Έχει από πολλούς υποστηριχθεί και όχι χωρίς λογικές επισημάνσεις και επιχειρήματα, ότι η «φύση» της «οικογενειακής επιχείρησης» μπορεί να θεωρηθεί ως, εν μέρει, αντιφατική προς την κλασική έννοια της «επιχείρησης»! Οι οικογένειες καθοδηγούνται, σε μεγάλο βαθμό, από συναισθήματα, ενώ οι επιχειρήσεις από αντικειμενικότητα και αναγνώριση της «πραγματικότητας» που, κάθε φορά, αξιολογείται, προκειμένου να εξεταστεί η σκοπιμότητα επιχειρηματικών «κινήσεων».
Οι οικογένειες λειτουργούν προστατευτικά προς τα μέλη τους και ανθίστανται σε «αλλαγές» που είναι πιθανό να βλάψουν, ατομικά ή συλλογικά, τα μέλη της οικογένειας. Αντίθετα, άλλες επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν θετικά την «αλλαγή» και, σε μεγάλο βαθμό, αποδέχονται ότι «..δεν μπορούν να επιβιώσουν χωρίς αυτήν»! Ένας μεγάλος αριθμός οικογενειακών επιχειρήσεων αντιμετωπίζει πρόβλημα με τον διαχωρισμό των δύο αυτών υποσυστημάτων («επιχείρηση» – «οικογένεια»), παρόλο που η διαδικασία «αλλαγής» και «προσαρμογής» είναι απαραίτητη, με την προϋπόθεση βέβαια, ότι οι στόχοι που τίθενται είναι: Μεγέθυνση, Εξέλιξη και Ανάπτυξη.
Στην οικογενειακή επιχείρηση, η «οικογένεια» κατέχει ένα μεγάλο μέρος των εταιρικών πόρων και, μέσω των δικαιωμάτων που αυτό συνεπάγεται, ασκεί προσδιοριστική επίδραση στο όποιο συγκριτικό πλεονέκτημα (υπάρχον, αναδυόμενο η, απλά, δυνητικό), η, πιθανώς, και στο συγκριτικό μειονέκτημα, που προκύπτει από αλληλεπίδραση της οικογένειας, της επιχείρησης και της ιδιοκτησίας. Κατά συνέπεια, ό,τι συμβαίνει η πρόκειται να συμβεί στην οικογενειακή επιχείρηση – θετικό η αρνητικό, είναι αποτέλεσμα και αυτής της αλληλεπίδρασης και της τελικής «σύνθεσης» των πιθανά αντικρουόμενων προτεραιοτήτων των φορέων που συμμετέχουν και συλλειτουργούν στην επιχείρηση!
Το θέμα των «οικογενειακών επιχειρήσεων» διατηρεί διαχρονικά το ενδιαφέρον της οικονομικής επιστήμης, τόσο από την άποψη της προσπάθειας διαμόρφωσης θεωρητικής βάσης που να ερμηνεύει την διαδικασία δημιουργίας και ανάπτυξής τους, όσο και της, μέσω εμπειρικών ερευνών, προσπάθειας επαλήθευσης (η και αμφισβήτησης) σειράς «υποθέσεων» αναφορικά με τους παράγοντες που «ερμηνεύουν» το «φαινόμενο». Συχνά, τα παραπάνω επιδιώκουν να καταλήγουν και σε προτάσεις πολιτικής, είτε σε επιχειρηματικό, είτε σε γενικότερο (π.χ. μακροοικονομικό) επίπεδο, που θα εκφραστούν με μέτρα που αναμένεται να διευκολύνουν τις επιχειρήσεις αυτού του τύπου να διαχειρίζονται αποτελεσματικότερα τους πόρους που διαθέτουν και να αναπτύσσουν την ανταγωνιστικότητά τους, προς όφελος των «φορέων ιδιοκτησίας», των εργαζομένων και των, κατά περίπτωση, τοπικών, περιφερειακών η και εθνικών οικονομιών των χωρών όπου οι επιχειρήσεις αυτές είναι εγκατεστημένες και λειτουργούν.
Μια σειρά από παρατηρήσεις, αναφορικά με την ένταση της παρουσίας των «οικογενειακών επιχειρήσεων» στην παγκόσμια οικονομία και την συμμετοχή τους στην διαμόρφωση κλασικών οικονομικών μεγεθών και φαινομένων, επιβεβαιώνουν την σκοπιμότητα ειδικής αναφοράς στις επιχειρήσεις αυτού του τύπου και εφαρμογής πολιτικών που τις αφορούν.
Η ιδιαίτερα έντονη συμμετοχή των οικογενειακών επιχειρήσεων στην διαμόρφωση κρίσιμων οικονομικών μεγεθών, έχει προβληθεί, με διάφορους τρόπους. Σημειώνονται, ενδεικτικά, ορισμένες αναφορές της μέχρι πρότινος Προέδρου του ΕΒΕΑ, Σοφία Κουνενάκη Εφραίμογλου, σε πρόσφατο Συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα. Συγκεκριμένα, ανέφερε στην εισήγησή της πως οι οικογενειακές επιχειρήσεις παίζουν καθοριστικό ρόλο στην οικονομία, σε όλη την Ευρώπη. Το 25% από τις κορυφαίες 100 εταιρείες είναι οικογενειακές, παρέχουν 100 εκατ. θέσεις εργασίας και ο τζίρος τους αποτελεί το 9% του Ευρωπαϊκού ΑΕΠ. Στην Ελλάδα 8 στις 10 επιχειρήσεις θεωρούνται οικογενειακές. Από αυτές, περίπου το 70% είναι «πολύ μικρές», απασχολώντας 2 - 10 εργαζομένους. Οι επιχειρήσεις αυτές προσφέρουν το 45% του συνολικού αριθμού των θέσεων εργασίας στην χώρα μας και παράγουν περίπου το 12% του ΑΕΠ της ελληνικής οικονομίας. Τα στοιχεία αυτά, προφανώς επιβεβαιώνουν την ανάγκη να κατανοηθούν οι ιδιαιτερότητες της οικογενειακής επιχείρησης, πριν ακόμα γίνουν προσπάθειες για εξασφάλιση των προϋποθέσεων για «παραγωγή» εργαλείων για αποτελεσματική αντιμετώπιση των αναγκών τους.
Διαδοχή στις Οικογενειακές Επιχειρήσεις – Ευρήματα της έρευνας FABUSS
Το διακρατικό έργο FABUSS (FAmily BUsiness Successful Succession), σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε στα τέλη της προηγούμενης 10ετίας, με συμμετοχή οργανισμών από 6 χώρες
της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ελλάδα, Βουλγαρία, Ιταλία, Κύπρο, Βόρεια Μακεδονία και Πορτογαλία), με Συντονιστή το Εμπορικό και Βιομηχανικό Επιμελητήριο Αθηνών. Στόχος του ήταν να βοηθήσει νεαρά άτομα που συνδέονται με οικογενειακές επιχειρήσεις, να προετοιμαστούν προκειμένου να γίνουν ικανοί «διάδοχοι». Η βασική υπόθεση είναι ότι οι επίδοξοι διάδοχοι χρειάζονται δεξιότητες και γνώσεις ώστε να αναπτυχθούν αποτελεσματικά. Οι «εταίροι» του FABUSS, θεώρησαν επομένως ότι ο εντοπισμός των «κενών» που υπάρχουν σε δεξιότητες και οι ανάγκες κατάρτισης των ενεργών ή δυνητικών διαδόχων της παρούσας γενιάς ιδιοκτητών και διευθυντών οικογενειακών επιχειρήσεων, είναι απολύτως κρίσιμης σημασίας!
Για το ειδικό θέμα της διαδοχής στις οικογενειακές επιχειρήσεις, τα ευρήματα που προέκυψαν στο ελληνικό τμήμα της έρευνας μεταξύ 400 περίπου ατόμων, έδειξαν ότι τα άτομα αυτά, που έχουν ήδη αναλάβει η πρόκειται σύντομα να αναλάβουν, ως «διάδοχοι», την διοίκηση οικογενειακών επιχειρήσεων, θεωρούν τα παρακάτω «προβλήματα», ως τα πλέον σοβαρά:
- Οι ενδο-οικογενειακές σχέσεις καθιστούν τη διαδικασία της διαδοχής, ιδιαίτερα απαιτητική.
- Κατά κανόνα, η οικογενειακή επιχείρηση δεν διαθέτει σαφή στρατηγική και επαρκώς μελετημένο Σχέδιο Διαδοχής.
- Οι «διάδοχοι» στην επιχείρηση, δεν είναι επαρκώς προετοιμασμένοι να αναλάβουν ολόκληρο το φάσμα λειτουργιών που διαχειριζόταν η προηγούμενη γενιά.
- Οι ίδιοι δεν διαθέτουν δεξιότητες και γνώσεις που απαιτούνται για αποτελεσματική διαχείριση οποιασδήποτε επιχείρησης και, βεβαίως, και της «οικογενειακής».
Σε αντιστοιχία με τα παραπάνω, οι τύποι δεξιοτήτων που θεωρούνται ως οι πιο σημαντικοί για τη επιτυχή διαδοχή στην οικογενειακή επιχείρηση είναι αυτοί που εξασφαλίζουν στον/στην «διάδοχο», τις παρακάτω ικανότητες:
● Να μπορεί να κατανοήσει και να διαχειριστεί βασικά ζητήματα που σχετίζονται με την οικογενειακή επιχείρηση.
● Να μπορεί να παίρνει αποφάσεις, ως αποτελεσματικός ιδιοκτήτης της οικογενειακής επιχείρησης.
● Να γνωρίζει πώς να σχεδιάζει και να εφαρμόζει ρεαλιστική στρατηγική ανάπτυξης της οικογενειακής επιχείρησης.
● Να μπορεί να διαμορφώνει αποτελεσματικούς μηχανισμούς επικοινωνίας.
Η έρευνα FABUSS εξέτασε και τις προτιμήσεις των συμμετεχόντων, για εναλλακτικούς τρόπους κατάρτισης, η οποία θα αποσκοπεί στην αναβάθμιση των γνώσεων και των δεξιοτήτων τους. Οι συμμετέχοντες έδειξαν σαφή προτίμηση για «δια ζώσης» εκπαιδευτικά προγράμματα! Υπάρχει ωστόσο σύγκλιση απόψεων στο ότι, αυτό που περιμένουν να αποκομίσουν από τη συμμετοχή τους σε οποιοδήποτε είδος κατάρτισης, είναι «να επωφεληθούν από την εμπειρία άλλων», πράγμα το οποίο θεωρούν ότι θα είναι αποτέλεσμα μιας κατάλληλα οργανωμένης «συζήτησης και ανταλλαγής απόψεων με άλλα «άτομα 2ης γενιάς – Διαδόχους οικογενειακών επιχειρήσεων».
Προτάσεις πολιτικής για τις ελληνικές οικογενειακές επιχειρήσεις
Οι Απόψεις και οι Προτάσεις που συγκεντρώθηκαν στις χώρες-εταίρους του FABUSS, παρουσιάζουν, μεταξύ τους, σημαντικές αναλογίες! Οι περισσότερες είναι «οριζόντιου χαρακτήρα»! Υπάρχουν ωστόσο ενδείξεις για σκοπιμότητα εξειδίκευσής τους και σε κλαδικό επίπεδο ή, ακόμα, και αναλόγως των αναγκών επιμέρους επιχειρήσεων η ομάδων τους.
Ειδικότερα πάντως για την περίπτωση των ελληνικών οικογενειακών επιχειρήσεων, η έρευνα έδειξε και την ανάγκη διαμόρφωσης μιας σειράς μέτρων πολιτικής. Ενδεικτικά αναφέρονται τα εξής:
- Επισημαίνεται η σπουδαιότητα των «οικονομιών κλίμακας» και των «συνεργιών» μεταξύ πρωτοβουλιών. Αυτό θα πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη από τους σχεδιαστές προγραμμάτων, προκειμένου να αποφεύγονται επικαλύψεις προβλέψεων.
- Η διακρατική συνεργασία αποτελεί δυνητική πηγή σημαντικών εμπειριών προσδιοριστικών της αποτελεσματικότητας.
- Είναι σκόπιμη η μεταφορά του εκπαιδευτικού υλικού του FABUSS και σε ενδιαφερόμενους φορείς στην Περιφέρεια της χώρας.
- Αξιοποίηση των προϊόντων FABUSS και από άλλους αντιπροσωπευτικούς, συλλογικούς Φορείς για συμπλήρωση και βελτίωση των δικών τους προγραμμάτων.
- Ανάπτυξη Εκπαίδευσης που θα αφορά θέματα «διαδοχής» και θα πρέπει να περιλάβει και να εξετάσει και εναλλακτικούς τρόπους μεταφοράς ιδιοκτησίας, π.χ. είσοδος επενδυτών, εκτός οικογένειας.
- Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα Διαδόχων Οικογενειακών Επιχειρήσεων «για την επόμενη μέρα», μετά την διαδοχή.
- Οικονομικά κίνητρα προς «οιωνεί» μεν, αλλά στην κυριολεξία «νέες» επιχειρήσεις που προκύπτουν από Διαδοχή.
- Δημιουργία Forum Οικογενειακών Επιχειρήσεων, για συνεχή εξέταση θεμάτων και για δραστηριότητες που αφορούν τις επιχειρήσεις αυτές.
- Διαμόρφωση Πλαισίου Συνεργασίας Οικογενειακών Επιχειρήσεων με πιστοποιημένους Εξωτερικούς Συμβούλους.
- Δημιουργία πλατφόρμας για παροχή έγκυρης πληροφόρησης αναφορικά με πιστοποιημένους φορείς εκπαίδευσης και συμβουλευτικών υπηρεσιών προς οικογενειακές επιχειρήσεις, για θεσμικά θέματα (εθνικά, Ευρωπαϊκά) και για Πηγές Υποστήριξης επιχειρήσεων αυτού του τύπου.
