Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα πρέπει να ακονίσει τη στρατηγική της προσέγγιση όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο παρέχει στήριξη σε τρίτες χώρες, προκειμένου αυτές να ενισχύσουν την πυρηνική τους ασφάλεια, σύμφωνα με νέα έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ). Παρά τα κάποια σημαντικά επιτεύγματα, η σημερινή στρατηγική της προσέγγιση δεν είναι ούτε ολοκληρωμένη ούτε επικαιροποιημένη, με αποτέλεσμα να μην είναι απολύτως ξεκάθαρο ποιοι είναι οι στόχοι που προσπαθεί να επιτύχει η ΕΕ και να είναι αδύνατος ο συντονισμός της χρηματοδότησης που έχει στη διάθεσή της. Το ΕΕΣ επέκρινε επίσης την έλλειψη αυστηρής ιεράρχησης των προτεραιοτήτων και παρακολούθησης της χρηματοδότησης της ΕΕ, η οποία πάσχει από πολλές απόψεις.
Τα καταστροφικά ατυχήματα στο Τσερνόμπιλ το 1986 και στη Φουκουσίμα το 2011, καθώς και η επίθεση της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας από το 2022, έχουν εντείνει τις ανησυχίες για την πυρηνική ασφάλεια σε ολόκληρο τον κόσμο. Ωστόσο, η ζήτηση ενέργειας εξακολουθεί να αυξάνεται, με την πυρηνική ενέργεια να καλύπτει όλο και μεγαλύτερο μέρος της. Η ΕΕ ανέκαθεν προωθούσε ενεργά τη διεθνή συνεργασία στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας. Για παράδειγμα, έχει συνεισφέρει στην υλοποίηση σύνθετων και πρωτοποριακών δραστηριοτήτων, όπως το προστατευτικό περίβλημα πάνω από τον κατεστραμμένο αντιδραστήρα αριθ. 4 του Τσερνόμπιλ, που υπέστη ζημιά εξαιτίας του πολέμου της Ρωσίας. Από το 2014, η ΕΕ έχει διαθέσει περίπου 600 εκατ. ευρώ σε επιχορηγήσεις προς χώρες-εταίρους για δραστηριότητες κατάρτισης, προμήθεια εξοπλισμού, υποδομές, εμπειρογνωσία και εργασίες αποκατάστασης, ενώ χορήγησε δάνειο ύψους 300 εκατ. ευρώ στην Ουκρανία για την αναβάθμιση της ασφάλειας των πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής.
«Στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας, ένα είναι το μόνο σίγουρο: η πρόληψη είναι απείρως καλύτερη από τη θεραπεία», δήλωσε ο Marek Opioła, Μέλος του ΕΕΣ και αρμόδιος για τον έλεγχο. «Η ΕΕ εξακολουθεί να είναι σημαντικός παγκόσμιος παίκτης στη συνεργασία στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας, και έτσι οφείλει να αναπτύξει μια σφαιρική και επικαιροποιημένη στρατηγική, βάσει της οποίας θα κατευθύνει τη συνεργασία της και θα βελτιώσει τις διαδικασίες επιλογής και παρακολούθησης των δράσεων που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ.»
Σε έναν τομέα που έχει εξελιχθεί σημαντικά μέσα στον χρόνο και περιλαμβάνει πολλούς παίκτες με παρόμοιους στόχους, η απουσία μιας τέτοιας στρατηγικής είναι σοβαρό ζήτημα. Κατ’ αρχάς, μια τέτοια στρατηγική θα προσδιόριζε τους τομείς στους οποίους η δράση της ΕΕ θα μπορούσε να προσφέρει τη μεγαλύτερη προστιθέμενη αξία, λαμβάνοντας υπόψη τις πρωτοβουλίες άλλων συμφεροντούχων. Επιπλέον, θα καθόριζε σαφώς τους στόχους που επιδιώκει να επιτύχει το εκτελεστικό όργανο της ΕΕ, τη χρηματοδοτική στήριξη που σχεδιάζει να διαθέσει και τους συμφεροντούχους που θα πρέπει να εμπλακούν. Επί του παρόντος, δεν υπάρχει στρατηγική καθοδήγηση για όλα τα εργαλεία που έχει στη διάθεσή της η Επιτροπή, μεταξύ των οποίων οι επιχορηγήσεις και τα δάνεια.
- Δείτε επίσης: Ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή: Τρομάζει η διάχυση της κρίσης
Δεύτερον, η Επιτροπή πρέπει να βελτιώσει τη διαδικασία με την οποία επιλέγει τις πράξεις που θα χρηματοδοτηθούν από την ΕΕ. Οι δραστηριότητές της ικανοποιούσαν μεν υφιστάμενες ανάγκες, αλλά η διαδικασία επιλογής των προτάσεων που υπέβαλλαν οι τρίτες χώρες δεν χαρακτηριζόταν από τη δέουσα διαφάνεια, αφού δεν προβλεπόταν ούτε η βαθμολόγησή τους ούτε και η κατάταξή τους. Είναι έτσι δύσκολο να πει κανείς με σιγουριά αν η χρηματοδότηση της ΕΕ διατέθηκε εκεί όπου θα μπορούσε να προσδώσει τη μεγαλύτερη αξία. Υπάρχουν, για παράδειγμα, στοιχεία από τα οποία προκύπτει ότι ορισμένες δράσεις στην Κεντρική Ασία και το Ιράν, αν και αφορούσαν κάποιους συγκεκριμένους κινδύνους σχετικά με την πυρηνική ασφάλεια, είχαν ως γνώμονα κυρίως ευρύτερες γεωπολιτικές παραμέτρους.
Τρίτον, οι χρηματοδοτούμενες από την ΕΕ δραστηριότητες σημείωναν συχνά καθυστερήσεις και, ενίοτε, υπερβάσεις κόστους. Αυτό ίσχυε ιδίως για τις μεγάλης κλίμακας εργασίες κατασκευής και αποκατάστασης. Μπορεί το υψηλότερο κόστος τους να συνδεόταν εν μέρει με τη σύνθετη φύση τους, ωστόσο, κάποιον ρόλο διαδραμάτισαν επίσης τα επίμονα κενά χρηματοδότησης και η έλλειψη κινήτρων για την επίτευξη συγκεκριμένων επιδόσεων. Η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα ορισμένων δραστηριοτήτων εξακολουθεί να βρίσκεται σε κίνδυνο.
Τέλος, η Επιτροπή θα μπορούσε, από πολλές απόψεις, να έχει προσπαθήσει περισσότερο να εξασφαλίσει μεγαλύτερη εποπτεία σε ό,τι είχε να κάνει με τον τρόπο υλοποίησης των χρηματοδοτούμενων δραστηριοτήτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το δάνειο ύψους 300 εκατ. ευρώ για τη χρηματοδότηση προγράμματος μεγάλης κλίμακας που υλοποιείται από τον φορέα εκμετάλλευσης πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής στην Ουκρανία. Η Επιτροπή επέλεξε να βασιστεί σε τρίτους για την παρακολούθηση και την εκταμίευση του δανείου χωρίς να έχει αποκομίσει οποιαδήποτε βεβαιότητα ότι τα κεφάλαια θα χρηματοδοτούσαν αποκλειστικά σχετικές με το πρόγραμμα δαπάνες, που είχαν πράγματι πραγματοποιηθεί και καταβληθεί από τον δανειολήπτη.
Γενικές πληροφορίες
Η πυρηνική ασφάλεια περιλαμβάνει την ασφάλεια των πυρηνικών εγκαταστάσεων, των ραδιενεργών αποβλήτων και της μεταφοράς ραδιενεργών υλικών. Τον Ιούλιο του 2025 βρίσκονταν σε λειτουργία 416 πυρηνικοί αντιδραστήρες σε 31 χώρες ανά τον κόσμο, εκ των οποίων περίπου το 40 % ήταν ηλικίας άνω των 40 ετών. Σε περίπτωση που οι τεχνολογίες αυτές εμφανίσουν κάποια δυσλειτουργία, είναι τέτοια η διάδοσή τους και τόσο σοβαρές οι επιπτώσεις της ακτινοβολίας που καθιστούν επιτακτική την ανάγκη για μέτρα ασφάλειας.
Η δράση της ΕΕ στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας, περιλαμβανομένης της διεθνούς συνεργασίας, βασίζεται στη Συνθήκη περί ιδρύσεως της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (Συνθήκη Ευρατόμ). Η Ευρατόμ έχει τα ίδια εκτελεστικά όργανα και κράτη μέλη με την ΕΕ, και η πλειονότητα των δράσεων που βασίζονται στη Συνθήκη Ευρατόμ χρηματοδοτούνται από τον προϋπολογισμό της ΕΕ.
Οι ενωσιακές επιχορηγήσεις από τον Μηχανισμό Συνεργασίας στον τομέα της Πυρηνικής Ασφάλειας (ΜΣΠΑ) και τα δάνεια από την Ευρατόμ έχουν στηρίξει ευρύ φάσμα δράσεων, από εκπαιδευτικές δράσεις και δράσεις κατάρτισης μέχρι την παροχή εμπειρογνωσίας και την προμήθεια εξοπλισμού, υποδομών και εργασιών αποκατάστασης που σχετίζονται με την ασφάλεια. Το ΕΕΣ εξέτασε τον σχεδιασμό του πλαισίου της ΕΕ για τη διεθνή συνεργασία στον τομέα της πυρηνικής ασφάλειας, την κατανομή της ενωσιακής χρηματοδότησης το διάστημα 2014-2024, την παρακολούθηση των χρηματοδοτηθεισών δράσεων και τα αποτελέσματα που επιτεύχθηκαν με μέτρα χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ για τη βελτίωση της πυρηνικής ασφάλειας στην Αρμενία, το Ιράν, την Κιργιζία, το Τατζικιστάν, την Ουκρανία και το Ουζμπεκιστάν.
Η ειδική έκθεση 08/2026, με τίτλο «Διεθνής Συνεργασία για την Πυρηνική Ασφάλεια: Η Επιτροπή παραμένει σημαντικός παγκόσμιος παίκτης, δεν υπάρχει ωστόσο ολοκληρωμένη στρατηγική ούτε άρτια παρακολούθηση» είναι διαθέσιμη στον ιστότοπο του ΕΕΣ και συνοδεύεται από μονοσέλιδη επισκόπηση με τα βασικά στοιχεία και ευρήματα του ελέγχου.
