Η εμπειρική παρατήρηση πως η ενασχόληση με τις τέχνες βοηθάει στην ψυχική υγεία και μπορεί να δράσει «επουλωτικά» στα άτομα που έχουν προβλήματα ψυχικής υγείας είναι γνωστή εδώ και αιώνες και στην εποχή μας μπόρεσε να καταστεί επίσημη θεραπευτική παρέμβαση του κράτους, μέσα από την πρακτική της πολιτιστικής συνταγογράφησης.
Τι ισχύει στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, η πολιτιστική συνταγογράφηση έχει θεσμοθετηθεί επίσημα με Κοινή Υπουργική Απόφαση (ΚΥΑ) από τον Μάρτιο του 2026, αποτελώντας πλέον μια εγκεκριμένη συμπληρωματική αγωγή στον τομέα της ψυχικής υγείας, Το πρόγραμμα εντάσσεται στο πλαίσιο του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας «Ελλάδα 2.0», που χρηματοδοτήθηκε με πόρους από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας της ΕΕ, στο πλαίσιο του εργαλείου NextGenerationEU, με τη συνεργασία του Υπουργείου Πολιτισμού και του Υπουργείου Υγείας.
Στην πράξη, υλοποιείται με την συνταγογράφηση ψυχιάτρων και παιδοψυχιάτρων, οι οποίοι παραπέμπουν τους ασθενείς σε πολιτιστικές δραστηριότητες. Η παρέμβαση απευθύνεται σε άτομα με διαγνωσμένες ψυχικές παθήσεις, κατάθλιψη, άγχος ή άτομα που αντιμετωπίζουν έντονη ψυχολογική επιβάρυνση και κοινωνική απομόνωση.
Η πολιτιστική συνταγογράφηση περιλαμβάνει δωρεάν πρόσβαση με voucher σε ειδικά σχεδιασμένες δράσεις τέχνης και πολιτισμού, όπως θεατρικά εργαστήρια και παραστάσεις (π.χ. στο Εθνικό Θέατρο). μουσικά προγράμματα (π.χ. στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών) εικαστικές ξεναγήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα σε μουσεία (όπως στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης), στοχεύοντας στη μείωση του ψυχικού φορτίου, την κοινωνική επανένταξη και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ωφελούμενων μέσω της δημιουργικής έκφρασης.
Τι δείχνουν τα ευρήματα βρετανικής μελέτης για την παρέμβαση
Η κοινωνική συνταγογράφηση, η οποία συνδέει τους ανθρώπους με τις τέχνες και με δραστηριότητες άσκησης, μπορεί να βοηθήσει τους εφήβους που περιμένουν εξειδικευμένες υπηρεσίες ψυχικής υγείας βελτιώνοντας την ανθεκτικότητά τους, τη συμπεριφορά τους και τις σχέσεις τους με τους άλλους κατά την περίοδο αναμονής σύμφωνα με νέα ευρήματα. Ειδικότερα βελτιώνει τουλάχιστον κατά 20% την γενική ευεξία, ενώ χτίζει ανθεκτικότητα και αυτοεκτίμηση, κάνοντας τις νέους πιο κοινωνικούς.
Η σχετική μελέτη, που εκπονήθηκε από επιστήμονες του Βρετανικού Πανεπιστημίου University College London και δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό «European Child & Adolescent Psychiatry», περιελάμβανε πάνω από 550 εφήβους ηλικίας 11 έως 18 ετών που είχαν παραπεμφθεί σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων (CAMHS) στην Αγγλία, συγκρίνοντας εκείνους που έλαβαν παραπομπές κοινωνικής συνταγογράφησης κατά παραγγελία εν αναμονή θεραπείας με εκείνους που δεν έλαβαν. Επίσης, περιλάμβανε δεδομένα εκατομμυρίων ενηλίκων ατόμων από αγγλική βάση δεδομένων.
Η ερευνητική ομάδα διαπίστωσε ότι οι νέες και οι νέοι που έλαβαν κοινωνική συνταγογράφηση ανέφεραν βελτιώσεις στη συμπεριφορά τους (συμπεριλαμβανομένης της μείωσης των δυσκολιών συμπεριφοράς), ενισχυμένες σχέσεις με τους άλλους και αυξημένη ανθεκτικότητα, συμπεριλαμβανομένης της μεγαλύτερης αυτοπεποίθησης στην επίλυση προβλημάτων και της υψηλότερης αυτοεκτίμησης.
Η αξία της παρέμβασης είναι μεγάλη καθώς στην παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας υπάρχει αναμονή η οποία μπορεί να είναι μεγάλη σε πολλές χώρες, όπως ισχύει σε πληθώρα ιατρικών υπηρεσιών και πράξεων. Συχνά μάλιστα, αυτές οι αναμονές μπορεί να ξεπερνούν κατά πολύ τις αναμονές για μία προγραμματισμένη χειρουργική επέμβαση- αυτό που λέμε «ψυχρό χειρουργείο».
8 μήνες η αναμονή για τη λήψη ψυχικής φροντίδας στη Μ. Βρετανία
Μέχρι τα τέλη του 2024, περισσότερα από 350.000 παιδιά και νέοι περίμεναν εξειδικευμένη φροντίδα ψυχικής υγείας στην Αγγλία, με μέσο χρόνο αναμονής οκτώ μήνες.
Ο επικεφαλής συγγραφέας της μελέτης Δρ. Ντάνιελ Χέις (Daniel Hayes) από το Τμήμα Συμπεριφορικής Επιστήμης και Υγείας του UCL επεσήμανε: «Προηγούμενη έρευνα της ομάδας μας έχει δείξει ότι πολλοί νέοι και οι οικογένειες τους δυσκολεύονται να περιμένουν για την παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας και συχνά αισθάνονται ότι δεν έχουν υποστήριξη κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Η νέα μας μελέτη υποδηλώνει ότι η κοινωνική συνταγογράφηση μπορεί να παρέχει μια πολύτιμη πηγή υποστήριξης, ενώ οι νέοι περιμένουν, βοηθώντας τους να ενισχύσουν τις σχέσεις τους, να οικοδομήσουν ανθεκτικότητα και να βελτιώσουν την καθημερινή τους λειτουργικότητα».
Οι διαφωτιστικές μαρτυρίες των ασθενών
Ένας από τους νέους που έλαβε κοινωνική συνταγογράφηση στη μελέτη είπε: «Νομίζω ότι ένα από τα πράγματα που έχουν αλλάξει είναι ότι αν η μητέρα μου ή κάποιος στο σχολείο, όπως ένας δάσκαλος, με ρωτούσε για το πώς αισθάνομαι, νομίζω ότι είμαι πολύ πιο ανοιχτός στο να το συζητήσω. Δεν ήμουν τόσο πολύ πριν [την κοινωνική συνταγογράφηση]».
Ένας άλλος συμμετέχων είπε ότι ο σύνδεσμός τους «με βοήθησε πραγματικά να επιστρέψω σε κοινωνικές ομάδες και κοινωνικά περιβάλλοντα, οπότε ένιωθα πιο άνετα με τους ανθρώπους». Ένας τρίτος νέος είπε: «Ένιωθα σαν κάποιος να άκουγε και [ο κοινωνικός μου συνταγογράφος] πάντα εμφανιζόταν και νοιαζόταν πραγματικά».
Οι δραστηριότητες και οι πόροι με τους οποίους οι νέοι στη μελέτη συνδέθηκαν μέσω των link workers περιλάμβαναν λέσχες καράτε, μαθήματα τέχνης, τουρνουά Pokemon, λέσχες βιβλίου και λέσχες περιπλάνησης στη φύση. Οι link workers βοήθησαν επίσης τους νέους να σχεδιάσουν ημέρες με φίλους και να περάσουν δημιουργικά την ημέρα τους κάνοντας παρέα με ανθρώπους με τους οποίους είχαν κάτι να συζητήσουν.
Ενισχυτικό μιας ισορροπημένης καθημερινής ρουτίνας, λένε οι ειδικοί για την πολιτιστική συνταφογράφηση
Η μια άλλη συγγραφέας, της μελέτης, η καθηγήτρια Ντέιζι Φάνκουρ (Daisy Fancourt), επίσης από το τμήμα συμπεριφορικής επιστήμης και υγείας του UCL επεσήμανε ότι η μελέτη δεν βρήκε στοιχεία για αλλαγές στα συμπτώματα κατάθλιψης, άγχους ή στρες κατά την εξάμηνη περίοδο παρακολούθησης, αν και αυτό είναι εν μέρει αναμενόμενο. «Η κοινωνική συνταγογράφηση δεν πρέπει να θεωρείται υποκατάστατο των ψυχολογικών θεραπειών που βασίζονται σε τεκμηριωμένα στοιχεία. Αντίθετα, τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι η αξία της για τους νέους που βρίσκονται σε λίστες αναμονής για υπηρεσίες ψυχικής υγείας έγκειται στην υποστήριξη της καθημερινής λειτουργίας και στην ενίσχυση των προστατευτικών παραγόντων κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου αναμονής υψηλού κινδύνου. Αντί απλώς να «αναμένουν», οι νέοι και οι οικογένειές τους μπορούν να συμμετάσχουν σε δραστηριότητες που μπορεί να τους βοηθήσουν να είναι πιο «έτοιμοι για θεραπεία» όταν φτάσουν στο τέλος της λίστας αναμονής».
Η Αμάντας Τόμσον (Amanda Thompson), Υπεύθυνη Σύνδεσης Παιδιών και Νέων στην Υπηρεσία Συμβουλευτικής του Sunderland, δήλωσε: «Μία από τις πτυχές που εκτιμώ περισσότερο στο μοντέλο της κοινωνικής συνταγογράφησης είναι η προσέγγισή του με επίκεντρο το άτομο. Εστιάζει σε ό,τι είναι σημαντικό και ουσιαστικό για τη νέα ή το νέο, τοποθετώντας την/τον στην καρδιά της διαδικασίας. Έχω δει από πρώτο χέρι πώς αυτή η προσέγγιση δίνει στους νέους την ευκαιρία να αναλάβουν την ευθύνη του δικού τους ταξιδιού, αναγνωρίζοντας και γιορτάζοντας παράλληλα τα επιτεύγματα που σημειώνουν στην πορεία. Επεκτείνεται επίσης πέρα από το άτομο, συχνά έχοντας θετικό αντίκτυπο στην ευρύτερη οικογένεια, μειώνοντας τις πιέσεις, ενισχύοντας τις σχέσεις και δημιουργώντας ένα πιο υποστηρικτικό οικογενειακό περιβάλλον. Το να βλέπεις ένα νέο άτομο που μπορεί στο παρελθόν να αντιμετώπιζε κοινωνικά προβλήματα να αρχίζει να συμμετέχει σε συλλόγους ή δραστηριότητες, να αναπτύσσει χόμπι, να μαθαίνει νέες δεξιότητες, να χτίζει φιλίες και να αποκτά αυτοπεποίθηση είναι απίστευτα ικανοποιητικό. Αυτό που μπορεί να φαίνεται σαν μικρά βήματα σε άλλους μπορεί να αντιπροσωπεύει σημαντικά επιτεύγματα και προσωπική πρόοδο για ένα νέο άτομο- και αποτελεί πηγή μεγάλης ικανοποίησης για τον εμπλεκόμενο επαγγελματία υγείας.
20% βελτίωση της ευεξίας και πρόσθετα οφέλη σε αυτοεκτίμηση και κοινωνικότητα
Η νέα μελέτη έρχεται σε συνέχεια έρευνας που πραγματοποίησαν νωρίτερα φέτος μέλη της ίδιας ομάδας, η οποία δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό «Nature Health», η οποία διαπίστωσε ότι οι ενήλικες που παραπέμπονται για κοινωνική συνταγογράφηση σημείωσαν «σημαντικές» βελτιώσεις στην ευεξία τους μήνες μετά την αρχική παραπομπή.
Η έρευνα αυτή εξέτασε δεδομένα από 19.627 άτομα στο Ηνωμένο Βασίλειο που είχαν πρόσβαση σε κοινωνική συνταγογράφηση (είτε μέσω γενικού γενικού είτε μέσω κοινοτικών παραπομπών) και τα οποία είχαν απαντήσει σε ερωτήσεις σχετικά με την ευημερία τους. Η ομάδα διαπίστωσε σταθερές βελτιώσεις σε όλα τα μέτρα που αξιολόγησε, συμπεριλαμβανομένης μιας βελτίωσης κατά 20% στη γενική ψυχική ευεξία, παράλληλα με πρόσθετες βελτιώσεις στην ευτυχία, την ικανοποίηση από τη ζωή, τα επίπεδα άγχους και την αίσθηση ότι η ζωή αξίζει τον κόπο.
Το 2023, περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι μόνο στην Αγγλία παραπέμφθηκαν για υπηρεσίες κοινωνικής συνταγογράφησης από τον γενικό ιατρό τους. Η τελευταία μελέτη «Wellbeing While Waiting» (Ευζωία κατά την αναμονή) διεξήχθη σε συνεργασία με 11 ιδρύματα ψυχικής υγείας παιδιών και εφήβων του βρετανικού ΕΣΥ (NHS). Η εργασία χρηματοδοτήθηκε από το κοινωφελές Ταμείο «Prudence Trust», με πρόσθετη υποστήριξη από τον Οργανισμό «Wellcome» και το Συμβούλιο Οικονομικής και Κοινωνικής Έρευνας (ESRC). Η αντίστοιχη μελέτη κοινωνικής συνταγογράφησης σε ενήλικες χρηματοδοτήθηκε από το ESRC και υποστηρίχθηκε από την Εθνική Ακαδημία Κοινωνικής Συνταγογράφησης (NASP), ενώ χρησιμοποίησε ανώνυμα δεδομένα ασθενών από την «Access Elemental», έναν πάροχο λογισμικού κοινωνικής συνταγογράφησης.
