Στο δημόσιο διάλογο για τις δημογραφικές προκλήσεις, που ευτυχώς γίνεται όλο και πιο συχνά και πιο ουσιαστικά, επαναλαμβάνονται κάποιες τοποθετήσεις οι οποίες, αν και αληθείς, αποκρύπτουν ένα μέρος της πραγματικότητας. Είτε ως άλλοθι, είτε ως δικαιολογία οι παρακάτω φράσεις έχουν σχεδόν καθιερωθεί στη συζήτηση για το δημογραφικό.
1. «Η χαμηλή γεννητικότητα δεν πλήττει μόνο τη χώρα μας, είναι ένα πρόβλημα όλου του ανεπτυγμένου κόσμου»
Ισχύει. Βρισκόμαστε όλοι αντιμέτωποι με το ίδιο πρόβλημα. Σε όλη την Ευρώπη τα επίπεδα γονιμότητας είναι πολύ χαμηλότερα των απαιτούμενων για τη διατήρηση του πληθυσμού 2.1 παιδιών ανά γυναίκα. Ο σύγχρονος τρόπος ζωής δεν είναι συμβατός με την δημιουργία μεγάλων οικογενειών. Το 2023, στην ΕΕ, ο μέσος αριθμός παιδιών ανά γυναίκα δεν ξεπερνούσε το 1,4. Στην Ελλάδα το αντίστοιχο επίπεδο είναι λίγο χαμηλότερα στο 1,34. Η μεγάλη διαφορά, όμως εντοπίζεται στη διάρκεια κατά την οποία η χώρα μας είναι αντιμέτωπη με αυτά. Σε καμία άλλη Ευρωπαϊκή χώρα δεν καταγράφονται τόσο χαμηλά επίπεδα γονιμότητας (σταθερά κάτω από 1,5 παιδιά ανά γυναίκα) επί τόσο μακρύ χρονικό διάστημα (από το 1987 ).
Μπορεί το πρόβλημα να είναι κοινό, δεν είμαστε όμως στην ίδια μοίρα. Η αδράνεια, στην αντιμετώπιση του ζητήματος μας έχει φέρει σε μια πολύ δυσκολότερη σε σχέση με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες θέση: ο αριθμός των εν δυνάμει γονέων έχει συρρικνωθεί, το εργατικό δυναμικό μειώνεται, ο πληθυσμός γερνάει πολύ γρηγορότερα, η αναστροφή του μοντέλου είναι πολύ δυσκολότερη λόγω παγιωμένων αντιλήψεων. Οι προοπτικές ανάκαμψης στη χώρα μας είναι σαφώς δυσμενέστερες.
2. «Οι νέοι σήμερα έχουν άλλες αξίες και άλλες προτεραιότητες»
Η διαπίστωση είναι σωστή. Οι νέοι σήμερα δεν προχωρούν στην απόκτηση οικογένειας πριν μπουν στην τέταρτη δεκαετία της ζωής τους, και σίγουρα όχι πριν αποκτήσουν κάποιες εμπειρίες ζωής και κάποια επαγγελματική σταθερότητα. Ωστόσο σύμφωνα με τις διαθέσιμες έρευνες, η οικογένεια παραμένει μια αξία σημαντική για αυτούς. Την ταυτίζουν με αγάπη και στήριξη. Μάλιστα, δε διστάζουν να αποκτήσουν παιδιά όσοι επιλέγουν να εγκατασταθούν στο εξωτερικό, έστω κι αν είναι μακριά από τη δική τους οικογένεια. Αρκεί να ζουν σε κοινωνίες με υποστηρικτικό κοινωνικό πλαίσιο. Αυτό που λείπει από τους νέους στην Ελλάδα είναι η αισιοδοξία και η ασφάλεια.
3. «Το δημογραφικό είναι πολυπαραγοντικό πρόβλημα»
Προφανώς, αλλά και ποιο χρόνιο ζήτημα δεν είναι πολυπαραγοντικό; Στη συζήτηση που διεξαγόταν στα τέλη της δεκαετίας του 1990, η βασική αιτία της χαμηλής γονιμότητας εντοπιζόταν στο αυξανόμενο κόστος ανατροφής ενός παιδιού. Στη δεκαετία του 2010, στη συζήτηση προστέθηκαν οι συνέπειες της κρίσης: ανεργία, επαγγελματική και οικονομική ανασφάλεια. Στη συνέχεια προστέθηκαν οι οικονομικές και ψυχολογικές επιπτώσεις της πανδημίας, ενώ σήμερα υπεισέρχεται μια νέα παράμετρος, το στεγαστικό. Είναι βέβαιο ότι όσο περνούν τα χρόνια θα προστίθενται και άλλοι παράγοντες κάνοντας το θέμα ακόμα πιο πολύπλοκο στη διαχείρισή του. Περισσότερο από τις πολυπαραγοντικές αιτίες πίσω από τη χαμηλή γεννητικότητα, έχει ενδιαφέρον να εστιάσουμε τη συζήτηση στις πολύπλευρες συνέπειες αυτής της τάσης. Η μείωση των γεννήσεων δεν είναι απλώς επιλογή ζωής μιας γενιάς. Τα επί μακρόν χαμηλά επίπεδα γονιμότητας έχουν τεράστιες επιπτώσεις στο επίπεδο ζωής και την κοινωνική συνοχή όλου του πληθυσμού.
4. «Η αύξηση των γεννήσεων θα λύσει το δημογραφικό ζήτημα»
Είναι σημαντικό να ανακάμψουν οι γεννήσεις. Αυτό όμως δε θα αποτελέσει λύση στα προβλήματα που έχουν ανακύψει και απαιτούν άμεση διαχείριση. Η αύξηση των γεννήσεων θα αποτρέψει μελλοντικά προβλήματα. Τα σημερινά προβλήματα που σχετίζονται με τη μείωση του εργατικού δυναμικού και τη γήρανση του πληθυσμού απαιτούν άλλες προσεγγίσεις και άλλες πολιτικές. Χρειάζεται δράση σε παράλληλα και διακριτά μέτωπα: αφ’ενός προς την αύξηση των γεννήσεων για το μετριασμό μελλοντικών προβλημάτων και αφ’ετέρου προς τη διαχείριση των άμεσων συνεπειών.
5. «Η προσφυγή στη μετανάστευση είναι η μόνη λύση»
Είναι γεγονός ότι για τις επόμενες δεκαετίες δεν είναι δυνατή η αποτροπή της μείωσης του πληθυσμού της χώρας χωρίς προσφυγή στη μετανάστευση. Η μετανάστευση όμως ούτε αρκεί ούτε μπορεί να λύσει το δημογραφικό ζήτημα. Ο αριθμός των μεταναστών που απαιτείται είτε για την κάλυψη των επερχόμενων ελλείψεων στο εργατικό δυναμικό είτε για τη διατήρηση της σχέσης εργαζομένων προς συνταξιούχους είναι τόσο μεγάλος που δεν είναι ούτε κοινωνικά ούτε οικονομικά διαχειρίσιμος. Η μετανάστευση είναι μία παράμετρος για τη διαχείριση των άμεσων δημογραφικών επιπτώσεων. Δεν αποτελεί μακροχρόνια λύση του δημογραφικού. Αν ήταν έτσι χώρες με μακρά μεταναστευτική ιστορία, όπως η Γαλλία ή το Ην. Βασίλειο, δεν θα είχαν σήμερα δημογραφικές ανησυχίες.
Το δημογραφικό ζήτημα είναι τεράστιο και εξαιρετικά δύσκολο στη διαχείρισή του. Δεν χρειάζεται δικαιολογίες ούτε άλλοθι. Κανείς δε μπορεί να ισχυριστεί ότι γνωρίζει τη λύση του. Χρειάζεται ειλικρινείς τοποθετήσεις, άμεση δράση, συνέπεια και συνέχεια. Χρειάζεται μια σταθερή και διαχρονική δημογραφική πολιτική.
