Στα Στενά του Ορμούζ παίζεται για μία ακόμη φορά το πιο κρίσιμο γεωοικονομικό στοίχημα του πλανήτη. Η τελευταία κλιμάκωση ΗΠΑ - Ιράν έχει προκαλέσει συναγερμό στις αγορές, καθώς από τη στενή αυτή θαλάσσια δίοδο διέρχεται σχεδόν το ένα τέταρτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου. Ένα ενδεχόμενο μπλοκάρισμα -ακόμη και ολιγοήμερο- θα μπορούσε να εκτινάξει τις τιμές, να πυροδοτήσει ενεργειακό σοκ και να δοκιμάσει τα όρια της παγκόσμιας οικονομικής αντοχής.
Οι εντάσεις μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν παραμένουν υψηλές, παρά την επανέναρξη των πυρηνικών συνομιλιών. Οι ΗΠΑ έχουν ενισχύσει τη στρατιωτική τους παρουσία στη Μέση Ανατολή, ενώ το Ιράν έχει πραγματοποιήσει ναυτικές ασκήσεις στα Στενά του Ορμούζ. Αν και το Ιράν δήλωσε ότι έκλεισε εν μέρει τη δίοδο κατά τη διάρκεια αυτών των ασκήσεων στα μέσα Φεβρουαρίου, η αγορά πετρελαίου σε μεγάλο βαθμό αγνόησε, μέχρι στιγμής, την περιορισμένη και προσωρινή αυτή κίνηση.
Τα Στενά του Ορμούζ
Η θαλάσσια αυτή οδός αποτελεί ζωτικής σημασίας διαδρομή για το παγκόσμιο εμπόριο πετρελαίου. Με το Ιράν στα βόρεια και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Ομάν στα νότια, τα Στενά του Ορμούζ συνδέουν τον Περσικό Κόλπο με τον Ινδικό Ωκεανό.
Οι περισσότεροι προμηθευτές γύρω από τον Περσικό Κόλπο δεν διαθέτουν εναλλακτική θαλάσσια οδό για τις εξαγωγές τους. Το 2025, περίπου 16,7 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως αργού διήλθαν από τα Στενά, σύμφωνα με στοιχεία που συγκέντρωσε το Bloomberg. Η Σαουδική Αραβία, το Ιράκ, το Κουβέιτ, τα ΗΑΕ και το Ιράν εξάγουν πετρέλαιο μέσω της διόδου, με το μεγαλύτερο μέρος των φορτίων να κατευθύνεται προς την Ασία.
- Διαβάστε επίσης - New York Times: Γιατί μια επίθεση των ΗΠΑ στο Ιράν είναι πολύ πιο ριψοκίνδυνη από τη σύλληψη του Μαδούρο
Η θαλάσσια οδός είναι επίσης κρίσιμη για την αγορά υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). Σχεδόν το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς LNG - κυρίως από το Κατάρ – πέρασε από εκεί πέρυσι.
Τα Στενά έχουν μήκος σχεδόν 161 χιλιόμετρα και πλάτος 21 μίλια (περίπου 34 χλμ) στο στενότερο σημείο τους. Οι δίαυλοι ναυσιπλοΐας σε κάθε κατεύθυνση έχουν πλάτος μόλις δύο μίλια. Το μικρό βάθος καθιστά τα πλοία ευάλωτα σε νάρκες, ενώ η εγγύτητα με τις ακτές, ιδίως του Ιράν, τα εκθέτει σε επιθέσεις από παράκτιους πυραύλους ή παρεμβάσεις από περιπολικά σκάφη και ελικόπτερα.
Μπορεί πράγματι το Ιράν να τα αποκλείσει;
Σύμφωνα με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, τα κράτη ασκούν κυριαρχία έως 12 ναυτικά μίλια από τις ακτές τους, απόσταση μικρότερη από το στενότερο σημείο των Στενών. Οφείλουν να επιτρέπουν την «αβλαβή διέλευση» ξένων πλοίων και να μην παρεμποδίζουν τη διέλευση. Αν και το Ιράν υπέγραψε τη σύμβαση το 1982, δεν έχει επικυρωθεί από το κοινοβούλιό του.
Το Ιράν έχει κατά το παρελθόν δηλώσει ότι μπορεί να επιβάλει ναυτικό αποκλεισμό, χωρίς όμως να υλοποιήσει ποτέ την απειλή πλήρους διακοπής της κυκλοφορίας - κίνηση που πιθανότατα θα προκαλούσε ισχυρή αντίδραση από τις δυτικές ναυτικές δυνάμεις που περιπολούν στην περιοχή, ιδίως των ΗΠΑ.
- Διαβάστε επίσης - Ο Τραμπ απορεί γιατί το Ιράν δεν έχει ήδη «συνθηκολογήσει»
Η Τεχεράνη θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρή διαταραχή ακόμη και χωρίς να εξέλθει από το λιμάνι ούτε ένα πολεμικό της πλοίο. Διαθέτει επιλογές λόγω της ακτογραμμής της κατά μήκος της διόδου: από παρενοχλήσεις πλοίων με μικρά ταχύπλοα μέχρι πιο ακραίες ενέργειες, όπως επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια με πυραύλους ή drones, καθιστώντας τη διέλευση υπερβολικά επικίνδυνη. Θα μπορούσε επίσης να τοποθετήσει θαλάσσιες νάρκες, αν και ο κίνδυνος για τα δικά της πλοία καθιστά αυτό το σενάριο λιγότερο πιθανό.
Σύγχρονα πλοία είναι επίσης ευάλωτα σε παρεμβολές σημάτων GPS, τακτική που χρησιμοποιείται ολοένα και περισσότερο από κρατικούς και μη κρατικούς δρώντες για τη διατάραξη της ναυσιπλοΐας. Χιλιάδες πλοία υπέστησαν διαταραχές στα Στενά και γύρω από αυτά κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης Ιράν–Ισραήλ τον περασμένο Ιούνιο.
Πώς θα επηρεαζόταν η αγορά πετρελαίου;
Αν η διέλευση καταστεί επικίνδυνη, τα πλοία ίσως κινηθούν σε νηοπομπές υπό την προστασία δυτικών ναυτικών δυνάμεων. Αυτό θα επιβράδυνε την κυκλοφορία, χωρίς όμως να επηρεάσει σημαντικά την παγκόσμια προσφορά πετρελαίου.
Η πλήρης διακοπή της ναυσιπλοΐας για περισσότερες από λίγες ημέρες θα αποτελούσε εφιαλτικό σενάριο για τις αγορές ενέργειας. Αναλυτές εκτιμούν ότι ακόμη και μονοήμερος αποκλεισμός θα μπορούσε να εκτινάξει τις τιμές στα 120 έως 150 δολάρια το βαρέλι. Το brent, διεθνές σημείο αναφοράς, κινούνταν κατά μέσο όρο στα 66 δολάρια το βαρέλι έως τα μέσα Φεβρουαρίου.
Ένα κλείσιμο των Στενών θα έπληττε άμεσα και την ίδια την ιρανική οικονομία, καθώς δεν θα μπορούσε να εξάγει πετρέλαιο. Επιπλέον, θα δυσαρεστούσε την Κίνα, τον μεγαλύτερο αγοραστή ιρανικού αργού και κρίσιμο εταίρο που έχει χρησιμοποιήσει το δικαίωμα βέτο στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ για να προστατεύσει το Ιράν από δυτικές κυρώσεις.
Ποιοι εξαρτώνται περισσότερο;
Η Σαουδική Αραβία εξάγει τις μεγαλύτερες ποσότητες μέσω των Στενών, αλλά μπορεί να εκτρέψει μέρος των φορτίων μέσω αγωγού 746 μιλίων που διασχίζει το βασίλειο έως τερματικό στην Ερυθρά Θάλασσα, με δυνατότητα μεταφοράς 5 εκατ. βαρελιών ημερησίως.
Τα ΗΑΕ μπορούν επίσης να παρακάμψουν εν μέρει τη δίοδο μέσω αγωγού που συνδέει τις πηγές πετρελαίου τους με λιμένα στον Κόλπο του Ομάν, δυναμικότητας 1,5 εκατ. βαρελιών ημερησίως.
Το Ιράκ διαθέτει αγωγό μέσω Τουρκίας προς τη Μεσόγειο, αλλά αφορά μόνο τις βόρειες πηγές, έτσι, σχεδόν όλες οι εξαγωγές του από τη Βασόρα διέρχονται από τα Στενά. Το Κουβέιτ, το Κατάρ και το Μπαχρέιν δεν διαθέτουν εναλλακτική θαλάσσια διαδρομή.
Και το ίδιο το Ιράν εξαρτάται από τα Στενά για τις εξαγωγές του. Το 2025, οι αποστολές ιρανικού αργού μέσω της διόδου έφτασαν στο υψηλότερο επίπεδο από το 2018, σύμφωνα με δεδομένα παρακολούθησης πλοίων.
Αντιδράσεις ΗΠΑ και συμμάχων
Κατά τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ (1980–1988), οι επιθέσεις σε πετρελαϊκές εγκαταστάσεις κλιμακώθηκαν σε πλήγματα κατά εμπορικών πλοίων στον Περσικό Κόλπο. Το αμερικανικό ναυτικό συνόδευε κουβεϊτιανά πλοία που μετέφεραν ιρακινό πετρέλαιο.
Το 2019, χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Σαουδική Αραβία και το Μπαχρέιν συμμετείχαν σε αμερικανικής ηγεσίας συμμαχία για την ασφάλεια των θαλάσσιων οδών στη Μέση Ανατολή, μετά από επιθέσεις σε πλοία και χερσαίες εγκαταστάσεις που ορισμένα μέλη απέδωσαν στο Ιράν.
Από τα τέλη του 2023, η προσοχή έχει στραφεί περισσότερο προς τη νότια Ερυθρά Θάλασσα, λόγω επιθέσεων των υποστηριζόμενων από το Ιράν ανταρτών Χούθι στην Υεμένη, οι οποίοι στοχοποιούν πλοία στο στενό Bab el-Mandeb.
Κατά τις πρόσφατες εντάσεις, τα πλοία αύξησαν την ταχύτητά τους κατά τη διέλευση των Στενών για να περιορίσουν τον χρόνο έκθεσης σε κίνδυνο, ενώ οι ΗΠΑ συνέστησαν σε πλοία με αμερικανική σημαία να παραμένουν όσο το δυνατόν μακρύτερα από ιρανικά χωρικά ύδατα. Παράλληλα, αμερικανικό μαχητικό F-35C κατέρριψε ιρανικό drone στις αρχές Φεβρουαρίου, όταν αυτό «προσέγγισε επιθετικά» το αεροπλανοφόρο USS Abraham Lincoln, σύμφωνα με την Κεντρική Διοίκηση των ΗΠΑ.
Μια «πολύ καλά εφοδιασμένη» αγορά
Ο Μάρτιντζν Ρατς, επικεφαλής στρατηγικός αναλυτής εμπορευμάτων στη Morgan Stanley, δήλωσε ότι η αγορά πετρελαίου είναι «πολύ καλά εφοδιασμένη» σε παγκόσμιο επίπεδο.
Στρατηγικοί αναλυτές της Barclays ανέφεραν την Παρασκευή ότι, ενώ οι αγορές μετοχών έχουν σε μεγάλο βαθμό αγνοήσει μέχρι στιγμής τον γεωπολιτικό θόρυβο, οι εντάσεις έχουν αυξηθεί από τότε που ο Αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς κατηγόρησε το Ιράν ότι απέτυχε να συζητήσει τις λεγόμενες «κόκκινες γραμμές», παράλληλα με αναφορές για ενίσχυση των στρατιωτικών δυνατοτήτων των ΗΠΑ στην περιοχή.
«Πιστεύουμε ότι οποιοδήποτε πλήγμα πιθανότατα θα πρέπει να είναι χρονικά περιορισμένο και με καθορισμένους στόχους (πυρηνικές εγκαταστάσεις, βαλλιστικοί πύραυλοι), όπως συνέβη το περασμένο καλοκαίρι», ανέφεραν οι στρατηγικοί αναλυτές σε ερευνητικό σημείωμα.
«Με τις ενδιάμεσες εκλογές αργότερα μέσα στο έτος και με την κυβέρνηση να δίνει προτεραιότητα στην προσιτότητα για τους Αμερικανούς καταναλωτές, εκτιμούμε ότι η προθυμία της να ανεχθεί μια παρατεταμένη περίοδο σημαντικά υψηλότερων τιμών πετρελαίου, και ενδεχομένως και απώλειες, θα είναι περιορισμένη», συνέχισαν. «Επομένως, εάν μια σύγκρουση είναι επικείμενη, κατά την άποψή μας είναι πιθανό να είναι βραχύβια».
Ούτε και η Goldman Sachs δεν διαβλέπει κίνδυνο μεγάλης και παρατεταμένης διαταραχής της προσφοράς, τουλάχιστον στο βασικό της σενάριο, δήλωσε ο Ντααν Στρίβεν, επικεφαλής έρευνας πετρελαίου, σε συνέντευξή του στο CNBC. Ωστόσο, μια σύγκρουση που θα οδηγούσε σε απώλεια ενός εκατομμυρίου βαρελιών ημερησίως από τις ιρανικές εξαγωγές για έναν χρόνο θα αύξανε τις τιμές του αργού κατά 8 δολάρια και θα ανάγκαζε την αγορά να επανεκτιμήσει τον κίνδυνο περαιτέρω κλιμάκωσης.
