διατηρήσει το μέρος της επιμερισμένης διαχείρισης των αντίστοιχων κονδυλίων της ΕΕ τουλάχιστον σε τομείς που έχει τη γνώση και τη δυνατότητα να το κάνει και να προχωρήσει ταχύτερα σε μεταρρυθμίσεις που θα της δίνουν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα σε επίπεδο ανάπτυξης. Όπως έλεγε και η Κριστίν Λαγκάρντ, «φτιάχνεις τη σκεπή όταν ο καιρός είναι καλός».