Η ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης εξακολουθεί να εξαρτάται τόσο από την πρόσβαση σε καύσιμα όσο και από τις υποδομές που επιτρέπουν τη μεταφορά και την αξιοποίηση της ενέργειας. Τα τελευταία χρόνια οι γεωπολιτικές κρίσεις και οι αναταράξεις στις αγορές φυσικού αερίου και πετρελαίου ανέδειξαν τη σημασία της διαφοροποίησης των πηγών προμήθειας. Την ίδια στιγμή, όμως, η συζήτηση στις Βρυξέλλες στρέφεται όλο και περισσότερο και στις ενεργειακές υποδομές, καθώς χωρίς ισχυρά ηλεκτρικά δίκτυα και διασυνδέσεις η Ευρώπη δεν μπορεί ούτε να ενσωματώσει περισσότερες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ούτε να εξασφαλίσει σταθερότερες τιμές ηλεκτρικής ενέργειας μεταξύ των κρατών-μελών.
- Διαβάστε ακόμα: Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας - Αιγύπτου στο επίκεντρο της πρώτης Συνόδου Κορυφής ΕΕ - Αιγύπτου
Το θέμα των ηλεκτρικών δικτύων και των διασυνδέσεων βρέθηκε στο επίκεντρο και του Συμβουλίου Υπουργών Ενέργειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης την Δευτέρα στις Βρυξέλλες, ανοίγοντας μια ευρύτερη συζήτηση για την επιτάχυνση των επενδύσεων σε ενεργειακές υποδομές. Η συζήτηση αυτή συνδέεται άμεσα και με τη Σύνοδο Κορυφής της 19ης Μαρτίου, όπου οι Ευρωπαίοι ηγέτες αναμένεται να εξετάσουν τις επόμενες κινήσεις της Ένωσης για την ενεργειακή ασφάλεια, την ανάπτυξη των διασυνδέσεων και τη σταθερότητα των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας σε ένα περιβάλλον αυξημένων γεωπολιτικών εντάσεων.
Όσον αφορά στις ελληνικές θέσεις, αυτές προσανατολίζονται προς την εύρεση μιας κοινής κατεύθυνσης για τα κράτη- μέλη. Όπως είχαν επισημάνει πρόσφατα πηγές του ΥΠΕΝ εν όψει της Συνόδου Κορυφής στις 19 Μαρτίου, έχουν ήδη αναδειχθεί ορισμένα βασικά ζητήματα στα οποία συγκεντρώνεται το ενδιαφέρον των κρατών-μελών, ωστόσο δεν έχει ακόμη διαμορφωθεί σαφής σύγκλιση ως προς τις λύσεις που θα προκριθούν. «Έχουν μπει πολλά πράγματα στο τραπέζι και αρκετά από αυτά είναι αντικρουόμενα», ανέφεραν χαρακτηριστικά, υπογραμμίζοντας ότι η συζήτηση αναμένεται να ωριμάσει μέσα από διαδοχικούς κύκλους διαβουλεύσεων τις επόμενες εβδομάδες.
Τα σημεία συμφόρησης των ευρωπαϊκών ηλεκτρικών δικτύων
Παρά τη ραγδαία ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας τα τελευταία χρόνια, οι υποδομές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη παραμένουν σε αρκετές περιπτώσεις ανεπαρκείς. Σε πολλές περιοχές της ηπείρου η παραγωγή ενέργειας από ΑΠΕ δεν μπορεί να μεταφερθεί εύκολα από τη μία χώρα στην άλλη, δημιουργώντας μεγάλες διαφορές στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας και περιορίζοντας την αποτελεσματικότητα της ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς.
Για τον λόγο αυτό η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει παρουσιάσει το λεγόμενο European Grids Package, ένα νέο πακέτο πολιτικών για την επιτάχυνση των επενδύσεων στα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας. Στο πλαίσιο αυτό αναβαθμίζεται και το σύστημα των Διευρωπαϊκών Δικτύων Ενέργειας (TEN-E), μέσω του οποίου χρηματοδοτούνται μεγάλα διασυνοριακά έργα υποδομών που χαρακτηρίζονται ως «έργα κοινού ενδιαφέροντος» για την Ένωση.
Στόχος των πρωτοβουλιών αυτών είναι να αντιμετωπιστούν τα βασικά σημεία συμφόρησης στα δίκτυα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, να επιταχυνθούν οι διαδικασίες αδειοδότησης και να ενισχυθεί η διασύνδεση των ενεργειακών αγορών.
Σύμφωνα με το ενεργειακό επιτελείο της κυβέρνησης, το ευρωπαϊκό πακέτο για τα ηλεκτρικά δίκτυα αποτελεί ένα από τα βασικά πεδία στα οποία επιδιώκεται μεγαλύτερη σύγκλιση μεταξύ των κρατών-μελών. «Η Ευρώπη έχει ήδη παρουσιάσει προτάσεις για τα δίκτυα και την επιτάχυνση των επενδύσεων. Η κατεύθυνση θεωρείται θετική, ωστόσο υπάρχουν ενστάσεις από ορισμένες χώρες. Το ζητούμενο είναι να διαμορφωθεί μια κοινή γραμμή για το πού θέλουμε να πάμε στα δίκτυα και τις διασυνδέσεις», είχε αναφέρει πρόσφατα πηγή του ΥΠΕΝ.
Αυτή η θέση άλλωστε επιβεβαιώθηκε και κατά τη συνεδρίαση του Συμβουλίου Υπουργών Ενέργειας τη Δευτέρα, όπου η υπουργός Ενέργειας της Σουηδίας, Ebba Busch, εξέφρασε επιφυλάξεις για τις ευρωπαϊκές προτάσεις σχετικά με τον κεντρικό σχεδιασμό και τη χρηματοδότηση των ηλεκτρικών δικτύων, προειδοποιώντας ότι η Σουηδία θα μπορούσε ακόμη και να περιορίσει τις εξαγωγές ηλεκτρικής ενέργειας προς γειτονικές χώρες εάν η ΕΕ προχωρήσει σε ρυθμίσεις που μεταφέρουν μέρος των εθνικών εσόδων των δικτύων σε κοινά ευρωπαϊκά έργα.
Η τοποθέτηση αυτή προκάλεσε την άμεση απάντηση του υπουργού Ενέργειας Σταύρου Παπασταύρου, ο οποίος τόνισε την ανάγκη ενίσχυσης της κοινής ενεργειακής αγοράς και τη σημασία των διασυνδεδεμένων δικτύων για τη σταθερότητα των τιμών και την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης.
Ωστόσο, το θέμα δεν αφορά μόνο τη Σουηδία. Έχει ήδη διαμορφωθεί ένα ευρύτερο μπλοκ χωρών που αντιστέκεται σε βαθιές παρεμβάσεις στην αγορά ηλεκτρισμού ή στο ETS. Στις 5 Μαρτίου επτά χώρες —Ολλανδία, Σουηδία, Δανία, Φινλανδία, Λετονία, Λουξεμβούργο και Πορτογαλία— προειδοποίησαν την Κομισιόν να μην «ανατρέψει» το market design. Λίγες ημέρες αργότερα, οκτώ χώρες —Ισπανία, Ολλανδία, Δανία, Φινλανδία, Λουξεμβούργο, Πορτογαλία, Σλοβενία και Σουηδία— ζήτησαν να μην αποδυναμωθεί το ETS. Από την άλλη, χώρες όπως η Ιταλία, η Σλοβακία και η Τσεχία πιέζουν περισσότερο για αλλαγές που θα μειώσουν άμεσα τους λογαριασμούς.
Πίσω από τη συζήτηση για τα ευρωπαϊκά δίκτυα κρύβεται μια βαθύτερη πολιτική σύγκρουση που αρχίζει να γίνεται όλο και πιο ορατή στις Βρυξέλλες. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πιέζει για ταχύτερη ανάπτυξη των διασυνδέσεων και για έναν πιο κοινό σχεδιασμό των δικτύων, θεωρώντας ότι χωρίς αυτά η ενιαία αγορά ηλεκτρικής ενέργειας δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά. Ωστόσο, αρκετές χώρες εμφανίζονται ολοένα και πιο επιφυλακτικές, καθώς φοβούνται ότι η μεγαλύτερη διασύνδεση των αγορών θα οδηγήσει σε αύξηση των τιμών για τους δικούς τους καταναλωτές. Με απλά λόγια, όσο περισσότερη φθηνή ηλεκτρική ενέργεια εξάγεται προς γειτονικές αγορές με υψηλότερες τιμές, τόσο αυξάνεται η πίεση και στις εγχώριες τιμές. Η αντίδραση που καταγράφηκε στο Συμβούλιο Υπουργών Ενέργειας δείχνει ότι η ευρωπαϊκή συζήτηση για τα δίκτυα δεν αφορά μόνο την τεχνική ανάπτυξη των υποδομών αλλά και το πολιτικά δύσκολο ερώτημα μέχρι ποιο σημείο είναι διατεθειμένες οι χώρες να μοιραστούν τα ενεργειακά τους πλεονεκτήματα στο πλαίσιο της ενιαίας αγοράς.
Ο κίνδυνος συμφόρησης στα ελληνικά δίκτυα
Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα καλείται να αντιμετωπίσει και ένα εσωτερικό στοίχημα που αφορά την ίδια τη λειτουργία των ηλεκτρικών της δικτύων. Η ταχεία ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας – ιδιαίτερα των φωτοβολταϊκών και των αιολικών – δημιουργεί ήδη αυξανόμενη πίεση στο σύστημα μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Σε αρκετές περιοχές της χώρας το δίκτυο πλησιάζει τα όριά του, γεγονός που οδηγεί σε περιορισμούς σύνδεσης νέων έργων και σε φαινόμενα περικοπών παραγωγής από ΑΠΕ. Αν δεν επιταχυνθεί η ενίσχυση των υποδομών μεταφοράς και διανομής, η Ελλάδα κινδυνεύει να δημιουργήσει νέους περιορισμούς στο ενεργειακό της σύστημα, οι οποίοι θα αποδυναμώσουν τη δυνατότητα αξιοποίησης της πράσινης ενέργειας και θα δυσκολέψουν τη μεταφορά της προς άλλες ευρωπαϊκές αγορές. Για τον λόγο αυτό κρίσιμη θεωρείται η επιτάχυνση των επενδύσεων τόσο στο δίκτυο μεταφοράς του ΑΔΜΗΕ όσο και στα δίκτυα διανομής, καθώς και η ανάπτυξη νέων διεθνών διασυνδέσεων που θα επιτρέψουν την εξαγωγή πλεονάζουσας πράσινης ηλεκτρικής ενέργειας.
Η Ελλάδα στο επίκεντρο των νέων ενεργειακών διασυνδέσεων
Σε αυτό το νέο ενεργειακό τοπίο η Ελλάδα αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς βρίσκεται σε ένα γεωγραφικό σημείο που μπορεί να λειτουργήσει ως ενεργειακή πύλη μεταξύ Ευρώπης, Βαλκανίων και Ανατολικής Μεσογείου.
Στο ευρύτερο σχέδιο ηλεκτρικών διασυνδέσεων της περιοχής ξεχωρίζουν δύο μεγάλα projects που θεωρούνται κρίσιμα για τον ρόλο της Ελλάδας ως ενεργειακής πύλης προς την Ευρώπη. Το πρώτο είναι το Great Sea Interconnector, το οποίο στοχεύει να συνδέσει τα ηλεκτρικά συστήματα της Ελλάδας, της Κύπρου και του Ισραήλ, αίροντας την ενεργειακή απομόνωση της Κύπρου και δημιουργώντας έναν νέο διάδρομο ηλεκτρικής ενέργειας στην Ανατολική Μεσόγειο. Το δεύτερο είναι το GREGY Interconnector, που προβλέπει τη μεταφορά πράσινης ηλεκτρικής ενέργειας από μεγάλα έργα ανανεώσιμων πηγών στην Αίγυπτο προς την Ελλάδα και μέσω αυτής προς την ευρωπαϊκή αγορά. Και τα δύο έργα έχουν ενταχθεί στον σχεδιασμό των Projects of Common Interest (PCI), γεγονός που υπογραμμίζει τη στρατηγική τους σημασία για την ενεργειακή ασφάλεια και τη διαφοροποίηση των πηγών ηλεκτρικής ενέργειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η γεωπολιτική των δικτύων: Γιατί οι κρίσεις μεταφράζονται σε τιμές ρεύματος
Οι γεωπολιτικές κρίσεις των τελευταίων ετών έχουν δείξει ότι η ενεργειακή ασφάλεια της Ευρώπης δεν εξαρτάται πλέον μόνο από την πρόσβαση σε καύσιμα, αλλά ολοένα και περισσότερο από τη δυνατότητα μεταφοράς ενέργειας μέσα από ισχυρά και διασυνδεδεμένα δίκτυα. Όταν ξεσπούν κρίσεις – είτε πρόκειται για πολεμικές συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, είτε για αναταράξεις στις διεθνείς αγορές φυσικού αερίου ή πετρελαίου – οι επιπτώσεις μεταφέρονται άμεσα στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη.
Σε αυτό το πλαίσιο, το πόσο έντονα επηρεάζονται οι τιμές εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το κατά πόσο οι χώρες είναι διασυνδεδεμένες μεταξύ τους. Σε ένα ισχυρά διασυνδεδεμένο σύστημα, η ενέργεια μπορεί να ρέει από περιοχές με χαμηλότερο κόστος παραγωγής προς εκείνες που αντιμετωπίζουν ελλείψεις, περιορίζοντας τις αυξήσεις τιμών. Αντίθετα, όταν τα δίκτυα είναι ανεπαρκή ή παρουσιάζουν «στενά σημεία», η αγορά κατακερματίζεται και οι τιμές μπορεί να εκτοξευθούν σε ορισμένες περιοχές, ακόμη και αν υπάρχει επάρκεια παραγωγής σε άλλες. Για τον λόγο αυτό η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει πλέον τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις ως ζήτημα όχι μόνο ενεργειακής πολιτικής αλλά και γεωπολιτικής στρατηγικής.
Από την κρίση καυσίμων στην «κρίση δικτύων»
Η εμπειρία της ενεργειακής κρίσης μετά το 2022 έχει δείξει ότι η ασφάλεια εφοδιασμού δεν εξαρτάται μόνο από την επάρκεια καυσίμων αλλά και από την ικανότητα μεταφοράς ενέργειας μεταξύ χωρών.
Σε αυτό το πλαίσιο, οι επενδύσεις στα ηλεκτρικά δίκτυα θεωρούνται πλέον εξίσου κρίσιμες με την ανάπτυξη νέων μονάδων παραγωγής. Καθώς η Ευρώπη επιταχύνει την πράσινη μετάβαση και αυξάνει την ηλεκτροδότηση της οικονομίας, τα δίκτυα μεταφοράς και διανομής ηλεκτρικής ενέργειας αναδεικνύονται σε έναν από τους βασικούς πυλώνες της ενεργειακής πολιτικής της επόμενης δεκαετίας.
Η συζήτηση που ξεκίνησε στο Συμβούλιο Υπουργών Ενέργειας αναμένεται να συνεχιστεί στη Σύνοδο Κορυφής της 19ης Μαρτίου, όπου οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα κληθούν να αποφασίσουν πώς η Ένωση θα επιταχύνει τις επενδύσεις σε ενεργειακές υποδομές που θα στηρίξουν την ασφάλεια εφοδιασμού και τη σταθερότητα των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας.
