Από το 2026, η Ευρωπαϊκή Ένωση ενεργοποιεί πλήρως έναν από τους πιο φιλόδοξους μηχανισμούς που έχει θεσπίσει ποτέ στον άξονα κλίματος–εμπορίου: τον κανονισμό CBAM, δηλαδή το Μηχανισμό Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα. Πρόκειται για έναν συνοριακό φόρο άνθρακα που μετατρέπει το ανθρακικό αποτύπωμα των εισαγόμενων προϊόντων σε απτό οικονομικό κόστος, αλλάζοντας ριζικά τους όρους ανταγωνισμού στη βαριά βιομηχανία.
Το πέρασμα από τη μεταβατική φάση καταγραφής εκπομπών στη φάση πραγματικών πληρωμών σηματοδοτεί μια βαθύτερη στροφή: η πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά παύει να εξαρτάται μόνο από την τιμή και την ποιότητα και συνδέεται άμεσα με τις εκπομπές CO₂.
Πώς λειτουργεί ο μηχανισμό CBAM
Ο CBAM καλύπτει αρχικά προϊόντα υψηλής έντασης άνθρακα όπως είναι ο χάλυβα, το τσιμέντο, το αλουμίνιο, τα λιπάσματα, η ηλεκτρική ενέργεια και το υδρογόνο. Οι εισαγωγείς υποχρεώνονται να αγοράζουν πιστοποιητικά CBAM που αντιστοιχούν στις ενσωματωμένες εκπομπές των προϊόντων τους, μεταφέροντας στα σύνορα το κόστος άνθρακα που ήδη πληρώνει η ευρωπαϊκή βιομηχανία εντός της ΕΕ.
Η αποτελεσματικότητα του μηχανισμού βασίζεται στη στενή του σύνδεση με το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ (EU ETS). Η τιμή των πιστοποιητικών CBAM ευθυγραμμίζεται με την τιμή άνθρακα που διαμορφώνεται στο ETS, εξισώνοντας το κόστος μεταξύ ευρωπαϊκών και εισαγόμενων προϊόντων. Καθώς το ETS γίνεται αυστηρότερο, η πίεση μεταφέρεται αυτόματα και στους εξαγωγείς εκτός ΕΕ, οι οποίοι καλούνται είτε να μειώσουν εκπομπές είτε να αποδεχθούν υψηλότερο κόστος πρόσβασης στην ευρωπαϊκή αγορά.
Από προστασία της αγοράς σε εργαλείο γεωοικονομίας
Ο CBAM δεν σχεδιάστηκε μόνο για να αποτρέψει τη διαρροή άνθρακα. Λειτουργεί και ως έμμεσο εργαλείο εξωτερικής πολιτικής για το κλίμα, καθώς επιβραβεύει χώρες που διαθέτουν δική τους τιμολόγηση άνθρακα, επιτρέποντας τον συμψηφισμό του κόστους. Στην πράξη, η ΕΕ εξάγει την κλιματική της πολιτική μέσω του εμπορίου, μετατρέποντας τις εκπομπές σε παράγοντα γεωοικονομικής ισχύος.
Ωστόσο, η στρατηγική αυτή δεν εφαρμόζεται χωρίς αντιδράσεις. Μεγάλες παραγωγικές οικονομίες βλέπουν τον CBAM ως συγκαλυμμένο προστατευτισμό, ενώ το ενδεχόμενο προσφυγών στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου παραμένει ανοιχτό. Παρά τον νομικό σχεδιασμό ίσης μεταχείρισης, η πολιτική διάσταση του μηχανισμού αυξάνει τον κίνδυνο κλιμάκωσης εμπορικών πολέμων.
Η βαριά βιομηχανία στο μικροσκόπιο
Οι κλάδοι που πλήττονται περισσότερο (χάλυβας, τσιμέντο και αλουμίνιο) χαρακτηρίζονται από υψηλή ενεργειακή ένταση και ανάγκη μεγάλων επενδύσεων για την απανθρακοποίηση. Η συμμόρφωση με τον CBAM μετατρέπεται σε κρίσιμο παράγοντα επενδυτικών αποφάσεων, τόσο εντός όσο και εκτός Ευρώπης, επηρεάζοντας αλυσίδες εφοδιασμού και ροές εμπορίου.
Η εφαρμογή του CBAM στην Ελλάδα: Οι κερδισμένοι και οι χαμένοι
Στην ελληνική οικονομία, ο CBAM αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω της δομής της βιομηχανίας. Ο κλάδος του τσιμέντου, με έντονη εξαγωγική δραστηριότητα και υψηλές εκπομπές, βρίσκεται στην πρώτη γραμμή.
Οι ελληνικές τσιμεντοβιομηχανίες που έχουν επενδύσει σε εναλλακτικά καύσιμα, ενεργειακή αποδοτικότητα και τεχνολογίες δέσμευσης CO₂ αποκτούν συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι εισαγόμενων προϊόντων από χώρες με χαμηλότερα περιβαλλοντικά πρότυπα.
Αντίστοιχα, ο τομέας του αλουμινίου, ο οποίος είναι στρατηγικής σημασίας για την ελληνική βιομηχανία, επηρεάζεται διττά. Από τη μία, η ηλεκτροπαραγωγή χαμηλότερων εκπομπών ενισχύει τη θέση των εγχώριων παραγωγών στην ευρωπαϊκή αγορά. Από την άλλη, αυξάνεται το κόστος εισαγόμενων πρώτων υλών και ενδιάμεσων προϊόντων, δημιουργώντας πιέσεις στην αλυσίδα αξίας.
Στον κατασκευαστικό τομέα, ο CBAM αναμένεται να μετακυλήσει μέρος του κόστους σε μεγάλα έργα υποδομής, επηρεάζοντας προϋπολογισμούς και τιμές. Ταυτόχρονα, όμως, ενισχύει τη ζήτηση για υλικά χαμηλότερου ανθρακικού αποτυπώματος, δημιουργώντας νέα πεδία ανταγωνισμού και καινοτομίας.
