Τέλη Μαΐου 2026 και οι Βρυξέλλες διανύουν μια από τις πιο κρίσιμες φάσεις διαπραγμάτευσης των τελευταίων δεκαετιών για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) 2028–2034. Στο επίκεντρο αυτής της διαπραγμάτευσης βρίσκεται η μελλοντική Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ), η οποία για πρώτη φορά στην ιστορία της κινδυνεύει να χάσει την ταυτότητά της ως αυτόνομη, ευρωπαϊκή, κοινή πολιτική. Η πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που κατατέθηκε τον Ιούλιο του 2025, δεν αποτελεί απλή αναθεώρηση αριθμών, αποτελεί δομική ανατροπή με ορατές συνέπειες για τα εισοδήματα των Ελλήνων αγροτών και τη χρηματοδότηση της ελληνικής γεωργίας για τα επόμενα επτά χρόνια. Ωστόσο η διαπραγμάτευση συνεχίζεται…
Για δεκαετίες, η ΚΑΠ στηριζόταν σε δύο Πυλώνες με σαφή διαχωρισμό: ο Πυλώνας Ι κάλυπτε τις άμεσες ενισχύσεις εισοδήματος και τα μέτρα αγοράς μέσω του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Εγγυήσεων (ΕΓΤΕ), ενώ ο Πυλώνας ΙΙ χρηματοδοτούσε την αγροτική ανάπτυξη μέσω του Ευρωπαϊκού Γεωργικού Ταμείου Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΓΤΑΑ). Η πρόταση της Επιτροπής καταργεί αυτή τη δομή εξ ολοκλήρου. Τα κονδύλια και των δύο Πυλώνων ενσωματώνονται στα λεγόμενα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης (National and Regional Partnership Plans – NRPP), ένα ενοποιημένο ταμείο που καλύπτει ταυτόχρονα γεωργία, αλιεία, συνοχή, μετανάστευση και εσωτερική ασφάλεια.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι τα αγροτικά κονδύλια δεν θα προστατεύονται πλέον από δεσμευτικές ευρωπαϊκές γεωργικές υποχρεώσεις, αλλά θα υπόκεινται στις διαχειριστικές επιλογές κάθε κράτους-μέλους, ανταγωνιζόμενα εθνικές στρατηγικές προτεραιότητες που δεν έχουν απαραίτητα σχέση με το χωράφι και αυτό είναι το αρνητικό για τη χώρα μας.
Η Επιτροπή προτείνει €293,7 δισ. για άμεσες ενισχύσεις αγροτών την περίοδο 2028–2034. Ο αριθμός αυτός, εκ πρώτης όψεως, εμφανίζεται ελαφρώς αυξημένος σε σχέση με τα €291,1 δισ. του τρέχοντος Πυλώνα Ι. Η σύγκριση, ωστόσο, είναι εσκεμμένα ατελής. Σύμφωνα με σενάρια εργασίας και δημοσιεύσεις, όταν συνυπολογιστεί ο Πυλώνας ΙΙ της τρέχουσας ΚΑΠ που έφερνε το συνολικό αγροτικό κονδύλιο στα €386,6 δισ. η μείωση θα ανέρχεται σε 24% σε ονομαστικούς όρους. Σε πραγματικούς όρους, προσαρμοσμένους για τον πληθωρισμό, σύμφωνα με εκτιμήσεις της ιταλικής αγροτικής ένωσης Confagricoltura, η πραγματική απώλεια ρησιμοποιήσιμων πόρων προσεγγίζει το 40%!
Αξιοσημείωτη είναι, επίσης, η πρόσφατη αξιολόγηση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, που χαρακτήρισε την πρόταση ασαφή ως προς τους μηχανισμούς διαχείρισης κονδυλίων και εξέφρασε ανησυχίες για πιθανές καθυστερήσεις εκταμίευσης. Για τους Έλληνες αγρότες που βιώνουν ήδη καθυστερήσεις πληρωμών από τον ΟΠΕΚΕΠΕ, η ανησυχία αυτή είναι απολύτως δικαιολογημένη.
Η Ελλάδα βρίσκεται σε μια ευνοϊκή αλλά ευάλωτη θέση στον ευρωπαϊκό χάρτη άμεσων ενισχύσεων. Με €501 ανά εκτάριο άμεσων ενισχύσεων το 2027, σχεδόν διπλάσιο από τα €202–€264 που λαμβάνουν χώρες της Βαλτικής και της Ανατολικής Ευρώπης, η χώρα μας ανήκει στη λίστα των υψηλότερων αποδεκτών ανά εκτάριο στην ΕΕ. Η θέση αυτή αντικατοπτρίζει σε σημαντικό βαθμό τη μειωμένη επιλέξιμη γεωργική έκταση ενώ ορεινά και μειονεκτικά εδάφη αντιπροσωπεύουν μεγάλο ποσοστό της ελληνικής γης.
Στο πλαίσιο του NRPP, όπου τα κράτη-μέλη αποκτούν ευρύτερη διακριτική ευχέρεια αλλά και ευθύνη για τη διαχείριση πόρων χωρίς δεσμευτικές γεωργικές ρήτρες, η Ελλάδα διατρέχει τον κίνδυνο να δει τα κονδύλιά της να ανταγωνίζονται άλλες εθνικές πολιτικές προτεραιότητες. Αν μεταφέραμε αυτό το μοντέλο στο παρόν, σε ένα υποθετικό δίλημμα μεταξύ ενός διευρυμένου "ΕΣΠΑ" και του Προγράμματος Αγροτικής Ανάπτυξης (ΠΑΑ), είναι σχεδόν βέβαιο ότι οι γενικές υποδομές και οι αστικές προτεραιότητες θα απορροφούσαν τη μερίδα του λέοντος, αφήνοντας τον αγροτικό τομέα σε δεύτερη μοίρα. Η ανάγκη προστασίας των γεωργικών εκτάσεων μειονεκτικών περιοχών που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της ελληνικής αγροτικής γεωργίας αποκτά στο νέο πλαίσιο χαρακτήρα διαπραγματευτικής προτεραιότητας, όχι όμως δεδομένης προστασίας…
Για να κατανοηθεί πλήρως το διακύβευμα της ΚΑΠ 2028–2034 για την Ελλάδα, απαιτείται η ανάγνωση δύο δομικών χαρακτηριστικών που καθιστούν την ελληνική γεωργία μοναδική στον ευρωπαϊκό χάρτη: ο μεγάλος κατακερματισμός της γης και η κυριαρχία των μειονεκτικών εκτάσεων. Η μέση ελληνική αγροτική εκμετάλλευση ανέρχεται σε 5,3 εκτάρια (2020, ΕΛΣΤΑΤ), λιγότερο από το ένα τρίτο του ευρωπαϊκού μέσου όρου των 17,4 εκταρίων (Eurostat, 2020). Ταυτόχρονα, το 74% των ελληνικών αγροτικών εκμεταλλεύσεων κατατάσσεται κάτω των 5 εκταρίων (Eurostat, 2023), ποσοστό που τοποθετεί τη χώρα μας στις τρεις πρώτες θέσεις κατακερματισμού στην ΕΕ, μαζί με Μάλτα και Κύπρο. Ο κατακερματισμός αυτός δεν είναι απλώς δομικό αρνητικό… αντανακλά την ιστορική πραγματικότητα μικρών οικογενειακών εκμεταλλεύσεων που παράγουν ελαιόλαδο, εσπεριδοειδή, σταφύλια, κηπευτικά και άλλα τρόφιμα, χωρίς οικονομίες κλίμακας, απαιτώντας για τη βιωσιμότητα τους εντονότερη στήριξη ανά εκτάριο.
Εξίσου αποφασιστική είναι η γεωγραφική πραγματικότητα στη χώρα μας: το 83% των περιοχών της Ελληνικής Επαρχίας κατατάσσεται επίσημα στις Μειονεκτικές Περιοχές (ή και ορεινές), σύμφωνα με τη σχετική κοινοτική κατηγοριοποίηση. Πρόκειται για ορεινές ή ημιορεινές εκτάσεις με χαμηλή παραγωγικότητα, έντονες κλίσεις εδάφους, σύντομη καλλιεργητική περίοδο και υψηλό κόστος μηχανοποίησης. Στις περιοχές αυτές, η γεωργία επιτελεί διπλό ρόλο: παραγωγικό και περιβαλλοντικό, συμβάλλοντας στη διατήρηση των τοπίων, στην πρόληψη της ερημοποίησης και στη συνοχή αγροτικών κοινοτήτων. Αυτή η λειτουργία όμως απαιτεί σταθερή, προβλέψιμη και δεσμευτικά κατοχυρωμένη χρηματοδότηση.
Η συγκεκριμένη δομή της ελληνικής γεωργίας η οποία είναι κατακερματισμένη, εντατική σε εργασία, εξαρτημένη από μειονεκτικές εκτάσεις, είναι ακριβώς εκείνη που επωφελείται περισσότερο από τον κοινό, δεσμευτικό χαρακτήρα της ΚΑΠ και εκτίθεται περισσότερο σε ένα εθνικοποιημένο, ευέλικτο πλαίσιο. Όταν η κοινοτική εγγύηση αμβλύνεται, η πρώτη απώλεια πέφτει στον μικρό παραγωγό που δεν έχει εναλλακτική.
Η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (ΕΟΚΕ), η Copa-Cogeca και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Νέων Αγροτών (CEJA) απορρίπτουν την πρόταση για την επόμενη ΚΑΠ κατηγορηματικά. Το κεντρικό επιχείρημα είναι ότι η ενσωμάτωση στο NRPP ισοδυναμεί με de facto εθνικοποίηση της ΚΑΠ, η οποία θα οδηγήσει σε ανταγωνισμό προς τα κάτω μεταξύ κρατών-μελών. Χώρες που διαθέτουν ισχυρή εθνική αγροτική χρηματοδότηση ή υψηλότερη διοικητική ικανότητα διαχείρισης ευρωπαϊκών πόρων θα αποκτήσουν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έναντι εκείνων που στηρίζονται κατεξοχήν στην ευρωπαϊκή χρηματοδότηση ακριβώς στην κατηγορία όπου ανήκει η πλειοψηφία των Ελλήνων παραγωγών.
Η ΕΟΚΕ τονίζει ρητά ότι η διατήρηση των Πυλώνων ΕΓΤΕ και ΕΓΤΑΑ ως ξεχωριστών, δεσμευτικών κονδυλίων αποτελεί προϋπόθεση για να παραμείνει η ΚΑΠ μια πραγματικά κοινή πολιτική. Η επιστροφή σε εθνικά πλαίσια δεν θα ωφελήσει τις μικρές και μεσαίες γεωργικές εκμεταλλεύσεις, που αποτελούν το κύριο χαρακτηριστικό της ελληνικής αγροτικής δομής.
Η ελληνική κυβέρνηση έχει διατυπώσει τρεις σαφείς προτεραιότητες στις τρέχουσες διαπραγματεύσεις: πρώτον, μεγιστοποίηση των συνολικών πόρων από όλα τα χρηματοδοτικά ταμεία του νέου ΠΔΠ, δεύτερον προστασία της χρηματοδότησης για τους παραδοσιακούς Πυλώνες ΚΑΠ και Πολιτικής Συνοχής ως κομβικών πολιτικών, τρίτον, θέσπιση νέων Ιδίων Πόρων που να μην επιβαρύνουν δημοσιονομικά χώρες μεσαίου εισοδήματος, όπως η Ελλάδα.
Πρόκειται για λογική και συνεκτική θέση.
Ωστόσο, θα αντιμετωπίσει ισχυρές πιέσεις από τις χώρες του Βορρά, που αντιμετωπίζουν ήδη την πρόταση της Επιτροπής ως επαρκώς γενναιόδωρη και αυτό γιατί αυτές οι χώρες συνεισφέρουν στην ΚΑΠ, χωρίς να απολαμβάνουν τα οφέλη των χωρών του Νότου. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα θα πρέπει να οικοδομήσει ευρύτερες συμμαχίες με χώρες του Νότου (Ιταλία, Ισπανία, Πορτογαλία) και ορισμένες του Ανατολικού μπλοκ που μοιράζονται παρόμοιο ενδιαφέρον για τη διατήρηση μιας ισχυρής και κοινής αγροτικής πολιτικής.
Μόλις οκτώ μήνες για αποφάσεις δεκαετίας…Το ΠΔΠ 2028–2034 πρέπει να έχει κλειστεί πολιτικά έως τα τέλη του 2026, ή το αργότερο τον Φεβρουάριο του 2027, ώστε να υπάρχει επαρκής χρόνος για τη σύνταξη των εθνικών NRPP πριν από την έναρξη της νέας προγραμματικής περιόδου. Αυτό σημαίνει ότι οι κρίσιμες αποφάσεις θα ληφθούν μέσα στους επόμενους οκτώ μήνες. Κάθε καθυστέρηση ισοδυναμεί με παράταση της αβεβαιότητας για εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες αγρότες που σχεδιάζουν επενδύσεις, εξοφλούν δάνεια και ζυγίζουν αν αξίζει να συνεχίσουν στον κλάδο.
Ο χρόνος που απομένει για τη συγκρότηση ενός ολοκληρωμένου εθνικού σχεδιασμού είναι πιεστικά στενός.
Η διαπραγμάτευση για την ΚΑΠ 2028–2034 δεν είναι μια τεχνοκρατική συζήτηση περί κονδυλίων. Είναι μια επιλογή για το αν η Ευρωπαϊκή Ένωση θα εξακολουθεί να διαθέτει μια πραγματικά κοινή αγροτική πολιτική ή θα μετατρέψει τη γεωργία σε πεδίο εθνικού ανταγωνισμού. Για την Ελλάδα, που διαθέτει σήμερα €501 ανά εκτάριο, παράγει προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας και δυναμικές καλλιέργειες (ελαιόλαδο, εσπεριδοειδή, ροδάκινα, βαμβάκι) και διατηρεί αγροτικό τομέα που αντιπροσωπεύει άνω του 3,5% του ΑΕΠ, τα διακυβεύματα είναι εξαιρετικά υψηλά. Η καλύτερη διαπραγματευτική θέση δεν εξαντλείται στο «περισσότερα χρήματα». Είναι η ανάκτηση και η εδραίωση ενός εγγυημένου, ευρωπαϊκού πλαισίου που να προστατεύει τη βιωσιμότητα της ελληνικής γεωργίας ανεξαρτήτως εθνικών ισορροπιών ισχύος.
