Με μια φράση που δεν πέρασε απαρατήρητη –το «six seven» στο TikTok– ο πρωθυπουργός επέλεξε να στείλει ένα μήνυμα σε ένα κοινό που γνωρίζει καλά τη γλώσσα των social media, αλλά και να ανοίξει τη συζήτηση για τα όριά τους. Λίγες ώρες αργότερα, η κυβέρνηση ανακοίνωσε ένα νέο, αυστηρότερο πλαίσιο για την πρόσβαση των ανηλίκων στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, επιχειρώντας να τοποθετήσει την Ελλάδα στην πρώτη γραμμή της ευρωπαϊκής συζήτησης.
Στον πυρνήνα του νέου νομοσχεδίου θα βρίσκεται η απαγόρευση χρήσης social media για παιδιά κάτω των 15 ετών, με τις πλατφόρμες να καλούνται να εφαρμόσουν μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας και να αποτρέπουν τη δημιουργία λογαριασμών στα άτομα της προαναφερθείσας ηλικίας. Το σχέδιο συνοδεύεται από τρίμηνη δημόσια διαβούλευση και στόχο να αποκτήσει νομοθετική μορφή έως το καλοκαίρι του 2026 και να τεθεί σε εφαρμογή από το 2027. Ταυτόχρονα βέβαια η ελληνική πλευρά επιδιώκει να μεταφέρει το ζήτημα σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναζητώντας κοινά πρότυπα και ευρύτερη συναίνεση -αναγνωρίζοντας ότι χωρίς ενιαία εφαρμογή, το μέτρο δύσκολα θα αποδώσει καρπούς. Παρότι η χώρα ανοίγει έγκαιρα την δημόσια συζήτηση γύρω από το θέμα, δεν είναι η μοναδική που προχωρά σε ρύθμιση. Ούτε και η πρώτη που προβληματίζεται από την επίδραση των κοινωνικών δικτύων στην νέα γενιά.
Το παράδειγμα της Αυστραλίας
Για παράδειγμα η Αυστραλία έχει ήδη υιοθετήσει ένα μοντέλο απαγόρευσης που χαρακτηρίζεται από πολλούς, αυστηρότερο. Με τον νόμο Online Safety Amendment Act του 2024, ο οποίος τέθηκε σε ισχύ έναν χρόνο αργότερα, συγκεκριμένες πλατφόρμες υποχρεούνται να λαμβάνουν εύλογα μέτρα (reasonable steps) ώστε άτομα κάτω των 16 ετών να μην δημιουργούν λογαριασμό. Η συγκεκριμένη ρύθμιση περιλαμβάνει τις πλατφόρμες Facebook, Instagram, TikTok, Snapchat, YouTube, X (Twitter), Threads, Reddit, Twitch και Kick.
Οι προαναφερθείσες πλατφόρμες είναι υποχρεωμένες να επαληθεύουν την ηλικία, να εντοπίζουν ύποπτους λογαριασμούς και να προσαρμόζουν τα συστήματά τους, ώστε να διασφαλίζεται η συμμόρφωση. Η ευθύνη βαραίνει δε αποκλειστικά τις ίδιες και όχι τους χρήστες ή τους γονείς τους ενώ σε περίπτωση μη συμμόρφωσης δε, προβλέπονται αυστηρές κυρώσεις, με πρόστιμα που μπορεί να φτάσουν έως και τα 49,5 εκατ. αυστραλιανά δολάρια.
Η λογική του νόμου, σύμφωνα με την αυστραλιανή κυβέρνηση, είναι ότι η πρόσβαση «καθυστερείται» και όχι ότι αποτελεί μια τιμωρητική απαγόρευση. Πριν από την υιοθέτηση της άλλωστε υπήρξε εκτεταμένη διαβούλευση τόσο με τις εταιρείες όσο και με επιστήμονες, γονείς και νέους και εντέλει πέρασε με ευρεία πλειοψηφία, αν και όχι ομόφωνα.
Παρότι ο νόμος υποστηρίχθηκε σθεναρά από τους πολίτες σε σχετικές δημοσκοπήσεις - το ποσοστό όσων τάσσονταν υπέρ έφτανε και το 77%, μόλις το 25% εκτιμούσε ότι θα είναι αποτελεσματικός. Εκφράστηκαν δε φόβοι για παραχώρηση στις πλατφόρμες περισσότερων δεδομένων εξαιτίας της ηλικιακής επαλήθευσης ενώ δεν έλειψαν κι εκείνοι που ισχυρίστηκαν ότι μετακινεί τα παιδιά σε λιγότερο ρυθμισμένες επιλογές. Οι νέοι δε έκαναν λόγο για τιμωρητική προσέγγιση και απώλεια κοινωνικής ζωής.
Όσο για την αποτελεσματικότητα του, σύμφωνα με διεθνή δημοσιεύματα, φάνηκε να επιτυγχάνει να διακόψει την πρόσβαση σε μια μερίδα των νεαρών χρηστών - η Meta για παράδειγμα ανέφερε ότι κατήργησε περίπου 550.000 λογαριασμούς - όχι όμως στο σύνολό τους. Να σημειωθεί ότι στα βήματα της Αυστραλίας κινείται και η Ινδονησία, θέτοντας σε ισχύ περιορισμούς για άτομα κάτω των 16, σε όσες πλατφόρμες χαρακτηρίζονται από το κράτος «υψηλού κινδύνου» για ανηλίκους.
Οι ευρωπαϊκές προσπάθειες
Ένα μοντέλο λιγότερο αυστηρό από της Αυστραλίας που παροιμοιάζει περισσότερο με την Ελλάδα, επιχειρεί να ακολουθήσει η Γαλλία. Να θυμίσουμε ότι η Γαλλία έχει στρέψει ήδη από το 2023 την προσοχή της στη χρήση των social media από τους ανήλικους. Τότε το πλαίσιο για τη λεγόμενη «ψηφιακή ενηλικίωση» έθετε ως όριο τα 15 έτη για τη χρήση των social media, προβλέποντας ότι για ανηλίκους κάτω από αυτό το όριο θα απαιτείται υποχρεωτικά γονική συναίνεση. Οι πλατφόρμες κλήθηκαν να εφαρμόσουν μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας και επιβεβαίωσης της συγκατάθεσης των γονέων. Ωστόσο, η εφαρμογή του πλαισίου προσέκρουσε στους τεχνικούς περιορισμούς που έθετε το ευρωπαϊκό δίκαιο, γεγονός που οδήγησε τη γαλλική πλευρά σε αναθεώρηση. Πλέον, μετά και την αναθεώρηση του Digital Service Act (DSA) εξετάζεται η καθολική απαγόρευση χρήσης για εφήβους και παιδιά κάτω των 15 ετών.
Ακόμα και τώρα βέβαια η ρύθμιση αντιμετωπίζει δυσκολίες λόγω διχογνωμίας μεταξύ Γερουσίας και Εθνοσυνέλευσης. Συγκεκριμένα η Εθνοσυνέλευση που ενέκρινε τη νομοθεσία τον Ιανουάριο, ζητά από όλες τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης να διαγράψουν όλους τους λογαριασμούς που ανήκουν σε παιδιά κάτω των 15 ετών και να αρνούνται νέους χρήστες κάτω από αυτή την ηλικία. Παράλληλα προωθεί την απαγόρευση χρήσης κινητών τηλεφώνων στα λύκεια. Ωστόσο η Γερουσία υιοθέτησε μια διαφορετική εκδοχή του νομοσχεδίου, προτείνοντας ένα σύστημα δύο επιπέδων που διαχωρίζει τις πλατφόρμες σε διαφορετικές κατηγορίες. Η πρώτη θα περιλαμβάνει εκείνες που θεωρούνται ότι επηρεάζουν τη «σωματική, ψυχική ή ηθική ανάπτυξη» ενός παιδιού, ενώ η άλλη θα αφορά πλατφόρμες στις οποίες θα μπορεί να έχει πρόσβαση με τη συγκατάθεση των γονέων. Το παραπάνω θα μπορούσε να απαιτήσει έναν συμβιβασμό, που θα καθυστερούσε στο τέλος της ημέρας την εφαρμογή της νομοθεσίας.
Πρόταση νόμου που θα εισάγει ως όριο ηλικίας τα 15 έτη για πρόσβαση σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης εξετάζει και η Νορβηγία αλλά και η Ιταλία.
Στην περίπτωση του Ηνωμένου Βασιλείου ωστόσο, το βασικό πλαίσιο διαμορφώνεται από το Online Safety Act του 2023. Πρόκειται για έναν νόμο που δεν θέτει ένα ενιαίο ηλικιακό όριο πρόσβασης στα social media, αλλά επιβάλλει στις πλατφόρμες ένα ευρύ «καθήκον φροντίδας» για την προστασία των ανηλίκων. Συγκεκριμένα, οι εταιρείες υποχρεούνται να εντοπίζουν και να περιορίζουν την έκθεση των παιδιών σε επιβλαβές περιεχόμενο (όπως υλικό που σχετίζεται με αυτοτραυματισμό, διατροφικές διαταραχές ή πορνογραφία), να εφαρμόζουν «υψηλής αποτελεσματικότητας» μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας και να προσαρμόζουν τις υπηρεσίες τους ώστε να είναι ασφαλείς για ανήλικους χρήστες. Η συμμόρφωση εποπτεύεται από την Ofcom, ενώ σε περίπτωση παραβάσεων προβλέπονται ιδιαίτερα αυστηρές κυρώσεις, που μπορεί να φτάσουν έως και τα 18 εκατ. λίρες ή το 10% του παγκόσμιου τζίρου των εταιρειών. Οι βασικές υποχρεώσεις άρχισαν να εφαρμόζονται σταδιακά από το καλοκαίρι του 2025, με έμφαση στην ηλικιακή επαλήθευση και στο φιλτράρισμα επιβλαβούς περιεχομένου
Τι προβλέπει το Digital Service Act
Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν υπάρχει σήμερα ενιαίος δεσμευτικός κανόνας που να απαγορεύει τη χρήση social media κάτω από συγκεκριμένη ηλικία. Ωστόσο, το ρυθμιστικό πλαίσιο έχει ενισχυθεί σημαντικά μέσω του Digital Services Act (DSA), ενός κανονισμού που μεταξύ άλλων, θέτει υποχρεώσεις στις ψηφιακές πλατφόρμες για την αντιμετώπιση παράνομου και επιβλαβούς περιεχομένου σε ανήλικους και ενισχύει την διαφάνεια και την ασφάλεια του διαδικτύου. Συγκεκριμένα, προβλέπει την προστασία των ανηλίκων με μέτρα όπως η μείωση της έκθεσης σε επιβλαβές περιεχόμενο, οι περιορισμοί στη στοχευμένη διαφήμιση προς παιδιά ενώ περιλαμβάνει και συστάσεις για έναν εξ αρχής ασφαλή σχεδιασμό των πλατφορμών, αντί για εκ των υστέρων παρεμβάσεις στο περιεχόμενο.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει εκδώσει κατευθυντήριες γραμμές για την ενίσχυση της προστασίας των ανηλίκων, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει ζητήσει πολιτικά την καθιέρωση ελάχιστης ηλικίας 16 ετών για πρόσβαση στα social media — πρόταση που προς το παρόν δεν έχει δεσμευτικό χαρακτήρα. Όσο για την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, στις ΗΠΑ, ενώ έχουν γίνει προσπάθειες αυστηροποίησης των κανόνων με πολιτειακούς νόμους, μέχρι στιγμής προσκρούουν στα συνταγματικά δικαιώματα, χωρίς να έχουν εφαρμοστεί.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ο DSA προβλέπει αυστηρό πλαίσιο επιβολής, καθώς σε περίπτωση παραβάσεων οι πλατφόρμες μπορεί να αντιμετωπίσουν πρόστιμα που φτάνουν έως και το 6% του παγκόσμιου ετήσιου κύκλου εργασιών τους, ενώ σε περιπτώσεις συστηματικής μη συμμόρφωσης δεν αποκλείονται και πρόσθετα μέτρα, όπως περιορισμοί στη λειτουργία τους εντός της ΕΕ.
Οι λόγοι που οδήγησαν στην απαγόρευση
Ο βασικός λόγος που εντείνεται διεθνώς η συζήτηση για ρυθμίσεις στα social media είναι ότι έχει πλέον παγιωθεί η άποψη πως το πρόβλημα δεν εντοπίζεται αποκλειστικά στο περιεχόμενο, αλλά και στον ίδιο τον σχεδιασμό αυτών των πλατφορμών.
Για παράδειγμα πολλές από τις βασικές λειτουργίες τους είναι σχεδιασμένες ώστε να μεγιστοποιούν τον χρόνο παραμονής και την αλληλεπίδραση των χρηστών. Το infinite scroll (ατελείωτη κύλιση περιεχομένου) και το autoplay (αυτόματη αναπαραγωγή βίντεο) αφαιρούν τα φυσικά σημεία παύσης, ενθαρρύνοντας τη συνεχή κατανάλωση περιεχομένου.
Αντίστοιχα τα λεγόμενα engagement-based recommender systems (αλγοριθμικά συστήματα προτάσεων) προβάλλουν περιεχόμενο με βάση το τι κρατά περισσότερο την προσοχή του χρήστη — όχι απαραίτητα το πιο αξιόπιστο ή ασφαλές.
Παράλληλα, λειτουργίες όπως τα push notifications (ειδοποιήσεις) ή συνήθειες όπως ο συνεχής έλεγχος για νέα likes/μηνύματα) ή και σύγκριση με άλλους χρήστες μέσω εικόνων και feedback, φαίνεται να δημιουργούν έναν μηχανισμό διαρκούς ψυχολογικής εμπλοκής.
Μέχρι σήμερα, η επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι οι πρακτικές αυτές συνδέονται με συγκεκριμένες επιπτώσεις στους ανηλίκους. Μελέτες έχουν καταγράψει ότι η χρήση social media σχετίζεται σε κάποιο βαθμό με αυξημένα επίπεδα ψυχικής επιβάρυνσης και αυτοτραυματιστικών συμπεριφορών.
Παράλληλα, το λεγόμενο «dopamine scrolling» ή συνεχής κατανάλωση περιεχομένου δηλαδή, έχει συσχετιστεί με εθιστικά πρότυπα χρήσης και δυσκολία διακοπής. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας για παράδειγμα επισημαίνει ότι η προβληματική χρήση των social media στους εφήβους αυξάνεται σταθερά, από 7% το 2018 σε 11% το 2022, ορίζοντάς την ως μια μορφή συμπεριφοράς με χαρακτηριστικά εθισμού, όπως δυσκολία ελέγχου, στερητικά συμπτώματα, παραμέληση άλλων δραστηριοτήτων και αρνητικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα.
Έρευνες δείχνουν επίσης ότι πλατφόρμες σύντομων βίντεο, που βασίζονται σε infinite scroll και autoplay, είναι ειδικά σχεδιασμένες ώστε να διατηρούν την προσοχή, κάτι που συνδέεται με επιδείνωση της ψυχικής υγείας ή και με γνωστική κόπωση στους νέους.
Επιπλέον, η έντονη κοινωνική σύγκριση και η εξάρτηση από τη ροή/feedback (likes, σχόλια) έχει βρεθεί ότι επηρεάζει αρνητικά την αυτοεκτίμηση και τη συναισθηματική κατάσταση των εφήβων. Η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία μάλιστα, επισημαίνει ότι η έκθεση των εφήβων σε φαινόμενα όπως διαδικτυακές διακρίσεις, ρητορική μίσους και cyberbullying συνδέεται με αυξημένα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικών συμπτωμάτων, συστήνοντας παράλληλα περιορισμούς στη χρήση όταν αυτή παρεμβαίνει σε βασικές λειτουργίες, όπως ο ύπνος, η σωματική άσκηση και οι αναπτυξιακές δραστηριότητες.
Συνολικά, τα δεδομένα δείχνουν ότι δεν είναι απλώς ο χρόνος χρήσης που έχει σημασία, αλλά ο τρόπος σχεδιασμού και λειτουργίας των πλατφορμών, ο οποίος μπορεί να ενισχύσει συμπεριφορές υπερβολικής χρήσης και να επιβαρύνει την ψυχική υγεία των ανηλίκων.
