Σοκάρουν τα ευρήματα παγκόσμιας μελέτης αναφορικά με την κατάταξη της χώρας μας στο επίπεδο στρες, που βιώνει καθημερινά ο εγχώριος πληθυσμός. Στη μελέτη που διεξήχθη σε 140 χώρες, η Ελλάδα κατατάσσεται πρώτη στο στρες πανευρωπαϊκά, ενώ βρίσκεται μέσα στην ίδια δεκάδα με χώρες όπως ο Λίβανος, το Αφγανιστάν και η Τουρκία.
Με άλλα λόγια, η χώρα μας μοιράζεται τις ίδιες θέσεις στην κατάταξη με κράτη όπου καταπατώνται τα ανθρώπινα δικαιώματα, μαίνονται εμπόλεμες συρράξεις και ο πληθυσμός τους βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα άκρατο πληθωρισμό που…εξανεμίζει την αγοραστική δύναμη των πολιτών και τους οδηγεί στην ένδεια.
Όπως εξηγεί η ψυχοθεραπεύτρια- συγγραφέας Λένα Καραμαλή, πέρα από τα ίδια τα ευρήματα που αληθινά σοκάρουν, σοβαρούς προβληματισμούς εγείρει ο τρόπος διαχείρισης του στρες στην Ελλάδα, καθώς σύμφωνα με τα στοιχεία της ΗΔΙΚΑ τουλάχιστον 1,6 εκατ. έλληνες καταφεύγουν ετησίως στα αντικαταθλιπτικά χάπια, τα οποία λαμβάνουν ως καραμέλες! Δημοφιλέστερη ουσία αναδεικνύεται η αλπραζολάμη (alprazolam και συγκεκριμένα η τριαζολοβενζοδιαζεπίνη), που αποτελεί την δραστική ουσία του περίφημου Xanax και λειτουργεί ως ένα βραχείας δράσης κατασταλτικό του κεντρικού νευρικού συστήματος.
Συνολικά, ετησίως οι συνταγές για τα αντικαταθλιπτικά-αγχολυτικά σκευάσματα σχεδόν ξεπερνούν τον πληθυσμό της χώρας καθώς ανέρχονται τουλάχιστον σε 10 εκατομμύρια. Όπως επισημαίνει η ψυχοθεραπεύτρια-συγγραφέας Λένα Καραμαλή: «Η εικόνα που προκύπτει από τα επίσημα στοιχεία συνταγογράφησης του Υπουργείου Υγείας πρέπει να μας προβληματίσει.
Περίπου το 15-20% του ενήλικου πληθυσμού στην Ελλάδα έχουν καταφύγει σε αγχολυτικά, ηρεμιστικά και αντικαταθλιπτικά σκευάσματα, με τη δραστική ουσία αλπραζολάμη (τη γνωστή ουσία του Xanax) να κρατά τα σκήπτρα. Το νούμερο αυτό δεν είναι απλώς μια στατιστική καταγραφή καθώς αποτελεί ακτινογραφία μιας κοινωνίας που βρίσκεται σε κατάσταση διαρκούς νευρικού συναγερμού, εγκλωβισμένη στο στρες και σε έναν μόνιμο μηχανισμό μάχης ή φυγής (fight or flight).
Τα φάρμακα αυτά αποτελούν αναμφίβολα πολύτιμα εργαλεία για τη διαχείριση μιας οξείας κρίσης και λειτουργούν απέναντι στα συμπτώματα, όμως δυστυχώς δεν αγγίζουν τη ρίζα του προβλήματος.
Όταν η ανάγκη για καταστολή του στρες γίνεται τόσο έντονη και μαζική, καθίσταται σαφές ότι το στρες στην πατρίδα μας έχει πάψει προ πολλού να αποτελεί ένα απλό στενάχωρο υποκειμενικό συναίσθημα ή μια ατομική υπόθεση.
Δίπλα στις επίσημες, καταγεγραμμένες συνταγές εκτείνεται μια τεράστια γκρίζα ζώνη από αγχωμένους συμπολίτες μας, που επιχειρούν να ρυθμίσουν μόνοι τους το ταλαιπωρημένο νευρικό τους σύστημα, αναζητώντας μια ‘χημική διαφυγή’ από την πίεση της καθημερινότητας».
Επιπροσθέτως, η ειδικός επισημαίνει πως οι επίσημες εκθέσεις του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης για τα Ναρκωτικά (ΕΚΤΕΠΝ), τα ευρωπαϊκά δεδομένα του αντίστοιχου Ευρωπαϊκού Οργανισμού EUDA/SCORE, αλλά και οι αναλύσεις των αστικών λυμάτων της Αττικής από το ΕΚΠΑ, έρχονται να ρίξουν φως σε αυτή τη ‘βουβή’ πραγματικότητα, αποκαλύπτοντας τις παράλληλες διαδρομές που επιστρατεύουμε για να ‘μουδιάσουμε’ τον εσωτερικό μας θόρυβο.
Αλκοόλ, η εύκολη λύση για να «μουδιάσουμε» το στρες
Το αλκοόλ παραμένει ίσως ο πιο προσβάσιμος, φθηνός και κοινωνικά αποδεκτός σύμμαχος στην προσπάθεια «μουδιάσματος» του στρες. Όπως επισημαίνει η ειδικός, το αλκοόλ λειτουργώντας ως κατασταλτικό του κεντρικού νευρικού συστήματος, προσφέρει την ψευδαίσθηση της άμεσης αποσυμπίεσης, ρίχνοντας τις άμυνες μετά από μια εξαντλητική μέρα. Ωστόσο, οι έρευνες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τα αυξανόμενα ποσοστά βαριάς περιστασιακής κατανάλωσης (binge drinking), ιδιαίτερα στους νέους.
Παρότι η Ελλάδα δεν ανήκει στις χώρες με την υψηλότερη συνολική κατανάλωση αλκοόλ (όπως οι βόρειες χώρες της Ευρώπης), ωστόσο, παρουσιάζει ορισμένες συμπεριφορικές παγίδες που συνδέονται με τη διαχείριση του άγχους.
Το βασικό ελληνικό μοτίβο στο αλκοόλ είναι η συχνή, αλλά σε μικρότερες ποσότητες κατανάλωση (φαγητό με παρέα, έξοδος κλπ.). Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, η Ελλάδα βρίσκεται πολύ ψηλά στην καθημερινή κατανάλωση αλκοόλ, με περίπου το 10-12% του πληθυσμού να δηλώνει ότι καταναλώνει αλκοόλ κάθε μέρα (με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο να είναι κοντά στο 8,4%).
Αλλά υπάρχει και το φαινόμενο της βαριάς περιστασιακής κατανάλωσης αλκοόλ με σκοπό την μέθη (binge drinking) οποίο παρουσιάζει ανησυχητική άνοδο στους νέους και τους νέους ενήλικες. Το 15-18% των Ελλήνων ενηλίκων αναφέρει τουλάχιστον ένα επεισόδιο binge drinking τον τελευταίο μήνα. Ενώ στους εφήβους (στοιχεία ΕΚΤΕΠΝ/ESPAD), το ποσοστό των 16χρονων που αναφέρει βαριά κατανάλωση αλκοόλ αγγίζει το 35-40%, τοποθετώντας την Ελλάδα πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο σε αυτή την ηλικία. Το αλκοόλ χρησιμοποιείται ως τελετουργικό μετάβασης από την πίεση στην αποσυμπίεση και την «αυτοθεραπεία».
Πώς το αλκοόλ λειτουργεί ως ‘μπούμερανγκ’
Ωστόσο, όπως υπογραμμίζει η Λένα Καραμαλή, η παγίδα του αλκοόλ είναι βιολογική, γιατί τελικά λειτουργεί ως ο απόλυτος πολλαπλασιαστής του άγχους. Μόλις η επίδρασή του υποχωρήσει, την επόμενη ημέρα πυροδοτεί το λεγόμενο ‘υπόκωφο άγχος’, που ζητά εκ νέου κατανάλωση.
Ενώ, λοιπόν, νομίζουμε ότι το αλκοόλ μάς χαλαρώνει και μας βοηθάει να κοιμηθούμε, στη πραγματικότητα καταστρέφει ολοσχερώς την ποιότητα του ύπνου που ακολουθεί, ανεβάζει την ορμόνη του στρες (κορτιζόλη), προκαλώντας ξυπνήματα στη μέση της νύχτας, με αποτέλεσμα την επόμενη μέρα να είμαστε συναισθηματικά ευάλωτοι και να σηκωνόμαστε από το κρεβάτι με (ήδη) ανεβασμένο άγχος.
Τι ισχύει για την κάνναβη
Την ίδια στιγμή, μια άλλη δημοφιλής ουσία, η κάνναβη, αναδεικνύεται η πιο συχνή παράνομη ουσία επιλογής, με ανησυχητική άνοδο στις μικρότερες ηλικίες, όπως προειδοποιεί η ειδικός. Τα στοιχεία του ΕΚΤΕΠΝ για τους 16χρονους δείχνουν αύξηση της χρήσης παράνομων ουσιών, με την κάνναβη να οδηγεί την κούρσα. Το πιο ενδιαφέρον εύρημα όμως έρχεται από την ανάλυση των λυμάτων της Αττικής: Πλέον, η παρουσία της ουσίας δεν κορυφώνεται μόνο «τα Σαββατοκύριακα της διασκέδασης», αλλά μοιράζεται ισομερώς μέσα στην εβδομάδα. Αυτό επιβεβαιώνει ότι η κάνναβη χρησιμοποιείται πλέον ως ένα καθημερινό, ‘καταπραϋντικό’ για τη διαχείριση του στρες και της αϋπνίας, παρά το ρίσκο που εγκυμονεί η ανεξέλεγκτη χρήση της για την πυροδότηση ακόμη μεγαλύτερου πανικού.
Στην άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος δεν βρίσκεται η ανάγκη για χαλάρωση, αλλά το αντίθετο, η επιταγή για διαρκή εγρήγορση και η ανάγκη να ανταπεξέλθει κανείς σε εξαντλητικούς ρυθμούς. Εδώ επιστρατεύονται οι αμφεταμίνες και τα διεγερτικά, όπως και μια συστηματική και ανησυχητική επιβάρυνση στη χρήση κοκαΐνης τα τελευταία χρόνια.
Έτσι, δημιουργείται ένας ολέθριος, κυκλικός εγκλωβισμός: Διεγερτικά την ημέρα για να «τραβήξει» ο οργανισμός στην εργασία, και αγχολυτικά ή αλκοόλ το βράδυ για να μπορέσει το σύστημα να σβήσει και να κοιμηθεί. Αυτό δείχνει ότι το νευρικό σύστημα ενός μεγάλου μέρους του πληθυσμού είναι στα όρια του και συχνά ξεπερνά τις αντοχές του.
Για να αλλάξει αυτό χρειαζόμαστε μια ριζική στροφή στην κουλτούρα μας. Δεν αρκεί να προσφέρουμε μια εύκολη συνταγή για να καταστείλουμε το σύμπτωμα. Χρειάζεται να ενθαρρύνουμε έναν πιο ισορροπημένο τρόπο ζωής και να επενδύσουμε στην οργανωμένη εκπαίδευση γύρω από την ψυχική ανθεκτικότητα. Η μακροπρόθεσμη ανθεκτικότητα χτίζεται μέρα με τη μέρα, μαθαίνοντας ξανά την έννοια της υγιούς αυτοφροντίδας, τον τρόπο να φροντίζουμε το σώμα και το μυαλό, και να ξαναβρίσκουμε την ισορροπία μας.
Ένα συμπόσιο ενδυνάμωσης της ψυχικής υγείας
Τέτοιου είδους αντίδοτο στο στρες -χωρίς χημική επίδραση στον εγκέφαλο-αποτελεί κάθε μάθημα ενδυνάμωσης και θωράκισης του οργανισμού μας, με την βοήθεια των ειδικών. Σε αυτό το πλαίσιο η Λένα Καραμαλή για τέταρτη χρονιά προσφέρει στους ανθρώπους που θέλουν να μάθουν να διαχειρίζονται θετικά το στρες, ένα ξεχωριστό εκπαιδευτικό Συμπόσιο Ψυχικής Υγείας, το οποίο πραγματοποιείται τον Ιούλιο στις Σπέτσες, (από 13/7 έως 17/7) με τίτλο «Συμπόσιο των Σπετσών, Στρες, Ευζωία και μακροβιότητα».
Πρόκειται για μια εκπαιδευτική και βιωματική εβδομάδα ‘αλλαγής της κουλτούρας’ με πληθώρα δράσεων, ομιλιών και βιωματικών εργαστηρίων με τη συμμετοχή διακεκριμένων επιστημόνων όπως ο καθηγητής Γιώργος Χρούσος, πρόεδρος του Τμήματος Παιδιατρικής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και η Δρ. Καλλιόπη Καλαϊτζή, Ιατρός Φυσικής Ιατρικής και Αποκατάστασης, ιδρύτρια και επικεφαλής της ιατρικής ομάδας της πρώτης Κλινικής Ιατρικής του Τρόπου Ζωής, Εξατομικευμένης Πρόληψης και Μακροβιότητας στην Ελλάδα και ο Στάθης Γκόνος, Διευθυντής στο Ινστιτούτο Χημικής Βιολογίας στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών (ΕΙΕ).
