Μια εξαετία μετά την έναρξη της Covid 19 πανδημίας, η παγκόσμια κοινότητα είναι πιο προετοιμασμένη, αλλά οι περικοπές στη χρηματοδότηση της Υγείας και η στροφή των πόρων στην άμυνα και τους εξοπλισμούς καθιστούν την πολυεπίπεδη πρόοδο που συντελέστηκε, εύθραυστη.
Πριν από έξι χρόνια, ο Γενικός Διευθυντής του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, Δρ. Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους, σήμανε τον υψηλότερο παγκόσμιο συναγερμό που ήταν διαθέσιμος βάσει του διεθνούς δικαίου εκείνη την εποχή, κηρύσσοντας το ξέσπασμα μιας νέας νόσου του κορονοϊού (αργότερα γνωστής ως COVID-19) ως Έκτακτη Ανάγκη Δημόσιας Υγείας Διεθνούς Ανησυχίας (PHEIC).
Ενώ ο συναγερμός έληξε τον Μάιο του 2023, ο αντίκτυπος της COVID-19 παραμένει χαραγμένος στη συλλογική μας μνήμη - και συνεχίζει να είναι αισθητός παγκοσμίως. Καθώς διασχίζουμε αυτό το εξαετές όριο, ο ΠΟΥ ρωτά τις χώρες και τους εταίρους του, αν είναι ο κόσμος καλύτερα προετοιμασμένος για την επόμενη πανδημία;
Η απάντηση είναι αμφίσημη: Και ναι και όχι. Από πολλές απόψεις, ο κόσμος είναι καλύτερα προετοιμασμένος επειδή έχουν ληφθεί ουσιαστικά, συγκεκριμένα μέτρα για την ενίσχυση της ετοιμότητας.
Ωστόσο, ταυτόχρονα, επειδή η πρόοδος που έχει σημειωθεί είναι εύθραυστη και άνιση, θα πρέπει να γίνουν ακόμη περισσότερα για να διατηρηθεί η ανθρωπότητα ασφαλής.
Τα 15 διδάγματα και οφέλη από την COVID-19
«Η πανδημία μας δίδαξε όλους πολλά μαθήματα – ειδικά ότι οι παγκόσμιες απειλές απαιτούν παγκόσμια αντίδραση», δήλωσε ο Γενικός Διευθυντής του ΠΟΥ, Δρ. Τέντρος Αντανόμ Γκεμπρεγέσους, κατά την έναρξη της 158ης συνόδου του Εκτελεστικού Συμβουλίου και τόνισε πως η αλληλεγγύη είναι η καλύτερη ανοσία.
Εφαρμόζοντας τα διδάγματα που αντλήθηκαν από την COVID-19, ο ΠΟΥ, τα κράτη μέλη και οι εταίροι έχουν επιφέρει σημαντικές προόδους στην ετοιμότητα, την πρόληψη και την αντιμετώπιση πανδημιών. Σε αυτές περιλαμβάνονται:
- Η ιστορική Συμφωνία του ΠΟΥ για την Πανδημία υιοθετήθηκε τον Μάιο του 2025 , ορίζοντας μια πραγματικά ολοκληρωμένη προσέγγιση για την πρόληψη, την ετοιμότητα και την αντιμετώπιση πανδημιών που βελτιώνει τόσο την παγκόσμια ασφάλεια στην υγεία όσο και την παγκόσμια ισότητα στην υγεία. Τα συμπεράσματά της κατέδειξαν τη δύναμη της πολυμερούς προσέγγισης. Τα κράτη μέλη διαπραγματεύονται τώρα το παράρτημα του συστήματος Πρόσβασης σε Παθογόνους Παράγοντες και Κατανομής Οφελών (PABS) στη Συμφωνία του ΠΟΥ για την Πανδημία ενόψει της φετινής Παγκόσμιας Συνέλευσης Υγείας. Η υιοθέτησή της θα ανοίξει τη Συμφωνία για την Πανδημία για υπογραφή και έναρξη ισχύος ως διεθνές δίκαιο.
- Οι τροποποιήσεις του Διεθνούς Κανονισμού Υγείας (ΔΚΥ) για την ενίσχυση των εθνικών ικανοτήτων που τέθηκαν σε ισχύ τον Σεπτέμβριο του 2025
- Το Ταμείο για την Πανδημία , το οποίο συνιδρύθηκε και υλοποιήθηκε από τον ΠΟΥ και την Παγκόσμια Τράπεζα, έχει παράσχει χρηματοδότηση με επιχορηγήσεις συνολικού ύψους άνω των 1,2 δισεκατομμυρίων δολαρίων στους τρεις πρώτους γύρους του, η οποία έχει βοηθήσει στην άντληση επιπλέον 11 δισεκατομμυρίων δολαρίων που έχουν μέχρι στιγμής υποστηρίξει 67 έργα σε 98 χώρες σε 6 περιοχές, για την επέκταση της επιτήρησης, των δικτύων εργαστηρίων, της εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού και του πολυτομεακού συντονισμού.
- Ο Κόμβος του ΠΟΥ για την Πληροφόρηση για Πανδημίες και Επιδημίες ξεκίνησε μια σημαντική ενημέρωση του συστήματος Επιδημικής Πληροφόρησης από Ανοιχτές Πηγές (EIOS) , αξιοποιώντας την Τεχνητή Νοημοσύνη για να υποστηρίξει περισσότερες από 110 χώρες στον εντοπισμό και την ταχύτερη αντίδραση σε νέες απειλές.
- Οι δυνατότητες γονιδιωματικής αλληλούχισης παγκοσμίως έχουν αυξηθεί κατακόρυφα τα τελευταία χρόνια και, μέσω του Διεθνούς Δικτύου Επιτήρησης Παθογόνων, περισσότερες από 110 χώρες έχουν ενισχύσει τη γονιδιωματική επιτήρηση για την παρακολούθηση παθογόνων με δυναμικό επιδημίας και πανδημίας και την επιτάχυνση των δράσεων αντίδρασης.
- Το BioHub του ΠΟΥ επεκτάθηκε ως ένας αξιόπιστος παγκόσμιος μηχανισμός, υποστηριζόμενος από 30 χώρες και περιοχές , συντονίζοντας 25 αποστολές δειγμάτων σε 13 εργαστήρια . Από την έναρξή του στα τέλη του 2020, το BioHub έχει αποκτήσει 34 παραλλαγές των ακόλουθων ιών: SARS-CoV-2, mpox clades Ia, Ib, IIb, τον ιό Oropouche και MERS-CoV. Σχεδόν 80 εργαστήρια από 30 χώρες σε όλες τις περιοχές του ΠΟΥ έχουν συμμετάσχει στο σύστημα κοινοποιώντας και ζητώντας βιολογικό υλικό.
- Οι παγκόσμιες προσπάθειες για την επέκταση της τοπικής, δίκαιης ανάπτυξης και παραγωγής εμβολίων, διαγνωστικών και θεραπειών έχουν επιταχυνθεί μέσω πρωτοβουλιών όπως ο κόμβος μεταφοράς τεχνολογίας mRNA στο Κέιπ Τάουν, το κέντρο εκπαίδευσής του στη Σεούλ και το Δίκτυο Προσωρινών Ιατρικών Αντιμέτρων.
- Η Ακαδημία του ΠΟΥ στη Γαλλία θα βοηθήσει στην ενίσχυση των ικανοτήτων των χωρών για την ετοιμότητα σε περίπτωση πανδημίας, μεταξύ άλλων μέσω εκπαιδεύσεων προσομοίωσης.
- Ο Παγκόσμιος Κόμβος Κατάρτισης για τη Βιομηχανική Παραγωγή, που ιδρύθηκε από τη Δημοκρατία της Κορέας και τον ΠΟΥ, ενισχύει τις ικανότητες του εργατικού δυναμικού στην παραγωγή εμβολίων και βιολογικών προϊόντων υψηλής ποιότητας. Παρέχοντας εκπαίδευση σε αυτόν τον κρίσιμο τομέα, στόχος είναι η αύξηση της ισότιμης πρόσβασης σε τέτοια προϊόντα παγκοσμίως μέσω της επέκτασης της παραγωγικής ικανότητας σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος.
- Το Παγκόσμιο Σώμα Έκτακτης Ανάγκης για την Υγεία συστάθηκε από τον ΠΟΥ το 2023 ως απάντηση στα κενά και τις προκλήσεις που εντοπίστηκαν κατά την αντιμετώπιση της COVID- 19. Το Σώμα υποστηρίζει χώρες που αντιμετωπίζουν καταστάσεις έκτακτης ανάγκης δημόσιας υγείας αξιολογώντας τις ικανότητες του εργατικού δυναμικού έκτακτης ανάγκης, αναπτύσσοντας γρήγορα υποστήριξη σε επείγουσες καταστάσεις και δημιουργώντας ένα δίκτυο ηγετών έκτακτης ανάγκης από πολλές χώρες για την ανταλλαγή βέλτιστων πρακτικών και τον συντονισμό των αντιδράσεων· και
- Η Παγκόσμια Επισκόπηση Υγείας και Ετοιμότητας (UHPR) συνεχίζει να βοηθά τις χώρες να εντοπίζουν κενά και να ενισχύουν την λογοδοσία.
Άλλες εργασίες, που προηγήθηκαν της πανδημίας, συνεχίζουν να ενισχύουν την ετοιμότητα, την πρόληψη και την αντιμετώπιση πανδημιών:
- 121 χώρες διαθέτουν πλέον εθνικούς φορείς δημόσιας υγείας υπεύθυνους για τις προσπάθειες πρόληψης, ετοιμότητας, αντιμετώπισης και ανθεκτικότητας σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης στον τομέα της υγείας·
- 20 χώρες ολοκλήρωσαν τις Κοινές Εξωτερικές Αξιολογήσεις, 195 Συμβαλλόμενα Κράτη υπέβαλαν ετήσιες εκθέσεις ΔΥΚ, 22 χώρες ολοκλήρωσαν τα Εθνικά Σχέδια Δράσης για την Υγειονομική Ασφάλεια·
- Το Παγκόσμιο Σύστημα Επιτήρησης και Αντιμετώπισης της Γρίπης (GISRS) επεξεργάζεται περισσότερα από 12 εκατομμύρια δείγματα παγκοσμίως ετησίως για τον χαρακτηρισμό της γρίπης και για την ενημέρωση των εποχικών εμβολίων γρίπης, καθώς και για τη σύσταση ιών της γρίπης των πτηνών για παραγωγή μεταξύ πανδημιών
- Σύμφωνα με το Πλαίσιο Ετοιμότητας για Πανδημίες Γρίπης (PIP), ο ΠΟΥ υπέγραψε οκτώ νέες συμφωνίες το 2025, ανεβάζοντας το σύνολο σε 19 συμβάσεις με κατασκευαστές προϊόντων για πανδημίες. Αυτές οι συμφωνίες έχουν εξασφαλίσει πρόσβαση σε αντιιικά, διαγνωστικά, σύριγγες και περισσότερα από 900 εκατομμύρια δόσεις εμβολίων για μελλοντικές πανδημίες γρίπης.
Αυτά είναι αξιοσημείωτα επιτεύγματα, που αντικατοπτρίζουν μια κοινή παγκόσμια δέσμευση για συνεργασία πέρα από εθνικά σύνορα, σε όλους τους τομείς, ώστε να μην αντιμετωπίσουμε ποτέ ξανά μια πανδημία απροετοίμαστοι και να μην αφήσουμε κανέναν πίσω.
Τα παραδείγματα των ιών Έμπολα και Μάρμπουργκ
Τα κράτη μέλη του ΠΟΥ έχουν λάβει αποφάσεις που έχουν ενισχύσει την ικανότητα του κόσμου όχι μόνο να αντιδρά ταχύτερα και να μετριάζει τον αντίκτυπο μελλοντικών πανδημιών, αλλά και να τις αποτρέπει εξαρχής.
Οι πρόσφατες αντιδράσεις στις επιδημίες Έμπολα και Μάρμπουργκ δείχνουν ξεκάθαρα αυτή την πρόοδο σε εθνικό επίπεδο με την υποστήριξη του ΠΟΥ. Ο Έμπολα, μια ασθένεια για την οποία κάποτε δεν υπήρχαν εμβόλια, δεν υπήρχε ταχεία διάγνωση και υπήρχαν περιορισμένες επιλογές θεραπείας - που οδήγησε σε καταστροφική απώλεια ζωών στη Δυτική Αφρική πριν από 10 χρόνια - έχει έκτοτε μεταμορφωθεί.
Τα πιο πρόσφατα κρούσματα Έμπολα στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό και στο Μάρμπουργκ, στη Ρουάντα, την Τανζανία και την Αιθιοπία, περιορίστηκαν σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, με περιορισμένη εξάπλωση και χαμηλότερα ποσοστά θνησιμότητας. Οι αντιδράσεις σε αυτά τα κρούσματα καθοδηγήθηκαν από εθνικούς θεσμούς, με την υποστήριξη του ΠΟΥ.
Εύθραυστα οφέλη
Πρόσφατα έχουν προκληθεί σοβαρές αναταραχές στην παγκόσμια υγεία. Η χρηματοδότηση συνεχίζει να μετατοπίζεται από την υγεία προς την άμυνα και την εθνική ασφάλεια, θέτοντας σε κίνδυνο τα ίδια τα συστήματα που ενισχύθηκαν κατά τη διάρκεια της COVID-19 για την προστασία των χωρών από μελλοντικές πανδημίες, παρότι οι πανδημίες αποτελούν απειλές για την εθνική ασφάλεια.
Η επένδυση στην ετοιμότητα είναι μια επένδυση σε:
- ζωές που σώθηκαν
- οικονομίες που προστατεύονται
- οι κοινωνίες σταθεροποιήθηκαν.
Ο ΠΟΥ θυμίζει πως τα παθογόνα δεν σέβονται σύνορα. Καμία χώρα δεν μπορεί να αποτρέψει ή να διαχειριστεί μια πανδημία μόνη της. Η παγκόσμια ασφάλεια της υγείας απαιτεί συνεργασία μεταξύ τομέων, μεταξύ κυβερνήσεων και μεταξύ περιφερειών. Η ετοιμότητα απαιτεί συνεχή επαγρύπνηση. Η ώρα για προετοιμασία είναι τώρα – πριν χτυπήσει η επόμενη πανδημία.
