Τα τελευταία χρόνια η Μέση Ανατολή είχε μετατραπεί σε πεδίο έντονου ανταγωνισμού για τη δημιουργία νέων εμπορικών διαδρόμων για τη σύνδεση της Ασίας με την Ευρώπη. Τώρα, η κλιμακούμενη σύγκρουση ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν φέρνει στο προσκήνιο τους δύο μεγάλους εμπορικούς διαδρόμους που έχουν χαραχτεί για να μειώσουν το κόστος και τον χρόνο μεταφοράς προς την Ευρώπη.
Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή υπογραμμίζει την ανάγκη διαφοροποίησης των παγκόσμιων μεταφορών, οι οποίες σήμερα βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε θαλάσσιες οδούς, όπως τα Στενά του Ορμούζ και η Διώρυγα του Σουέζ. Ήδη, αρκετά κράτη της περιοχής έχουν επενδύσει σε μεγάλα έργα υποδομών – σιδηροδρόμους, λιμάνια και logistics – ώστε να μετατραπούν σε βασικούς κόμβους του διεθνούς εμπορίου. Ωστόσο, οι γεωπολιτικές εντάσεις και οι συγκρούσεις δημιουργούν σημαντικές προκλήσεις για ορισμένους από αυτούς τους σχεδιασμούς.
Ένα από τα πιο φιλόδοξα έργα είναι ο Οικονομικός Διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης (IMEC), που ανακοινώθηκε το 2023 στη σύνοδο της G20 στο Νέο Δελχί. O ΙΜΕC προβλέπει τη σύνδεση της Ινδίας με την Ευρώπη μέσω λιμανιών του Κόλπου και του λιμανιού της Χάιφα στο Ισραήλ, μέσω ενός σιδηροδρομικού διαδρόμου που θα περνά από τη Μέση Ανατολή. Στον διάδρομο συμμετέχουν χώρες όπως η Ινδία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Σαουδική Αραβία, η Ιορδανία, το Ισραήλ και κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το δίκτυο συνδυάζει θαλάσσιες και χερσαίες μεταφορές, με στόχο να μειώσει τον χρόνο μεταφοράς εμπορευμάτων μεταξύ Ασίας και Ευρώπης και να ενισχύσει τη διασύνδεση των αγορών.
Σημαντικό ρόλο στον σχεδιασμό του διαδρόμου έχει το Ισραήλ, το οποίο φιλοδοξεί να μετατραπεί σε πύλη σύνδεσης της Μέσης Ανατολής με τη Μεσόγειο. Το λιμάνι της Χάιφα αναμένεται να αποτελέσει βασικό κόμβο μεταφόρτωσης εμπορευμάτων που θα φτάνουν μέσω σιδηροδρόμων από την Ιορδανία και τη Σαουδική Αραβία, πριν μεταφερθούν προς ευρωπαϊκά λιμάνια, όπως ο Πειραιάς και η Τεργέστη.
Πύλες εισόδου εμπορευμάτων
Στο επίκεντρο των επενδύσεων βρίσκονται κυρίως τα κράτη του Κόλπου. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν επενδύσει σημαντικά στην ανάπτυξη λιμένων και logistics hubs, αξιοποιώντας λιμάνια όπως το Τζεμπέλ Άλι και δημιουργώντας συνδέσεις με σιδηροδρομικά δίκτυα που διασχίζουν την Αραβική Χερσόνησο. Η χώρα επιδιώκει να αποτελέσει την κύρια πύλη εισόδου των εμπορευμάτων από την Ινδία προς τη Μέση Ανατολή. Παράλληλα, επενδύει και σε περιφερειακές σιδηροδρομικές συνδέσεις, όπως το έργο σύνδεσης με το Ομάν, το οποίο στοχεύει στην ενίσχυση των εφοδιαστικών αλυσίδων στον Κόλπο.
Αντίστοιχα, η Σαουδική Αραβία επιδιώκει να μετατραπεί σε βασικό χερσαίο κόμβο μεταξύ Κόλπου και Μεσογείου. Στο πλαίσιο του IMEC σχεδιάζεται η δημιουργία εκτεταμένων σιδηροδρομικών συνδέσεων που θα διασχίζουν το σαουδαραβικό έδαφος και θα συνδέουν τα λιμάνια του Κόλπου με την Ιορδανία και το Ισραήλ. Η ανάπτυξη αυτών των υποδομών εντάσσεται και στο ευρύτερο πρόγραμμα οικονομικού μετασχηματισμού Vision 2030 της χώρας, το οποίο επιδιώκει τη διαφοροποίηση της οικονομίας πέρα από το πετρέλαιο.
Αυτοί που αντιμετωπίζουν προβλήματα
Ωστόσο, δεν έχουν επωφεληθεί όλες οι χώρες της περιοχής εξίσου από αυτές τις πρωτοβουλίες. Ορισμένα κράτη αντιμετωπίζουν προβλήματα ή κινδυνεύουν να παρακαμφθούν από τους νέους εμπορικούς δρόμους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η Αίγυπτος, η οποία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα έσοδα από τη Διώρυγα του Σουέζ. Η δημιουργία εναλλακτικών χερσαίων διαδρόμων μεταξύ Ασίας και Ευρώπης θα μπορούσε να μειώσει μέρος της εμπορικής κίνησης που περνά από τη διώρυγα, με σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις. Επιπλέον, οι επιθέσεις στη ναυσιπλοΐα στην Ερυθρά Θάλασσα έχουν ήδη επηρεάσει τα έσοδα της Αιγύπτου από τη διώρυγα.
Παράλληλα, χώρες όπως ο Λίβανος προσπαθούν να ενταχθούν στα νέα δίκτυα μεταφορών για να μην αποκλειστούν από τις περιφερειακές οικονομικές εξελίξεις. Η Βηρυτός είχε εκφράσει ενδιαφέρον για συμμετοχή στον IMEC, όμως η πολιτική αντιπαράθεση και η έλλειψη σχέσεων με το Ισραήλ δημιουργούν σοβαρά εμπόδια στην ένταξή της στο έργο.
Εναλλακτικά σχέδια
Υπάρχουν και άλλα εναλλακτικά σχέδια που ανταγωνίζονται τον IMEC. Ένα από αυτά είναι ο λεγόμενος «Development Road», ένα έργο που προωθεί το Ιράκ σε συνεργασία με την Τουρκία και άλλους εταίρους. Το έργο προβλέπει τη σύνδεση του λιμανιού Γραντ Φο στον Περσικό Κόλπο με την Ευρώπη μέσω σιδηροδρόμων και αυτοκινητοδρόμων, με στόχο να μετατρέψει το Ιράκ σε κέντρο διαμετακόμισης μεταξύ Ασίας και Ευρώπης.
Μία ακόμη διαδρομή κατευθύνεται προς τον βορρά. Ο Διεθνής Διάδρομος Μεταφορών Βορρά–Νότου (INSTC) είναι ένα έργο σχεδιασμένο για να διευκολύνει τη μεταφορά ινδικών αγαθών προς τη Ρωσία, την Ευρώπη και την Κεντρική Ασία μέσω του λιμανιού Τσαμπαχάρ του Ιράν.
Καθώς όμως ο πόλεμος ΗΠΑ–Ισραήλ με το Ιράν συνεχίζεται, οι ειδικοί λένε ότι μόνο ένα από τα δύο μεγάλα στοιχήματα διασυνδεσιμότητας της περιοχής με την Ευρώπη έχει ρεαλιστικό μέλλον για να στηρίξει τις εξαγωγικές φιλοδοξίες: ο IMEC.
«Εάν το Ισραήλ και οι ΗΠΑ κερδίσουν, ο IMEC πιθανότατα θα είναι η προτίμηση του Ισραήλ αντί για την αναβίωση του Τσαμπαχάρ», δήλωσε στο CNBC ο Ραφίκ Ντοσάνι, οικονομολόγος στο αμερικανικό think tank RAND.
Ο διάδρομος IMEC έχει ισχυρούς υποστηρικτές. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ τον χαρακτήρισε «μία από τις μεγαλύτερες εμπορικές οδούς στην ιστορία» κατά τη συνάντησή του με τον πρωθυπουργό της Ινδίας Ναρέντρα Μόντι πέρυσι. Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ Μπενιαμίν Νετανιάχου τον έχει περιγράψει ως το «μεγαλύτερο έργο που θα αλλάξει το πρόσωπο της Μέσης Ανατολής».
Ο ρόλος των αγωγών
Επιπλέον, αυξανόμενο ρόλο αποκτούν οι δύο αγωγοί που παρακάμπτουν τα Στενά του Ορμούζ, προσφέροντας διέξοδο σε σημαντικές ποσότητες κεφαλαίου από τον Περσικό Κόλπο προς τον υπόλοιπο κόσμο, σύμφωνα με τη WSJ. Οι αγωγοί αυτοί δεν μπορούν βέβαια να αντικαταστήσουν τον όγκο που μεταφέρεται με δεξαμενόπλοια μέσω των Στενών, αλλά αποτελούν τη μοναδική ασπίδα απέναντι σε μία ακόμη μεγαλύτερη κρίση.
Ο μικρότερος βρίσκεται στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και μεταφέρει πετρέλαιο από το Άμπου Ντάμπι στο λιμάνι Φουτζέιρα στον Κόλπο του Ομάν, ενώ ο μεγαλύτερος διασχίζει τη Σαουδική Αραβία μέχρι το λιμάνι Γιανμπού στην Ερυθρά Θάλασσα.
Λόγω του αποκλεισμού της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, ο αγωγός που διατρέχει τη Σαουδική Αραβία αποτελεί σήμερα μία από τις πιο κρίσιμες υποδομές για την παγκόσμια οικονομία, χωρίς ωστόσο να λύνει πλήρως το πρόβλημα.
Επίσης, το ίδιο το Ιράν έχει κατασκευάσει έναν αγωγό για να παρακάμπτει τον Περσικό Κόλπο προς το λιμάνι Γιασκ στον Κόλπο του Ομάν.
Ωστόσο, η φόρτωση πετρελαίου στην Ερυθρά Θάλασσα δεν είναι ακίνδυνη. Το λιμάνι των ΗΑΕ υπέστη ζημιές από απόπειρα επίθεσης με drone την περασμένη εβδομάδα, ενώ οι Χούθι της Υεμένης εξαπέλυσαν δεκάδες επιθέσεις σε εμπορικά πλοία το 2024.
Η νέα πραγματικότητα
Το εμπόριο αγαθών μεταξύ Ινδίας και Ευρώπης συνήθως διέρχεται μέσω της Διώρυγας του Σουέζ, αλλά λόγω των διαταραχών που προκάλεσε η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, τα πλοία δεν έχουν πλέον άλλη επιλογή παρά να ακολουθούν μια ακόμη μακρύτερη διαδρομή μέσω του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας, γεγονός που έχει αυξήσει τους χρόνους μεταφοράς κατά 10–20 ημέρες και τους ναύλους κατά 40%–50% στις βασικές διαδρομές Ινδίας–Ευρώπης.
Αυτός ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή καταδεικνύει την αναγκαιότητα εναλλακτικών εμπορικών διαδρόμων στη Μέση Ανατολή, κάτι που θα αναδιαμορφώνει και την οικονομική γεωγραφία της περιοχής. Κράτη όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Σαουδική Αραβία και το Ισραήλ επενδύουν δυναμικά για να μετατραπούν σε βασικούς κόμβους
