Λίγες ώρες πριν από τη Σύνοδο Κορυφής της 19ης Μαρτίου στις Βρυξέλλες, το ζήτημα των ενεργειακών τιμών επανέρχεται με ένταση στην ευρωπαϊκή ατζέντα, υπό τη σκιά της γεωπολιτικής αστάθειας, με τις διαφωνίες μεταξύ των κρατών-μελών να παραμένουν έντονες ως προς το πώς –και κυρίως πότε– πρέπει να υπάρξει ευρωπαϊκή απάντηση.
Οι ηγέτες της ΕΕ αναμένεται να συζητήσουν ένα ευρύ φάσμα θεμάτων στη Σύνοδο, με αιχμή την ενεργειακή κρίση και τις επιπτώσεις της γεωπολιτικής έντασης στις τιμές ενέργειας, αλλά και την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής οικονομίας και της βιομηχανίας. Στο τραπέζι βρίσκονται επιλογές για την αποκλιμάκωση του ενεργειακού κόστους –μέσω παρεμβάσεων σε φόρους, δίκτυα και το κόστος άνθρακα– καθώς και η αναθεώρηση του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS) έως τον Ιούλιο του 2026, με στόχο τον περιορισμό της μεταβλητότητας των τιμών.
Στο Συμβούλιο Υπουργών Ενέργειας που προηγήθηκε το τελευταίο διήμερο και στο οποίο συμμετείχε ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρος Παπασταύρου, αναδείχθηκε καθαρά το ρήγμα μεταξύ δύο προσεγγίσεων: από τη μία πλευρά, χώρες που επιμένουν στη λογική της αναμονής και της αποφυγής άμεσων παρεμβάσεων, ζητώντας από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να παρουσιάσει ένα πιο ολοκληρωμένο πακέτο μέτρων τον Ιούνιο, και από την άλλη, κράτη-μέλη που προειδοποιούν ότι η καθυστέρηση ενέχει σοβαρούς κινδύνους επανάληψης των λαθών της προηγούμενης κρίσης.
Ωστόσο, πίσω από τη διατύπωση αυτή καταγράφεται έντονη διαφωνία μεταξύ των κρατών-μελών, με χώρες του Βορρά να αντιδρούν σε παρεμβάσεις που θα μπορούσαν να αποδυναμώσουν το ETS –καθώς δίνουν έμφαση στη διατήρηση ενός ισχυρού σήματος τιμών άνθρακα και στη σταθερότητα της αγοράς– και άλλες, κυρίως του Νότου και της Ανατολικής Ευρώπης, να πιέζουν για πιο άμεσα και στοχευμένα μέτρα, ακόμη και για παρεμβάσεις που θα περιορίζουν προσωρινά το κόστος άνθρακα σε συγκεκριμένους τομείς, υπό το βάρος των επιπτώσεων στους λογαριασμούς ενέργειας και στην ανταγωνιστικότητα.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ελληνική πλευρά εκφράζει, σύμφωνα με πληροφορίες, έντονο προβληματισμό για τη στάση αναμονής που υιοθετείται από μέρος της Ευρώπης, επισημαίνοντας ότι στην ενεργειακή κρίση του 2022 η καθυστέρηση στην αντίδραση οδήγησε σε σημαντική επιδείνωση της κατάστασης, με την ΕΕ να χρειάζεται περίπου 12 μήνες για να κινηθεί συντονισμένα. Μάλιστα, εκείνη την περίοδο, ελήφθησαν και αποφάσεις υπό καθεστώς πίεσης που αποδείχθηκαν εκ των υστέρων λανθασμένες ή υπερβολικές, αν και ορισμένα μέτρα τελικά απέδωσαν.
Υπό αυτό το πρίσμα, η Ελλάδα τάσσεται υπέρ της άμεσης ενεργοποίησης στοχευμένων μέτρων, υποστηρίζοντας ότι η έγκαιρη δράση μπορεί να αποτρέψει μεγαλύτερες στρεβλώσεις στην αγορά και να περιορίσει τις πιέσεις σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις, αντί να οδηγήσει σε καθυστερημένες και πιο «ακριβές» πολιτικά και οικονομικά λύσεις. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στις ηλεκτρικές διασυνδέσεις, με την ελληνική πλευρά να στηρίζει ενεργά το λεγόμενο Grid Package και να ζητά επιτάχυνση των επενδύσεων στα ευρωπαϊκά δίκτυα, θεωρώντας ότι αποτελούν δομική απάντηση τόσο στο πρόβλημα των τιμών όσο και στην ενεργειακή ασφάλεια.
Ωστόσο, στο πεδίο αυτό καταγράφονται επίσης σημαντικές ενστάσεις, κυρίως από χώρες του Βορρά, όπως η Σουηδία, οι οποίες εμφανίζονται επιφυλακτικές απέναντι στην περαιτέρω εμβάθυνση των διασυνδέσεων. Η βασική τους ανησυχία είναι ότι η ενίσχυση της διασυνδεσιμότητας οδηγεί σε «εξαγωγή» φθηνότερης ηλεκτρικής ενέργειας προς αγορές με υψηλότερες τιμές, με αποτέλεσμα την ανοδική πίεση και στις εγχώριες τιμές. Με άλλα λόγια, η μεγαλύτερη σύζευξη των αγορών μπορεί να καταστήσει ακριβότερο το ρεύμα και για τους ίδιους τους καταναλωτές τους.
Παράλληλα, εκφράζονται επιφυλάξεις και ως προς τη χρηματοδότηση των έργων αυτών, με ορισμένα κράτη-μέλη να προκρίνουν τη διοχέτευση πόρων στην ενίσχυση των εγχώριων ενεργειακών συστημάτων, αντί για μεγάλες διασυνοριακές επενδύσεις. Από την άλλη πλευρά, η λογική των διασυνδέσεων στηρίζεται στην αρχή του «κοινού ευρωπαϊκού οφέλους», υπερβαίνοντας τη στενή έννοια του εθνικού συμφέροντος και ενισχύοντας τη συνοχή της ενιαίας αγοράς ενέργειας.
Η συζήτηση για την ενιαία αγορά ηλεκτρικής ενέργειας επανέρχεται δυναμικά, με χώρες να θέτουν ευθέως το ερώτημα κατά πόσο η σημερινή αρχιτεκτονική ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες αλληλεγγύης και συντονισμού.
Αντίστοιχα, στο μέτωπο του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS), η ελληνική προσέγγιση κινείται σε μια ενδιάμεση γραμμή: δεν τίθεται θέμα κατάργησης του μηχανισμού, ωστόσο θεωρείται αναγκαία η προσαρμογή του, με στοχευμένες παρεμβάσεις που θα περιορίζουν τη μεταβλητότητα των τιμών χωρίς να υπονομεύουν τον ρόλο του ως βασικού εργαλείου τιμολόγησης του άνθρακα.
Η ελληνική πλευρά προσδοκά ότι στη Σύνοδο Κορυφής θα υπάρξει μια πιο συγκεκριμένη διατύπωση κατεύθυνσης για μέτρα, ακόμη και αν δεν ληφθούν άμεσα αποφάσεις, ενώ σύμφωνα με αξιωματούχο της κυβέρνησης, παρά το αυστηρότερο δημοσιονομικό πλαίσιο σε σχέση με το 2022, εξακολουθεί να υπάρχει περιθώριο στην οικονομική εξίσωση για τη λήψη βραχυπρόθεσμων μέτρων σε εθνικό επίπεδο, εφόσον αυτό κριθεί αναγκαίο.
Σε κάθε περίπτωση, η συζήτηση που εξελίσσεται σε επίπεδο ηγετών δεν περιορίζεται μόνο στα άμεσα μέτρα, αλλά συνδέεται άμεσα με τις επόμενες κινήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την ίδια τη λειτουργία της αγοράς άνθρακα, με το ETS να βρίσκεται στο επίκεντρο των παρεμβάσεων που σχεδιάζονται για το επόμενο διάστημα.
Με τα δεδομένα αυτά, η αυριανή Σύνοδος Κορυφής αναμένεται να είναι ιδιαίτερα έντονη, με τις αποκλίσεις να παραμένουν ανοιχτές και τις πιθανότητες άμεσων, συγκεκριμένων αποφάσεων να είναι περιορισμένες.
Καθοριστική θεωρείται η σημερινή συνεδρίαση του COREPER, όπου αναμένεται να υπάρξει πιο συγκεκριμένη αποτύπωση των θέσεων και των πιθανών σημείων σύγκλισης στα συμπεράσματα. Παραδοσιακά, στο επίπεδο των μόνιμων αντιπροσώπων «κλειδώνει» το μεγαλύτερο μέρος του κειμένου, με τα βασικά πολιτικά ζητήματα που παραμένουν ανοιχτά να μεταφέρονται στο επίπεδο των ηγετών για τις τελικές αποφάσεις και κατευθύνσεις.
ETS: Στοχευμένες προσαρμογές σε MSR και benchmarks ως «γέφυρα» πριν τη μεγάλη αναθεώρηση
Με στόχο να διασφαλίσει τη σταθερότητα της αγοράς άνθρακα χωρίς να ανοίξει πρόωρα τη συνολική μεταρρύθμιση του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή φαίνεται να επιλέγει μια προσέγγιση ταχείας αλλά στοχευμένης προσαρμογής σε κρίσιμους μηχανισμούς του συστήματος. Το βασικό μήνυμα είναι σαφές: προηγούνται επιμέρους παρεμβάσεις σε τεχνικά και ρυθμιστικά εργαλεία –όπως το Αποθεματικό Σταθερότητας της Αγοράς (Market Stability Reserve – MSR) και οι δείκτες αναφοράς εκπομπών (benchmarks)– που λειτουργούν ως «γέφυρα» σταθερότητας και προβλεψιμότητας, πριν ανοίξει η ευρύτερη αναθεώρηση του ETS σε επόμενο στάδιο.
Στο πλαίσιο της συνέντευξης Τύπου που πραγματοποιήθηκε την Τρίτη μετά την ολοκλήρωση του Συμβουλίου Υπουργών Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ο Wopke Hoekstra περιέγραψε αυτή την προσέγγιση, επισημαίνοντας ότι οι παρεμβάσεις που δρομολογούνται αφορούν στοχευμένες, ταχείες κινήσεις εντός του ETS και όχι μια συνολική αναμόρφωσή του σε αυτή τη φάση.
Όπως ανέφερε, η αναθεώρηση των παραμέτρων του MSR συνιστά μια άσκηση ισορροπίας, καθώς το εύρος διακύμανσης των τιμών εξαρτάται άμεσα από τον τρόπο ρύθμισής του. Από τη μία πλευρά, απαιτείται να διατηρηθεί η αποτελεσματικότητα της τιμολόγησης του άνθρακα, ώστε το ETS να συνεχίσει να αντανακλά τις πραγματικές συνθήκες της αγοράς και να στέλνει ισχυρό σήμα επενδύσεων, ενώ από την άλλη πρέπει να υπάρχει προστασία από ακραίες διακυμάνσεις που θα μπορούσαν να επηρεάσουν τόσο τη σταθερότητα της αγοράς όσο και τα δημόσια έσοδα των κρατών-μελών. «Μεταξύ αυτών των δύο πρέπει να βρούμε το βέλτιστο σημείο», σημείωσε χαρακτηριστικά.
Σε ό,τι αφορά το χρονοδιάγραμμα, ο Επίτροπος υπογράμμισε ότι η Κομισιόν στοχεύει να προχωρήσει εντός των επόμενων μηνών τόσο σε παρεμβάσεις στο MSR όσο και στην επικαιροποίηση των benchmarks, πριν από τη συνολική αναθεώρηση του ETS. Όπως διευκρίνισε, η αναθεώρηση των benchmarks αποτελεί ήδη νομική υποχρέωση της ΕΕ και θα πρέπει να έχει ολοκληρωθεί περίπου έως την 1η Ιουλίου, εντάσσοντας τις κινήσεις αυτές σε ένα σαφές και δεσμευτικό χρονοδιάγραμμα που λειτουργεί ως ενδιάμεση φάση ενίσχυσης και βελτίωσης της λειτουργίας του ίδιου του ETS.
Επιστολή Λάιεν: Πίεση για κόστος ενέργειας και επιτάχυνση παρεμβάσεων
Η προσέγγιση αυτή δεν περιορίζεται στις τοποθετήσεις των Επιτρόπων, αλλά αποτυπώνεται συνολικά στη γραμμή που διαμορφώνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ενόψει των επόμενων πολιτικών αποφάσεων σε ανώτατο επίπεδο.
Σε αυτό το πλαίσιο, η κατεύθυνση για ταχεία αλλά στοχευμένη παρέμβαση στο ETS αποτυπώνεται και στην επιστολή της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, προς τους ηγέτες, ενόψει της Συνόδου Κορυφής της 19ης Μαρτίου. Στην επιστολή τίθεται ως κεντρικός στόχος η συγκράτηση του ενεργειακού κόστους, σε μια περίοδο όπου οι τιμές φυσικού αερίου έχουν σχεδόν διπλασιαστεί σε ετήσια βάση, ενώ οι τιμές των δικαιωμάτων άνθρακα έχουν υποχωρήσει κατά περίπου 20%–25% από την αρχή του έτους. Όπως επισημαίνεται, η συμβολή του ETS στο τελικό κόστος ενέργειας παραμένει περιορισμένη σε σχέση με τη φορολογία, τα κόστη δικτύου και την ίδια την τιμή της ενέργειας, ωστόσο η μεταβλητότητα των τιμών αναδεικνύει την ανάγκη για στοχευμένες παρεμβάσεις.
Με βάση αυτά τα δεδομένα, προτείνεται η επιτάχυνση αλλαγών στον μηχανισμό Market Stability Reserve (MSR), ώστε να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα του συστήματος απέναντι σε ακραίες διακυμάνσεις, καθώς και η επίσπευση της αναθεώρησης των benchmarks, η οποία αποτελεί ήδη νομική υποχρέωση και θα πρέπει να ολοκληρωθεί έως την 1η Ιουλίου 2026. Παράλληλα, ανοίγει η συζήτηση για τον ρυθμό μείωσης των δωρεάν δικαιωμάτων (free allowances), ιδιαίτερα για ενεργοβόρους κλάδους, υπό το βάρος των πιέσεων που αντιμετωπίζει η ευρωπαϊκή βιομηχανία.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη δημιουργία ενός «fast-track bridging instrument», ενός μηχανισμού ταχείας στήριξης που θα μπορούσε να συνοδεύσει τα κράτη-μέλη –ιδίως τα χαμηλότερου εισοδήματος– στην επιτάχυνση της ενεργειακής μετάβασης χωρίς απώλεια ανταγωνιστικότητας. Αν και δεν προσδιορίζεται ακόμη το ακριβές χρηματοδοτικό του μέγεθος, το εργαλείο αυτό εντάσσεται στη λογική κινητοποίησης υφιστάμενων και νέων ευρωπαϊκών πόρων, συμπληρωματικά προς τα ήδη διαθέσιμα χρηματοδοτικά μέσα.
Τέλος, υπογραμμίζεται ότι η επιτάχυνση της απανθρακοποίησης δεν αποτελεί μόνο κλιματική υποχρέωση αλλά και στρατηγική επιλογή για την ενίσχυση της ενεργειακής ανεξαρτησίας της ΕΕ, σε ένα περιβάλλον αυξημένων γεωπολιτικών εντάσεων. Η Πρόεδρος καλεί τους ηγέτες να δώσουν πολιτική κατεύθυνση, ώστε η Επιτροπή να καταθέσει συγκεκριμένες προτάσεις εντός του δεύτερου τριμήνου του 2026, με ορίζοντα την ευρύτερη αναθεώρηση του ETS στις αρχές του τρίτου τριμήνου, επαναβεβαιώνοντας ότι το σύστημα παραμένει βασικός πυλώνας της ευρωπαϊκής κλιματικής πολιτικής.
