Η παγκόσμια οικονομία απειλείται να εκτραπεί από την πορεία της λόγω του πολέμου στη Μέση Ανατολή, ανακόπτοντας τη δυναμική που έφεραν οι επενδύσεις στην τεχνολογία, οι χαλαρές χρηματοπιστωτικές συνθήκες και η στήριξη από τη δημοσιονομική και νομισματική πολιτική, σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του ΔΝΤ για τις προοπτικές της παγκόσμιας οικονομίας.
Το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ και οι σοβαρές ζημιές σε κρίσιμες εγκαταστάσεις σε μια περιοχή καίριας σημασίας για τον παγκόσμιο εφοδιασμό υδρογονανθράκων αυξάνουν την πιθανότητα μιας μεγάλης ενεργειακής κρίσης, εφόσον συνεχιστούν οι εχθροπραξίες.
- Δείτε επίσης - ΔΝΤ για Ελλάδα: «Φρένο» στην ανάπτυξη - Έκρηξη τιμών και ενεργειακό σοκ λόγω Μέσης Ανατολής
Η παγκόσμια ανάπτυξη προβλέπεται να διαμορφωθεί στο 3,1% το 2026 και στο 3,2% το 2027, χαμηλότερα από τον ρυθμό 3,4% την περίοδο 2024–25, και να σταθεροποιηθεί περίπου σε αυτό το επίπεδο μεσοπρόθεσμα, χαμηλότερα από τον ιστορικό μέσο όρο (2000–19) του 3,7%. Η πρόβλεψη για το 2026 έχει αναθεωρηθεί προς τα κάτω κατά 0,2%, ενώ εκείνη για το 2027 παραμένει αμετάβλητη σε σύγκριση με την πρόβλεψη του Ιανουαρίου 2026.
Ο παγκόσμιος γενικός πληθωρισμός αναμένεται να αυξηθεί στο 4,4% το 2026 και να επιβραδυνθεί στο 3,7% το 2027, καταγράφοντας ανοδικές αναθεωρήσεις και για τα δύο έτη. Ελλείψει του πολέμου, η παγκόσμια ανάπτυξη θα είχε αναθεωρηθεί προς τα πάνω.
Προβλέψεις για ΗΠΑ, Ευρωζώνη
Στις ΗΠΑ, η ανάπτυξη προβλέπεται στο 2,3% το 2026, με στήριγμα τη δημοσιονομική πολιτική και την καθυστερημένη επίδραση των μειώσεων των επιτοκίων του 2025, παρότι οι δασμοί από τον Απρίλιο του 2025 συνεχίζουν να επιβαρύνουν το επίπεδο της οικονομικής δραστηριότητας. Αυτή η καθοδική αναθεώρηση κατά 0,1% σε σχέση με την πρόβλεψη του Ιανουαρίου 2026 αντανακλά την ισορροπία μεταξύ μιας μικρής αρνητικής επίδρασης από τον πόλεμο, δεδομένου ότι οι ΗΠΑ είναι καθαρός εξαγωγέας ενέργειας και αντισταθμιστικών παραγόντων, όπως η ανάκαμψη της δραστηριότητας κατά το πρώτο τρίμηνο του 2026 σε σύγκριση με το τέταρτο τρίμηνο του 2025 μετά τη λήξη της διακοπής λειτουργίας της ομοσπονδιακής κυβέρνησης το 2025, η ισχυρότερη από ό,τι είχε προηγουμένως εκτιμηθεί αύξηση της παραγωγικότητας και η σχετική μεταφορά θετικών επιδράσεων.
Στην Ευρωζώνη, η ανάπτυξη αναμένεται να μειωθεί από 1,4% το 2025 σε 1,1% το 2026 και σε 1,2% το 2027. Η πρόβλεψη έχει αναθεωρηθεί προς τα κάτω κατά 0,2% για κάθε έτος σε σύγκριση με την πρόβλεψη του Ιανουαρίου 2026, καθώς η καλύτερη από την αναμενόμενη ανάπτυξη στο τέλος του 2025 υποχωρεί σταδιακά έναντι της αρνητικής επίδρασης της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή. Η τελευταία προστίθεται στις επίμονες επιπτώσεις της συνεχιζόμενης αύξησης των τιμών ενέργειας μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία, επιβαρύνοντας τη μεταποίηση, με επιπλέον πίεση από την πραγματική ανατίμηση του ευρώ έναντι των νομισμάτων χωρών που εξάγουν παρόμοια προϊόντα.
Η επίδραση της προγραμματισμένης αύξησης των αμυντικών δαπανών στις περισσότερες χώρες αναμένεται να γίνει αισθητή κυρίως στα επόμενα έτη.
Εάν όμως η σύγκρουση διαρκέσει περισσότερο από ό,τι υποτίθεται στην πρόβλεψη αναφοράς ή εάν η επανεκκίνηση της παραγωγής και των μεταφορών καθυστερήσει λόγω πιθανών μόνιμων ζημιών από το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ ή την καταστροφή ενεργειακών υποδομών, η επίδραση στην ανάπτυξη θα είναι μεγαλύτερη. Για να αποτυπωθεί το εύρος των πιθανών επιπτώσεων, το ΔΝΤ εξετάζει δύο καθοδικά σενάρια βασισμένα σε μακροοικονομικά μοντέλα: ένα δυσμενές και ένα σοβαρό.
Στο δυσμενές σενάριο
Οι τιμές του πετρελαίου αυξάνονται κατά 80% από το δεύτερο τρίμηνο του 2026 σε σχέση με τη βασική πρόβλεψη του Ιανουαρίου 2026, πριν υποχωρήσουν σε περίπου 20% πάνω από το βασικό επίπεδο το 2027 και εξομαλυνθούν το 2028 (με μέση τιμή περίπου 100 δολάρια ανά βαρέλι το 2026 και περίπου 75 το 2027). Οι τιμές του φυσικού αερίου στην Ευρώπη και την Ασία αυξάνονται κατά 160% στο δεύτερο τρίμηνο, πριν επίσης υποχωρήσουν το 2027, ενώ οι τιμές των τροφίμων αυξάνονται κατά 2,5%.
Οι πληθωριστικές προσδοκίες ενός έτους αυξάνονται έως και κατά 50 μονάδες βάσης στις ανεπτυγμένες οικονομίες και έως 90 μονάδες βάσης στις αναδυόμενες αγορές (εκτός Κίνας). Στην Κίνα παραμένουν αμετάβλητες.
Ένα επεισόδιο αποστροφής κινδύνου αυξάνει τα εταιρικά ασφάλιστρα κατά 50 μονάδες βάσης στις ανεπτυγμένες οικονομίες και την Κίνα, ενώ στις αναδυόμενες αγορές (εκτός Κίνας) αυξάνονται κατά 100 μονάδες βάσης, μαζί με αύξηση 50 μονάδων βάσης στα κρατικά spreads.
Η παγκόσμια ανάπτυξη μειώνεται κατά 0,8% το 2026, στο 2,5%, και κατά 0,2% το 2027, στο 3%. Ο πληθωρισμός αυξάνεται κατά 1,5% στο 5,4% το 2026 και κατά 0,4% στο 3,9% το 2027. Το μεγαλύτερο μέρος της επίδρασης οφείλεται στις υψηλότερες τιμές ενέργειας, ενώ η πιο επίμονη επίδραση το 2027 συνδέεται με τη σύσφιξη των χρηματοπιστωτικών συνθηκών και την άνοδο των πληθωριστικών προσδοκιών.
Στο σοβαρό σενάριο
Το σοκ στις τιμές εμπορευμάτων είναι εντονότερο και πιο επίμονο, με τις τιμές πετρελαίου να αυξάνονται κατά 100% από το δεύτερο τρίμηνο του 2026 και να παραμένουν σε αυτό το επίπεδο και το 2027 (περίπου 110 δολάρια ανά βαρέλι το 2026 και 125 το 2027). Οι τιμές φυσικού αερίου αυξάνονται κατά 200% και οι τιμές τροφίμων κατά 5% το 2026 και 10% το 2027.
Οι πληθωριστικές προσδοκίες αυξάνονται έως και κατά 100 μονάδες βάσης στις ανεπτυγμένες οικονομίες και έως 130 μονάδες βάσης στις αναδυόμενες αγορές (εκτός Κίνας).
Ένα ισχυρό επεισόδιο αποστροφής κινδύνου αυξάνει τα εταιρικά ασφάλιστρα κατά 100 μονάδες βάσης στις ανεπτυγμένες οικονομίες και την Κίνα, ενώ στις αναδυόμενες αγορές αυξάνονται κατά 200 μονάδες βάσης, μαζί με αύξηση 100 μονάδων βάσης στα κρατικά spreads.
Οι επιπτώσεις είναι σημαντικές και διαρκείς. Η παγκόσμια ανάπτυξη μειώνεται κατά 1,3% το 2026, φέρνοντας την οικονομία κοντά σε παγκόσμια ύφεση (κάτω από 2%), κάτι που έχει συμβεί μόνο τέσσερις φορές από το 1980. Το 2027 η ανάπτυξη μειώνεται στο 2,2%. Ο πληθωρισμός αυξάνεται στο 5,8% το 2026 και στο 6,1% το 2027. Οι αυξήσεις στις τιμές ενέργειας έχουν ισχυρή και διαρκή επίδραση, ενώ σημαντικός είναι και ο ρόλος των χρηματοπιστωτικών συνθηκών και των προσδοκιών.
Ισχυρό πλήγμα για τις αναδυόμενες
Και στα δύο σενάρια, οι επιπτώσεις στις αναδυόμενες οικονομίες είναι μεγαλύτερες από ό,τι στις ανεπτυγμένες. Στο δυσμενές σενάριο, η ανάπτυξη μειώνεται κατά 1,3% στις αναδυόμενες αγορές (εκτός Κίνας) έναντι 0,6% στις ανεπτυγμένες. Στο σοβαρό σενάριο, η μείωση φθάνει το 1,9%, σχεδόν διπλάσια από εκείνη στις ανεπτυγμένες οικονομίες, λόγω μεγαλύτερης έκθεσης στις τιμές εμπορευμάτων, ισχυρότερης αύξησης πληθωριστικών προσδοκιών και πιο έντονης σύσφιξης των χρηματοπιστωτικών συνθηκών.
Οι χώρες θα επηρεαστούν διαφορετικά. Όπως και σε προηγούμενες αυξήσεις τιμών εμπορευμάτων, οι εισαγωγείς είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένοι. Οι χώρες χαμηλού εισοδήματος και οι αναπτυσσόμενες οικονομίες, ιδίως όσες έχουν ευπάθειες και περιορισμένα αποθέματα ασφαλείας, είναι πιθανό να πληγούν περισσότερο. Οι εξαγωγείς ενέργειας του Κόλπου θα αντιμετωπίσουν οικονομικές συνέπειες από κατεστραμμένες υποδομές, διακοπές παραγωγής, περιορισμούς εξαγωγών και ασθενέστερη τουριστική και επιχειρηματική δραστηριότητα. Τα εμβάσματα θα μειωθούν σε χώρες που παρέχουν μετανάστες εργαζομένους στην περιοχή.
Μαθήματα από την κρίση του 2022
Το σημερινό σοκ θυμίζει την άνοδο των τιμών εμπορευμάτων το 2022 μετά την έναρξη του πολέμου στην Ουκρανία, που συνέβαλε στην εκτίναξη του παγκόσμιου πληθωρισμού στα υψηλότερα επίπεδα από τη δεκαετία του 1970. Σε εκείνη την περίπτωση, η επακόλουθη συγχρονισμένη σύσφιξη πολιτικής και αποκλιμάκωση του πληθωρισμού χωρίς ύφεση θεωρείται ευρέως σημαντική επιτυχία πολιτικής.
Μπορούμε να αναμένουμε το ίδιο αποτέλεσμα τώρα; Υπάρχουν λόγοι αμφιβολίας. Το 2022, οι πληθωριστικές πιέσεις ήταν ήδη αυξημένες λόγω ανισορροπιών προσφοράς-ζήτησης μετά την πανδημία, σφιχτών αγορών εργασίας και άφθονης ρευστότητας. Σήμερα, οι πιο ήπιες αγορές εργασίας και οι εξομαλυμένοι ισολογισμοί έχουν μειώσει τις υποκείμενες πιέσεις, αν και ο πληθωρισμός παραμένει πάνω από τον στόχο σε ορισμένες χώρες, ιδίως στις ΗΠΑ. Εάν το σοκ παραμείνει περιορισμένο, ο πληθωρισμός μπορεί να συγκρατηθεί περισσότερο, σύμφωνα με το βασικό σενάριο του οργανισμού.
Ωστόσο, το προηγούμενο επεισόδιο άφησε σημάδια. Τα μόνιμα υψηλότερα επίπεδα τιμών έχουν αυξήσει τις ανησυχίες για το κόστος ζωής και έχουν καταστήσει τις πληθωριστικές προσδοκίες πιο ευαίσθητες σε νέες αυξήσεις τιμών. Επιπλέον, η άνοδος του 2022 αντανακλούσε μια ασυνήθιστα απότομη καμπύλη συνολικής προσφοράς, όπου η ισχυρή ζήτηση συναντούσε περιορισμούς προσφοράς, επιτρέποντας στις κεντρικές τράπεζες να μειώσουν τον πληθωρισμό με περιορισμένες απώλειες στην παραγωγή. Τα στοιχεία πλέον υποδηλώνουν επιστροφή σε πιο επίπεδη καμπύλη προσφοράς, καθιστώντας την αποκλιμάκωση του πληθωρισμού πιο δαπανηρή.
Κεντρικές τράπεζες
Πώς πρέπει να αντιδράσουν οι κεντρικές τράπεζες; Προφανώς, το καλύτερο σενάριο περιορισμού της οικονομικής ζημιάς είναι η έγκαιρη και ομαλή λήξη του πολέμου. Πέραν αυτού, οι κεντρικές τράπεζες μπορούν γενικά να αγνοήσουν μια άνοδο των τιμών ενέργειας μόνο εφόσον οι πληθωριστικές προσδοκίες παραμένουν σταθερές.
Το ενεργειακό σοκ αποδυναμώνει ήδη τη δραστηριότητα ενώ αυξάνει τις τιμές και καμία κεντρική τράπεζα δεν μπορεί να επηρεάσει μόνη της τις παγκόσμιες τιμές ενέργειας. Ωστόσο, εάν οι μεσοπρόθεσμες ή μακροπρόθεσμες προσδοκίες πληθωρισμού αυξηθούν καθώς αυξάνονται οι τιμές και οι μισθοί, η αποκατάσταση της σταθερότητας των τιμών πρέπει να προηγηθεί της βραχυπρόθεσμης ανάπτυξης, μέσω ταχείας σύσφιξης.
Η ευελιξία της συναλλαγματικής ισοτιμίας επιτρέπει στη νομισματική πολιτική να επικεντρώνεται στη σταθερότητα τιμών, ενώ παρεμβάσεις στην αγορά συναλλάγματος ή μέτρα διαχείρισης κεφαλαιακών ροών μπορούν να εξεταστούν σε ορισμένες περιπτώσεις.
Πάντως, η διαφοροποίηση της νομισματικής πολιτικής μεταξύ των μεγάλων οικονομιών αναμένεται να συνεχιστεί. Στις ΗΠΑ, το βασικό επιτόκιο προβλέπεται να μειωθεί σταδιακά, φθάνοντας στο τελικό επίπεδο περίπου 3,1% έως το τέλος του 2027. Στην Ευρωζώνη, το βασικό επιτόκιο αναμένεται να αυξηθεί κατά 50 μονάδες βάσης στη διάρκεια του 2026. Στην Ιαπωνία, το βασικό επιτόκιο προβλέπεται να αυξηθεί σταδιακά προς ένα ουδέτερο επίπεδο περίπου 1,5%.
Δημοσιονομικές πολιτικές
Τι πρέπει να κάνει η δημοσιονομική πολιτική; Τα μη στοχευμένα μέτρα - όπως ανώτατα όρια τιμών και επιδοτήσεις - είναι δημοφιλή, αλλά συχνά κακοσχεδιασμένα και δαπανηρά. Δεδομένου του περιορισμένου δημοσιονομικού χώρου, με υψηλά ελλείμματα και αυξανόμενο δημόσιο χρέος, οποιαδήποτε στήριξη θα πρέπει να είναι αυστηρά στοχευμένη και προσωρινή, με σαφείς ρήτρες λήξης και συμβατή με μεσοπρόθεσμα σχέδια δημοσιονομικής εξυγίανσης. Η αποφυγή δημοσιονομικής τόνωσης είναι επίσης κρίσιμη όταν ο πληθωρισμός αυξάνεται, ώστε να μην δυσχεραίνεται το έργο των κεντρικών τραπεζών.
Η διατήρηση των σημάτων των τιμών είναι σημαντική: οι υψηλές τιμές υποδηλώνουν σπανιότητα, ενθαρρύνοντας τον περιορισμό της ζήτησης και την αύξηση της προσφοράς. Οι έλεγχοι τιμών και οι περιορισμοί εξαγωγών δεν αλλάζουν αυτό το γεγονός, συχνά μάλιστα επιδεινώνουν την κατάσταση. Αν χρειαστεί, οι άμεσες και στοχευμένες μεταβιβάσεις σε ευάλωτα νοικοκυριά και επιχειρήσεις παρέχουν μεγαλύτερη ανακούφιση με χαμηλότερο δημοσιονομικό κόστος από τις γενικευμένες επιδοτήσεις.
Ανθεκτικότητα εν μέσω προκλήσεων
Ο πρόσφατος πόλεμος υπογραμμίζει ότι η διεθνής τάξη βρίσκεται υπό αυξανόμενη πίεση, με εξασθενημένες συμμαχίες, νέες συγκρούσεις και ανησυχίες εθνικής ασφάλειας να διαμορφώνουν την οικονομική πολιτική. Οι γεωπολιτικές εντάσεις αναδιαμορφώνουν έναν ολοένα και πιο πολυπολικό κόσμο, με εμπορικούς περιορισμούς που επιβάλλονται από όλα τα μεγάλα οικονομικά μπλοκ, πλήττοντας τη διεθνή συνεργασία και την ανάπτυξη.
Ωστόσο, η σύγκρουση δεν πρέπει να αποσπά την προσοχή από την επιδίωξη βιώσιμης ανάπτυξης. Οι εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη προσφέρουν σημαντικές δυνατότητες αύξησης της παραγωγικότητας. Παράλληλα, η μετάβαση ενδέχεται να είναι ανώμαλη, με κινδύνους για τις αγορές και την απασχόληση. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα πρέπει να ενισχύσουν την υιοθέτηση νέων τεχνολογιών και να επενδύσουν στις δεξιότητες.
