Σε μια περίοδο κατά την οποία ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή επαναφέρει στο κέντρο της ευρωπαϊκής ατζέντας το ζήτημα της ενεργειακής ασφάλειας, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να απαντήσει όχι μόνο στο άμεσο σοκ των τιμών αλλά και στη βαθύτερη αδυναμία του ευρωπαϊκού ενεργειακού μοντέλου: τη συνεχιζόμενη εξάρτηση από τα εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα. Αυτό είναι το υπόβαθρο του «AccelerateEU», της πρωτοβουλίας που παρουσιάστηκε την Τετάρτη και λειτουργεί ως η εργαλειοθήκη της Κομισιόν για άμεσες παρεμβάσεις αλλά και πιο μόνιμες αλλαγές. Σύμφωνα με τη στρατηγική που φαίνεται να χαράσσει η Επιτροπή, ο στόχος παραμένει τριπλός: ενεργειακή ασφάλεια, καθαρή και εγχώρια ενέργεια, αλλά και προσιτές τιμές για την οικονομία και τους καταναλωτές.
Ο λογαριασμός της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή ήδη είναι βαρύς για τα ευρωπαϊκά κράτη και συνεχώς αυξάνεται. Μέσα στις πρώτες 44 ημέρες από την έναρξη της σύγκρουσης, η Ευρωπαϊκή Ένωση κατέβαλε επιπλέον 22 δισ. ευρώ για εισαγωγές ορυκτών καυσίμων, χωρίς να λάβει πρόσθετες ποσότητες ενέργειας, με το κόστος να συνεχίζει να διογκώνεται όσο περνούν οι μέρες. Το εύρημα αυτό χρησιμοποιείται για να τεκμηριωθεί η ανάγκη για άμεσες, στοχευμένες κινήσεις που θα ενισχύουν ταυτόχρονα και τη μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα του ενεργειακού συστήματος.
Η εικόνα που περιγράφεται από πηγές της Κομισιόν παραπέμπει σε μια μεγάλη αντίφαση. Από τη μία πλευρά, καταγράφεται σαφής πρόοδος στην απομάκρυνση των ορυκτών καυσίμων από την ηλεκτροπαραγωγή, με τα ποσοστά των καθαρών πηγών ενέργειας, σύμφωνα με την Eurostat, να αυξάνονται διαχρονικά από 47% και 49% σε 56%, 63% και 71%, στοιχείο που αποδίδεται στην επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης μετά την προηγούμενη κρίση. Από την άλλη, το ευρωπαϊκό σύστημα εξακολουθεί να βασίζεται σε εισαγόμενο φυσικό αέριο και πετρέλαιο, γεγονός που διατηρεί την οικονομία εκτεθειμένη στις διεθνείς τιμές και στις γεωπολιτικές εξελίξεις.
Η εργαλειοθήκη που ενεργοποιεί η Κομισιόν στο πλαίσιο του AccelerateEU έρχεται να απαντήσει σε αυτή τη διπλή πραγματικότητα, συνδυάζοντας άμεσες παρεμβάσεις με κινήσεις που έχουν πιο μόνιμο αποτύπωμα. Το πλαίσιο οργανώνεται γύρω από πέντε βασικούς άξονες: τον ενισχυμένο ευρωπαϊκό συντονισμό, την προστασία καταναλωτών και βιομηχανίας από τα σοκ τιμών, την επιτάχυνση της στροφής σε εγχώρια καθαρή ενέργεια και την ηλεκτροδότηση, την αναβάθμιση του ενεργειακού συστήματος και την κινητοποίηση επενδύσεων. Αξιοσημείωτο είναι ωστόσο, ότι στ ακείμενα των σημερινών ανακοινώσεων δεν υπάρχει καμία αναφορά για το δημοσιονομικό σκέλος και για την ενεργοποίηση ή όχι της ρήτρας διαφυγής. Και αυτό, σε αντίθεση με το πρώτο έγγραφο της Κομισιόν προς το Eurogroup που είχε παρουσιάσει το Insider.gr και περιείχε αναλυτικά την θέση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για έμφαση στην δημοσιονομική πειθαρχία.
- Έγγραφο Κομισιόν προς Eurogroup: Όχι σε ρήτρα διαφυγής - Κάθε κράτος θα πάρει μέτρα με βάση τις δυνάμεις του
- Κομισιόν: Κρίση «σαν το 1973 και το 2022 μαζί» - Κίνδυνος για τα αεροπορικά καύσιμα πριν το καλοκαίρι
Από τα αποθέματα και τα καύσιμα αεροπορίας έως το πλαίσιο στήριξης
Η διασφάλιση της επάρκειας καυσίμων και η αποφυγή διαταραχών στην τροφοδοσία αναδεικνύονται σε άμεση προτεραιότητα για την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, καθώς η ενεργειακή κρίση δεν αφορά πλέον μόνο τις τιμές αλλά και τη λειτουργία της αγοράς. Σε αυτό το πλαίσιο, δίνεται έμφαση στον ενισχυμένο συντονισμό σε επίπεδο ΕΕ, με μέτρα που περιλαμβάνουν την πλήρωση των αποθηκών φυσικού αερίου και την πιθανή αξιοποίηση πετρελαϊκών αποθεμάτων, καθώς και την πλήρη κινητοποίηση της ευρωπαϊκής πλατφόρμας για την ενέργεια και τις πρώτες ύλες. Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη διαθεσιμότητα των δυνατοτήτων διύλισης, αναγνωρίζοντας ότι η επάρκεια καυσίμων εξαρτάται και από την ικανότητα επεξεργασίας τους.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το Παρατηρητήριο Καυσίμων (Fuel Observatory), το οποίο θα χαρτογραφεί την προσφορά καυσίμων, θα προτεραιοποιεί εναλλακτικές πηγές εφοδιασμού για τα καύσιμα αεροπορίας και θα συμβάλλει στη βελτιστοποίηση της διανομής τους. Η παρέμβαση αυτή αναδεικνύει ότι η Επιτροπή αντιμετωπίζει την κρίση και ως ζήτημα εφοδιαστικής αλυσίδας, με ιδιαίτερη έμφαση σε συγκεκριμένους τομείς όπως η αεροπορία. Υπό αυτό το πρίσμα, περιλαμβάνονται κατευθυντήριες οδηγίες για την αξιοποίηση υφιστάμενων ευελιξιών στον τομέα της αεροπορίας, καθώς και η αναθεώρηση της οδηγίας για τα πετρελαϊκά αποθέματα.
Στο δεύτερο επίπεδο, η έμφαση μεταφέρεται στην προστασία καταναλωτών και βιομηχανίας από τις αυξήσεις τιμών. Η Κομισιόν καταρτίζει κατάλογο μέτρων που μπορούν να εφαρμοστούν από τα κράτη-μέλη για την εξοικονόμηση ενέργειας, τη βελτίωση της αποδοτικότητας του συστήματος και την αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων με καθαρές εγχώριες πηγές. Παράλληλα, δημιουργείται ψηφιακό αποθετήριο εθνικών μέτρων έκτακτης ανάγκης για την ανταλλαγή καλών πρακτικών, ενώ ενεργοποιείται προσωρινό πλαίσιο κρατικών ενισχύσεων για στοχευμένες και χρονικά περιορισμένες παρεμβάσεις. Το πλαίσιο αυτό συνοδεύεται από κατευθυντήριες αρχές και πρότυπα σχεδιασμού, με στόχο μεγαλύτερη συνοχή και αποτελεσματικότητα. Ταυτόχρονα, προβλέπονται δράσεις για την προστασία και ενδυνάμωση των καταναλωτών, καθώς και την προώθηση κοινωνικών σχημάτων μίσθωσης για καθαρές και αποδοτικές τεχνολογίες, σε συνδυασμό με στήριξη προς τα κράτη-μέλη για χρηματοδοτικά κίνητρα.
Η στροφή στον εξηλεκτρισμό και στις εγχώριες πηγές
Η μετάβαση σε ένα ενεργειακό μοντέλο που βασίζεται περισσότερο στον ηλεκτρισμό και λιγότερο στα ορυκτά καύσιμα αναδεικνύεται σε κεντρικό στοιχείο της στρατηγικής της Επιτροπής. Με βάση αυτά τα δεδομένα, η Επιτροπή μεταφέρει το βάρος στην επιτάχυνση του εξηλεκτρισμού και της ανάπτυξης καθαρών, εγχώριων μορφών ενέργειας. Προβλέπονται δράσεις για την ενίσχυση του εξηλεκτρισμού, καθώς και για τους τομείς της θέρμανσης και της ψύξης, με στόχο τη μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη γεωθερμία, με τη δημιουργία πανευρωπαϊκής βάσης δεδομένων και την ανάπτυξη μηχανισμών μείωσης κινδύνου και ασφαλιστικών εργαλείων. Παράλληλα, προωθείται η ανάπτυξη μεγάλων έργων ηλιοθερμικής ενέργειας, ενώ για το βιομεθάνιο προβλέπεται κλιμάκωση των υφιστάμενων μονάδων, μείωση των αδειοδοτικών εμποδίων και βελτίωση της μεταφοράς πρώτων υλών. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η στοχευμένη αναθεώρηση των κριτηρίων για το ανανεώσιμο υδρογόνο, καθώς και η χαρτογράφηση δυνατοτήτων για τη χρήση κυκλικών και βιολογικής βάσης υλικών.
Δίκτυα, ρυθμίσεις και επενδύσεις
Η αναβάθμιση των υποδομών και η προσαρμογή του ρυθμιστικού πλαισίου αναδεικνύονται σε κρίσιμες προϋποθέσεις για τη λειτουργία της ενεργειακής αγοράς σε συνθήκες αυξημένης αστάθειας. Η Επιτροπή δίνει ιδιαίτερη έμφαση στο πώς το σύστημα μπορεί να υποστηρίξει τη μετάβαση, διασφαλίζοντας παράλληλα την επάρκεια και την ομαλή λειτουργία του. Με βάση αυτή τη λογική, προωθείται η αναβάθμιση του ενεργειακού συστήματος με τη στήριξη της ολοκλήρωσης των διαπραγματεύσεων για το πακέτο δικτύων πριν από το καλοκαίρι και με την επιτάχυνση της υλοποίησης των ενεργειακών διασυνδέσεων. Παράλληλα, προβλέπεται ο εντοπισμός μονάδων ηλεκτροπαραγωγής που βρίσκονται στο τέλος του κύκλου ζωής τους, με στόχο την αναβάθμισή τους.
Στην ίδια κατεύθυνση, παρέχεται στήριξη μέσω της Energy Regulation Academy για την εφαρμογή μεταρρυθμίσεων, ενώ προετοιμάζεται νομική πρόταση για τις χρεώσεις δικτύου και τη φορολογία, με έμφαση στη βελτίωση της λειτουργίας της αγοράς. Παράλληλα, η Επιτροπή δίνει ιδιαίτερη σημασία στην εφαρμογή των πολιτικών, αναδεικνύοντας την ανάγκη για ουσιαστική υλοποίηση των μέτρων.
Οι επενδύσεις για την καθαρή ενέργεια και η επικαιροποίηση του ETS
Για την κινητοποίηση επενδύσεων, προβλέπεται η διοργάνωση Συνόδου Επενδύσεων για την Καθαρή Ενέργεια, η ανάπτυξη επενδυτικού σκέλους στο AccelerateEU και η απλοποίηση των κανόνων για την αξιοποίηση ευρωπαϊκών πόρων. Παράλληλα, προωθείται η επικαιροποίηση του συστήματος εμπορίας εκπομπών (EU ETS) και η υποστήριξη των κρατών-μελών για τη χρήση των σχετικών πόρων σε στοχευμένα μέτρα. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η ανάπτυξη τυποποιημένων χρηματοδοτικών προϊόντων για καθαρή θέρμανση και ανακαίνιση, καθώς και πρωτοβουλίες όπως το eSAF και η Early Movers Coalition.
Όπως προκύπτει από τις τοποθετήσεις των αρμόδιων Ευρωπαίων αξιωματούχων, το AccelerateEU επιχειρεί να συνδέσει τη διαχείριση μιας νέας ενεργειακής κρίσης με μια βαθύτερη αναδιάρθρωση του ευρωπαϊκού ενεργειακού μοντέλου. Από τα αποθέματα και τα καύσιμα αεροπορίας έως τα δίκτυα, τη φορολογία και τα επενδυτικά εργαλεία, η προσέγγιση της Επιτροπής αποτυπώνει μια προσπάθεια να περιοριστεί η έκθεση της Ευρώπης στις διεθνείς αγορές ορυκτών καυσίμων και να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα του συστήματος στο σύνολό του.
