Για δεκαετίες, το ελληνικό «τσεκ» πληρωνόταν σχεδόν το ίδιο σε όποιον κατείχε αγροτική γη, ανεξάρτητα από το αν ζούσε από αυτήν ή απλώς την είχε. Η νέα ΚΑΠ 2028–2034 έρχεται να σπάσει αυτόν τον κανόνα με μια φράση που μοιάζει τεχνική αλλά είναι πολιτικά εκρηκτική: «η στήριξη του εισοδήματος με βάση την έκταση θα πρέπει να στοχεύει στους αγρότες που ασκούν τη γεωργία ως κύρια δραστηριότητα». Με αυτά τα λόγια, στις παραγράφους 44 και 45 της πρότασης Κανονισμού, η Κομισιόν θέτει για πρώτη φορά ανοιχτά το ερώτημα που όλοι απέφευγαν: ποιος είναι, τελικά, «πραγματικός» αγρότης;
Και μαζί με το ερώτημα, επιστρέφει στο προσκήνιο ένα πρόσωπο που η πολιτική είχε ξεχάσει ο ετεροεπαγγελματίας: ο δάσκαλος με τον ελαιώνα, ο υπάλληλος με τα δέκα στρέμματα σιτάρι, ο συνταξιούχος που κρατά ζωντανό το χωράφι του παππού. Η νέα ΚΑΠ δεν τον διώχνει. Απλώς ετοιμάζεται να τον βάλει σε άλλη, χαμηλότερη σκάλα.
Η νέα βασική ενίσχυση αλλάζει ακόμα και όνομα: γίνεται «Φθίνουσα εισοδηματική στήριξη με βάση την έκταση». Και δεν είναι απλή μετονομασία. Στο Άρθρο 6 της πρότασης δεν υπάρχει πουθενά η λέξη «δικαιώματα» που σημαίνει ότι το καθεστώς των ιστορικών δικαιωμάτων, μετά από χρόνια σύγκλισης, οδεύει προς κατάργηση (μόλις 6 κράτη-μέλη το διατηρούν ακόμη, ενώ η Ελλάδα φτάνει σε σύγκλιση 100% από την ΕΑΕ του 2026).
Τι αντικαθιστά τα δικαιώματα; Η Κομισιόν αφήνει στα κράτη-μέλη να «παίζουν» με το ύψος της επιδότησης ανάλογα με τα χαρακτηριστικά του δικαιούχου, με τη μέση στρεμματική να πρέπει να κινείται εντός ενός ορίου 13–24 ευρώ το στρέμμα. Πώς μεταφράζεται αυτό στην πράξη; Ένα ενδεικτικό σενάριο που κυκλοφορεί στον αγροτικό Τύπο τοποθετεί τους ετεροεπαγγελματίες στη χαμηλή σκάλα (γύρω στα 13€/στρέμμα), τους κατ' επάγγελμα στη μεσαία (~24€) και τους νέους/νεοεισερχόμενους στην υψηλή (~40€). Επίσημη κλίμακα δεν υπάρχει ακόμη αλλά η κατεύθυνση είναι ξεκάθαρη: όποιος έχει τη γεωργία ως πάρεργο, θα πάρει λιγότερα.
Εδώ κρύβεται όλη η ουσία και ταυτόχρονα όλος ο κίνδυνος. Η στήριξη, λέει ο Κανονισμός, θα επικεντρώνεται στους «ενεργούς αγρότες», όπως ορίζονται σύμφωνα με τους κανόνες του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου. Για τη διάκριση της «κύριας δραστηριότητας», τα κριτήρια που προτείνονται είναι το μερίδιο του γεωργικού εισοδήματος στο συνολικό, οι εισροές εργασίας στην εκμετάλλευση, το αντικείμενο της εταιρείας και η εγγραφή σε εθνικά ή περιφερειακά μητρώα. Θα επιτρέπεται, μάλιστα, στα κράτη-μέλη να χρησιμοποιούν και «καταλόγους» για να εντοπίζουν όσους δεν πληρούν τον ορισμό του «αγρότη».
Στην Ελλάδα, ο επαγγελματίας αγρότης ορίζεται ήδη μέσω του Μητρώου Αγροτών (ΜΑΑΕ) και της απαίτησης να αφιερώνει τουλάχιστον το 30% του ετήσιου χρόνου εργασίας του στην εκμετάλλευση και τα κέρδη που προέρχονται από τη γεωργία να ξεπερνούν οποιαδήποτε εξωγεωργικά εισοδήματα. Με τη νέα σύνδεση των επιδοτήσεων με την ΑΑΔΕ, δεν είναι διόλου απίθανο να ζητηθεί πλέον και απόδειξη ενός ελάχιστου αγροτικού εισοδήματος με τιμολόγια, ώστε κάποιος να λάβει έστω και τη μικρότερη ενίσχυση.
Ποιο είναι όμως το ελληνικό διακύβευμα; Ένα τεράστιο, κατακερματισμένο «μπλοκ»
Για να καταλάβουμε το μέγεθος, αρκούν δύο επίσημοι αριθμοί. Σύμφωνα με την Έρευνα Διάρθρωσης της ΕΛΣΤΑΤ, η χώρα αριθμούσε το 2023 527.186 γεωργικές και κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις. Την ίδια στιγμή, ο ΟΠΕΚΕΠΕ κατέβαλε την εξόφληση της βασικής εισοδηματικής στήριξης του 2024 σε 569.332 δικαιούχους. Η ίδια η απόσταση ανάμεσα στις «εκμεταλλεύσεις» και στους «δικαιούχους» φανερώνει πόσο πλατύ και κατακερματισμένο είναι το ελληνικό αγροτικό μπλοκ, γεμάτο με μικρούς και πολύ μικρούς κατόχους γης, για πολλούς εκ των οποίων η ενίσχυση είναι συμπλήρωμα και όχι κύριο εισόδημα.
Και εδώ είναι που η μεταρρύθμιση γίνεται κοινωνικό ναρκοπέδιο… Πόσοι ακριβώς Έλληνες «αγρότες» είναι στην πραγματικότητα ετεροεπαγγελματίες; Επίσημη, δημοσιευμένη κατανομή δεν υπάρχει και αυτό δεν είναι λεπτομέρεια. Ο ορισμός που θα επιλέξει η Ελλάδα στο εθνικό της σχέδιο θα κρίνει, με τη μία ή την άλλη διατύπωση, ποιοι χιλιάδες μένουν μέσα και ποιοι έξω.
Ο δεσμευμένος προϋπολογισμός της ΚΑΠ συρρικνώνεται, καθώς η πολιτική ενσωματώνεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο Εθνικών και Περιφερειακών Σχεδίων Εταιρικής Σχέσης ύψους περίπου 865 δισ. ευρώ, όπου η γεωργία διαγκωνίζεται με άμυνα, μετανάστευση και συνοχή. Όταν η πίτα μικραίνει, κάποιος πρέπει να πάρει λιγότερο. Και είναι πολιτικά πολύ ευκολότερο να κόψεις από τον «ετεροεπαγγελματία» παρά από τον κατά κύριο επάγγελμα παραγωγό.
Η στόχευση, με άλλα λόγια, είναι δημοσιονομική ανάγκη που μάλλον είναι ντυμένη με το ένδυμα της δικαιοσύνης. Και μπορεί να έχει και μια αληθινή λογική: γιατί να χρηματοδοτεί ο φορολογούμενος γη που δεν παράγει;
Από την άλλη στην ελληνική περιφέρεια, ο «ετεροεπαγγελματίας» είναι συχνά ο τελευταίος που κρατά καλλιεργημένο ένα ορεινό ή μειονεκτικό χωράφι που κανένας «καθαρός» επαγγελματίας δεν θα άγγιζε. Κόβοντας τη στήριξή του, δεν εξορθολογίζεις μόνο μια δαπάνη αλλά ταυτόχρονα ρισκάρεις να επιταχύνεις την εγκατάλειψη της γης εκεί ακριβώς όπου η εγκατάλειψη είναι πιο επικίνδυνη.
Και η εγκατάλειψη της γης δεν είναι αφηρημένη έννοια. Είναι λιγότερη εγχώρια παραγωγή, μεγαλύτερη εξάρτηση από εισαγωγές και, τελικά, ακριβότερο και πιο ευάλωτο καλάθι για τον καταναλωτή σε μια εποχή που πόλεμοι, δασμοί και κλιματικές κρίσεις έχουν κάνει την επισιτιστική αυτάρκεια ζήτημα εθνικής ασφάλειας.
Το ερώτημα «ποιος είναι πραγματικός αγρότης;» ακούγεται φιλοσοφικό. Δεν είναι. Είναι μια απόφαση για το ποιον θα αφήσει έξω το σύστημα και θα την πάρει η Ελλάδα, όχι οι Βρυξέλλες, μέσα στο εθνικό της σχέδιο. Μπορεί να χρησιμοποιήσει το εργαλείο έξυπνα: να θωρακίσει τον παραγωγικό πυρήνα και τους νέους, χωρίς να πετάξει στον καιάδα τη μικρή, διάσπαρτη γεωργία που συγκρατεί τον πληθυσμό στην ύπαιθρο. Ή μπορεί να το χρησιμοποιήσει ως άλλοθι για μια σιωπηλή περικοπή.
Γιατί ο ετεροεπαγγελματίας δεν είναι, όπως τον παρουσιάζουν, το «λίπος» του συστήματος. Πολύ συχνά είναι ο ιστός που κρατά ζωντανό ένα χωριό. Και το να τον ορίσεις ως μη-πραγματικό αγρότη είναι εύκολο σε ένα υπολογιστικό φύλλο. Στην πραγματικότητα, το τίμημα το πληρώνει ολόκληρη η περιφέρεια.
