Η ανακύκλωση των συσκευασιών αποτελεί προτεραιότητα για την Ευρωπαϊκή Ένωση από την δεκαετία του 1990, για την προστασία του περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας και τη βιωσιμότητα του οικοσυστήματος, των συστημάτων διαχείρισης αποβλήτων και συνολικά του επιχειρείν.
Τρεισήμισι δεκαετίες μετά, η ΕΕ ανοίγει βηματισμό για την επίτευξη μιας κυκλικής οικονομίας χαμηλών εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα, που θα χαρακτηρίζεται από υψηλά επίπεδα ανακύκλωσης και επαναχρησιμοποίησης των υλικών.
Όπως εξηγεί η Δρ. Αργυρώ Λαγούδη Χημικός, με εξειδίκευση στην Περιβαλλοντική Χημεία και διευθύντρια της Terra Neutral, σε αυτό το πλαίσιο η ΕΕ θέτει πλέον αυστηρότερους κανόνες για τον διαχωρισμό των υλικών στην πηγή, την επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση, ενώ καθιστά υποχρεωτική την παροχή πληροφοριών με αναγραφή ενός QR code στις συσκευασίες, αναφορικά με την περιεκτικότητά τους σε συστατικά διεθνούς ανησυχίας, όπως είναι τα «αιώνια χημικά» - για τα οποία γίνεται μεγάλος ντόρος τα τελευταία χρόνια.
Ο νέος Κανονισμός και τα χρονικά ορόσημα
Η αλλαγή στην ανακύκλωση αφορά στο νέο Κανονισμό ΕΕ 2025/40 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 19ης Δεκεμβρίου 2024 για τις συσκευασίες και τα απορρίμματα συσκευασίας, την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΕ) 2019/1020 και της οδηγίας (ΕΕ) 2019/904 και την κατάργηση της οδηγίας 94/62/ΕΚ.
Ο νέος Κανονισμός (ΕΕ) 2025/40 θέτει νέους αυστηρούς κανόνες για την πρόληψη αποβλήτων συσκευασίας, την επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωση. Αντικαθιστά την παλιά οδηγία (94/62/ΕΚ) σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση και τα όσα περιλαμβάνει θα τεθούν σε εφαρμογή σταδιακά, με ημερομηνίες-ορόσημα τον Αύγουστο του 2026 (για την προσθήκη υποχρεωτικού QR code πάνω στις συσκευασίες που θα ενημερώνει τους καταναλωτές για τα συστατικά διεθνούς ανησυχίας), την 1/1/2030 και την 1/3/2030.
Η ανακύκλωση στην πράξη
Πιάνοντας το νήμα από την αρχή, η Δρ. Αργυρώ Λαγούδη εξηγεί πως τόσο στην Ελλάδα όσο και στις άλλες χώρες της ΕΕ αναπτύχθηκαν συστήματα ανακύκλωσης των συσκευασιών εδώ και τρεισήμισι δεκαετίες, με τους παραγωγούς των συσκευασιών να έχουν την ευθύνη της χρηματοδότησης της εναλλακτικής διαχείρισης τους. Στην Ελλάδα στην πράξη, τα συστήματα αυτά τα βλέπουμε στους δρόμους, σε κάθε γειτονιά, με τον γνωστό μπλε κάδο ανακύκλωσης της ΕΕΑΑ και τα σπιτάκια της ανακύκλωσης.
Χαμηλά ποσοστά ανακύκλωσης σύμφωνα με τη Eurostat
Ωστόσο, η «διείσδυση» της κουλτούρας της ανακύκλωσης στην κοινωνία μας δεν έχει φτάσει στα επιθυμητά επίπεδα. Όπως προκύπτει από τα στατιστικά στοιχεία της Eurostat σχετικά με τα απορρίμματα συσκευασίας, ο τομέας της συσκευασίας ακόμη και σήμερα χρησιμοποιεί μεγάλες ποσότητες πρωτογενών πρώτων υλών-δηλαδή «παρθένα» υλικά και όχι ανακυκλωμένα, όπως θα ήταν το επιθυμητό.
Την ίδια ώρα, το 40% των πλαστικών υλικών και το 50% του χαρτιού που χρησιμοποιούνται στην ΕΕ προορίζονται για συσκευασίες, με τον τομέα της συσκευασίας να αντιπροσωπεύει το 36% των στερεών αστικών αποβλήτων. Επιπλέον, σε πολλές περιπτώσεις η ανακύκλωση των συσκευασιών είναι δύσκολη λόγω των συνθέτων πλαστικών συσκευασιών όπως και υλικών που δύσκολα ανακυκλώνονται.
Ποια προβλήματα επιλύει ο νέος Κανονισμός
Αυτού του είδους τα προβλήματα έρχεται να λύσει ο νέος Κανονισμός, με τον οποίο ιδιαίτερα ενδιαφέρον για το ευρύ κοινό είναι πως προβλέπεται η τοποθέτηση στα προϊόντα σήμανσης με QR code με πληροφορίες σχετικά με τη σύνθεση των υλικών και το ποσοστό ανακυκλωμένου πλαστικού, την περιεκτικότητα σε ουσίες που προκαλούν ανησυχία, αν η συσκευασία υπόκειται σε συστήματα επιστροφής και αν η συσκευασία είναι επαναχρησιμοποιήσιμη.
Με αυτόν τον τρόπο, οι καταναλωτές θα βρίσκουν πιο εύκολα το είδος του υλικού και τον τρόπο ανακύκλωσης του, δηλαδή δεν θα διερωτώνται πλέον πού να πετάξουν μια συσκευασία ανακύκλωσης, σε ποιο κάδο, σε ποιο σπιτάκι. Από την 01/03/2030 όλες οι συσκευασίες πρέπει να είναι ανακυκλώσιμες και όταν μετατρέπονται σε απόβλητα, να μπορούν να υποβάλλονται σε χωριστή συλλογή.
Παράλληλα, υπάρχει μια δέσμη υποχρεωτικών μέτρων για τους παραγωγούς και προμηθευτές των συσκευασιών, που τίθενται σε εφαρμογή από 01/01/2030, όπως το ότι απαγορεύεται η χρήση συσκευασιών που δεν μπορούν να ανακυκλωθούν, ενώ επιβάλλεται η χρήση συσκευασιών που έχουν κατασκευαστεί από ανακυκλώσιμα υλικά σε ένα ποσοστό τουλάχιστον 10%-30% για τις πλαστικές συσκευασίες. Αναφορικά με το άλλο χρονικό ορόσημο, από 01/03/2035 πρέπει τα υλικά συσκευασίας όταν μετατρέπονται σε απόβλητα, να μπορούν να υποβάλλονται σε χωριστή συλλογή.
Επιπλέον, σταδιακά απαγορεύεται η χρήση περιττής συσκευασίας όπως για παράδειγμα η τοποθέτηση πολλών προϊόντων σε μια εξωτερική συσκευασία ή ή χρήση μικρών συσκευασιών σε ξενοδοχειακές μονάδες.
Παράλληλα, τίθενται κανόνες για την περιεκτικότητα των συσκευασιών σε επικίνδυνες ενώσεις-τα λεγόμενα συστατικά διεθνούς ανησυχίας- όπως είναι τα βαρέα μέταλλα μόλυβδος, κάδμιο, υδράργυρος, χρώμιο και τα αιώνια χημικά (PFAS).
Ένα άλλο μέτρο που περιλαμβάνεται στο νέο Κανονισμό είναι πως οι συσκευασίες από φίλτρα τσάι και καφέ και οι αυτοκόλλητες ετικέτες που τοποθετούνται σε οπωροκηπευτικά πρέπει να είναι συμβατές με το πρότυπο για τη λιπασματοποίηση.
Επιπλέον, με το νέο Κανονισμό, προωθείται η εφαρμογή της επαναχρησιμοποίησης στις συσκευασίες μεταφοράς προϊόντων. Οι φορείς που γεμίζουν ομαδοποιημένες συσκευασίες, συσκευασίες μεταφοράς ή συσκευασίες ηλεκτρονικού εμπορίου πρέπει να διασφαλίζουν ότι η μέγιστη αναλογία κενού χώρου είναι 50%. Παράλληλα, οι τελικοί διανομείς με χώρο πωλήσεων άνω των 400 m2 πρέπει να προσπαθούν να διαθέσουν το 10% του χώρου πωλήσεων σε σταθμούς επαναπλήρωσης. Επίσης, οι φορείς που χρησιμοποιούν συσκευασίες μεταφοράς ή προς πώληση χρησιμοποιούμενες για τη μεταφορά προϊόντων, με τη μορφή παλετών, αναδιπλούμενων πλαστικών κουτιών, κουτιών, δίσκων, πλαστικών κιβωτίων, χύδην εμπορευματοκιβωτίων μεσαίας χωρητικότητας, κάδων, βαρελιών και κανίστρων, πρέπει να διασφαλίζουν ότι τουλάχιστον ποσοστό 40% (συνολικά) είναι επαναχρησιμοποιήσιμες.
Επίσης, οι φορείς που χρησιμοποιούν ομαδοποιημένες συσκευασίες σε μορφή κουτιών, εξαιρουμένων των χαρτοκιβωτίων, που περιβάλλουν τη συσκευασία πρέπει να διασφαλίζουν ότι τουλάχιστον το 10% των εν λόγω συσκευασιών είναι επαναχρησιμοποιήσιμες συσκευασίες στο πλαίσιο της εφαρμογής συστήματος επαναχρησιμοποίησης.
Επιπλέον, οι τελικοί διανομείς που διαθέτουν αλκοολούχα και μη αλκοολούχα ποτά σε συσκευασίες προς πώληση πρέπει να διασφαλίζουν ότι τουλάχιστον το 10% των εν λόγω προϊόντων θα διατίθενται μέσα σε επαναχρησιμοποιήσιμη συσκευασία. Επίσης, οι παραγωγοί υποχρεούνται να καταχωριστούν στο μητρώο όταν διαθέτουν συσκευασία ή συσκευασμένα προϊόντα για πρώτη φορά ή όταν αφαιρούν τη συσκευασία από συσκευασμένα προϊόντα χωρίς να είναι τελικοί χρήστες.
Τέλος, η χωριστή συλλογή υλικών σε ποσοστό τουλάχιστον 90% ετησίως κατά βάρος, επιβάλλεται για συσκευασίες οι οποίες διατίθενται στην αγορά για πρώτη φορά και συγκεκριμένα για πλαστικές φιάλες ποτών μίας χρήσης μέγιστης χωρητικότητας τριών λίτρων και για μεταλλικούς περιέκτες ποτών μίας χρήσης μέγιστης χωρητικότητας τριών λίτρων.
Οι 4 άξονες για το περιβάλλον και την δημόσια υγεία
Οι στόχοι της εφαρμογής του νέου Κανονισμού της ΕΕ στηρίζονται σε 4 άξονες:
- Την βιωσιμότητα, με όλες οι συσκευασίες στην αγορά να είναι υποχρεωτικά ανακυκλώσιμες με αυστηρές προδιαγραφές.
- Τη μείωση του όγκου, με τον περιορισμό των περιττών και υπερβολικών συσκευασιών.
- Την επαναχρησιμοποίηση, για την οποία θεσπίζονται συγκεκριμένοι στόχοι (ειδικά για τις συσκευασίες) μεταφοράς έως τα έτη 2030 και 2040.
- Και την προσθήκη ετικετών και σήμανσης, για τη σωστή απόρριψη και ανακύκλωση από τους καταναλωτές.
Συστατικά που προκαλούν διεθνή ανησυχία
Η νέα σήμανση των συσκευασιών με QR code θα περιλαμβάνει πληροφορίες και για τα συστατικά που έχουν απασχολήσει τους επιστήμονες και την κοινή γνώμη για την τοξικότητά τους. Αυτά είναι:
Τα PFAS (περ- και πολυφθοροαλκυλιωμένες ουσίες), γνωστά και ως αιώνια χημικά, που παραμένουν στο περιβάλλον και στο σώμα, προκαλώντας σοβαρές βλάβες.
Οι φθαλικές ενώσεις (phthalates), που χρησιμοποιούνται στα πλαστικά και συνδέονται με ορμονικές διαταραχές για αυτό και αποκαλούνται «ενδοκρινικοί διαταράκτες».
Οι νιτροζαμίνες, επικίνδυνες οργανικές ενώσεις, που περιέχονται σε νερό, τρόφιμα και φάρμακα.
Τα πρόσθετα και οι ρύποι σε τρόφιμα, όπως το διοξείδιο του τιτανίου (E171), που απαγορεύτηκε ως πρόσθετο τροφίμων στην Ευρωπαϊκή Ένωση λόγω ανησυχιών για γονιδιοτοξικότητα.
Τα υπερεπεξεργασμένα συστατικά, όπως τα τεχνητά χρώματα, γλυκαντικά και γαλακτωματοποιητές που επηρεάζουν την υγεία του εντέρου και το καρδιαγγειακό σύστημα.
Ο νέος Κανονισμός ορίζει πως οι προμηθευτές θα παρέχουν στον κατασκευαστή όλες τις πληροφορίες ώστε ο κατασκευαστής να αποδείξει τη συμμόρφωση της συσκευασίας και των υλικών συσκευασίας.
Οι κατασκευαστές των συσκευασιών οφείλουν από τις 12/08/2028 να πραγματοποιούν σήμανση με QR code στις συσκευασίες με πληροφορίες σχετικά με τη σύνθεση των υλικών, το ποσοστό ανακυκλούμενου πλαστικού, την περιεκτικότητα σε ουσίες που προκαλούν ανησυχία και αν η συσκευασία είναι επαναχρησιμοποιήσιμη.
Αναφορικά με τις υποχρεώσεις που προκύπτουν για τις συσκευασίες, η περιεκτικότητα σε βαρέα μέταλλα στις συσκευασίες να είναι για μόλυβδο, κάδμιο, υδράργυρο και χρώμιο VI < 100mg/kg. Για τα PFAS ισχύουν οριακές τιμές σε συσκευασίες που έρχονται σε επαφή με τρόφιμα.
