Για εκατομμύρια Ευρωπαίους, η τραπεζική κατάθεση ήταν επί δεκαετίες η αυτονόητη επιλογή για τις αποταμιεύσεις τους. Μπορεί μια μεταρρύθμιση που υπόσχεται υψηλότερες αποδόσεις να οδηγήσει ταυτόχρονα και σε μεγαλύτερο οικονομικό ρίσκο για τα νοικοκυριά;
Το ευρωπαϊκό μοντέλο ήταν για δεκαετίες σχετικά απλό. Τα νοικοκυριά αποταμίευαν κυρίως στις τράπεζες, οι τράπεζες χρηματοδοτούσαν τις επιχειρήσεις μέσω δανείων και το κράτος αποτελούσε τον βασικό πυλώνα του συνταξιοδοτικού συστήματος. Σήμερα, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να αλλάξει σταδιακά αυτό το μοντέλο.
Μέσα από την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (Savings and Investments Union - SIU) φιλοδοξεί να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο αποταμιεύουν οι Ευρωπαίοι και να δημιουργήσει περισσότερες επιλογές, ώστε μεγαλύτερο μέρος του ιδιωτικού πλούτου να χρηματοδοτεί επενδύσεις στην πραγματική οικονομία. Το γεγονός ότι περίπου το ένα τρίτο των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων των νοικοκυριών της Ευρωζώνης βρίσκεται σε καταθέσεις -ποσοστό υπερδιπλάσιο σε σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες- σημαίνει ότι ένα τεράστιο απόθεμα ιδιωτικού πλούτου παραμένει ουσιαστικά εκτός της χρηματοδότησης της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Ασφαλώς, οι Βρυξέλλες δεν επιδιώκουν να αναγκάσουν τους πολίτες να εγκαταλείψουν τις καταθέσεις τους, αλλά μέσω της SIU να δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις ώστε μεγαλύτερο μέρος των αποταμιεύσεων να κατευθύνεται, εφόσον το επιλέγουν οι ίδιοι οι πολίτες, σε μακροπρόθεσμες επενδύσεις. Πίσω από αυτή την πρωτοβουλία βρίσκεται η διαπίστωση ότι η Ευρώπη χρειάζεται τεράστιες επενδύσεις για να χρηματοδοτήσει την πράσινη μετάβαση, την τεχνητή νοημοσύνη, τις ψηφιακές υποδομές, την άμυνα και την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητάς της απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα.
Όμως, το παραδοσιακό τραπεζικό μοντέλο δεν επαρκεί πλέον για να καλύψει αυτές τις ανάγκες. Χρειάζονται βαθύτερες κεφαλαιαγορές, περισσότερα ίδια κεφάλαια για τις επιχειρήσεις και μεγαλύτερη συμμετοχή των ιδιωτών επενδυτών.
Υψηλότερες αποδόσεις
Είναι ξεκάθαρο ότι η SIU ξεπερνά τα όρια μιας τεχνικής μεταρρύθμισης που αφορά τις αγορές, τις τράπεζες ή τους χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς. Αγγίζει ευθέως την καθημερινότητα του Ευρωπαίου πολίτη και σχετίζεται με τον τρόπο που οι Ευρωπαίοι αποταμιεύουν, επενδύουν και σχεδιάζουν τη μελλοντική οικονομική τους ασφάλεια.
Η βιβλιογραφία του household finance καταλήγει εδώ και χρόνια σε ένα σταθερό συμπέρασμα, ότι η πλήρης αποχή από τις κεφαλαιαγορές μπορεί να στερήσει από τα νοικοκυριά σημαντικές μακροχρόνιες αποδόσεις. Ιστορικά, οι μετοχές προσφέρουν υψηλότερες αποδόσεις από τις τραπεζικές καταθέσεις όταν ο επενδυτικός ορίζοντας είναι αρκετά μεγάλος και το χαρτοφυλάκιο είναι σωστά διαφοροποιημένο.
Αυτό είναι το βασικό επιχείρημα και των ευρωπαϊκών θεσμών. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα υποστηρίζει ότι βαθύτερες κεφαλαιαγορές θα μπορούσαν να διευκολύνουν τη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων και παράλληλα να προσφέρουν υψηλότερες αποδόσεις στους αποταμιευτές. Αντίστοιχα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο υποστηρίζει ότι η μεγαλύτερη ενοποίηση των ευρωπαϊκών αγορών θα μπορούσε να αυξήσει το αναπτυξιακό δυναμικό της οικονομίας, μειώνοντας την υπερβολική εξάρτηση από τον τραπεζικό δανεισμό.
Οι προϋποθέσεις
Αν οι επιχειρήσεις αποκτούν περισσότερα κεφάλαια για να επενδύσουν και οι πολίτες μπορούν μακροπρόθεσμα να πετύχουν υψηλότερες αποδόσεις, γιατί να μην προχωρήσει αυτή η μεταρρύθμιση; Όπως συμβαίνει πάντα, η απάντηση βρίσκεται εκεί που τελειώνει η θεωρία και αρχίζει η πραγματική ζωή.
Οι υψηλότερες αποδόσεις δεν προκύπτουν αυτόματα. Προϋποθέτουν χαμηλό κόστος επένδυσης, σωστή διαφοροποίηση, μακροπρόθεσμο επενδυτικό ορίζοντα, αποτελεσματική εποπτεία και, κυρίως, πρόσβαση σε απλά και κατανοητά επενδυτικά προϊόντα. Αν λείπουν αυτές οι προϋποθέσεις, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι πολύ διαφορετικό.
Αυτός είναι και ο λόγος που η SIU, ως εγχείρημα, δεν είναι απλώς μια εκστρατεία υπέρ των επενδύσεων, ούτε περιορίζεται στην προσπάθεια να αυξηθεί η συμμετοχή των πολιτών στις αγορές. Περιλαμβάνει παράλληλα πρωτοβουλίες για τη βελτίωση του χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού, την ενίσχυση της προστασίας των επενδυτών και τη δημιουργία ενός πραγματικά ενιαίου ευρωπαϊκού πλαισίου εποπτείας.
Η ΕΚΤ επίσης αναγνωρίζει ότι η μεγαλύτερη συμμετοχή των νοικοκυριών στις κεφαλαιαγορές δεν αρκεί από μόνη της για να καλύψει το επενδυτικό κενό της Ευρώπης. Χρειάζονται παράλληλα πιο ενοποιημένες αγορές, περισσότερος ανταγωνισμός, χαμηλότερο κόστος και καλύτερη πρόσβαση σε επενδυτικά προϊόντα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Σε ό,τι αφορά το κόστος της επένδυσης, για παράδειγμα, η Ευρωπαϊκή Αρχή Κινητών Αξιών και Αγορών (ESMA), έχει τονίσει ότι, αν και οι συνολικές χρεώσεις των ευρωπαϊκών επενδυτικών προϊόντων έχουν μειωθεί τα τελευταία χρόνια, κυρίως λόγω της ανάπτυξης των ETFs και των παθητικών επενδύσεων, εξακολουθούν να περιορίζουν σημαντικά τις καθαρές αποδόσεις που τελικά φτάνουν στον αποταμιευτή. Για έναν μικροεπενδυτή, αυτό είναι καθοριστικό. Δεν αρκεί να εγκαταλείψει την τραπεζική κατάθεση αν μεγάλο μέρος της δυνητικής απόδοσης καταλήγει τελικά στις προμήθειες.
Ο αντίλογος
Η συμμετοχή στις κεφαλαιαγορές δεν εξαρτάται μόνο από το εισόδημα ή τον πλούτο. Εξαρτάται και από την εμπιστοσύνη. Γι' αυτό και η συμπεριφορά των αποταμιευτών δεν αλλάζει από τη μια μέρα στην άλλη. Οι άνθρωποι που έχουν βιώσει μεγάλες χρηματιστηριακές κρίσεις ή σημαντικές επενδυτικές απώλειες παραμένουν –συνήθως για χρόνια– πιο επιφυλακτικοί απέναντι στις αγορές. Έτσι, η επιλογή να αφήσει κάποιος τα χρήματά του στην τράπεζα δεν είναι πάντοτε αποτέλεσμα άγνοιας ή αδράνειας. Μπορεί να αντανακλά ιστορικές εμπειρίες, χαμηλή εμπιστοσύνη ή πραγματική αδυναμία ανάληψης ζημιών και, εν τέλει, αποτελεί συνειδητή επιλογή ασφάλειας.
Οι επενδύσεις μπορούν να προσφέρουν υψηλότερες αποδόσεις, κι αυτό δύσκολα αμφισβητείται όταν ο χρονικός ορίζοντας είναι αρκετά μεγάλος. Επομένως, ένα βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι το ποιος αναλαμβάνει τελικά το επενδυτικό ρίσκο.
Δεν ξεκινούν όλα τα νοικοκυριά από την ίδια αφετηρία. Όπως δείχνουν αρκετές μελέτες, τα πιο εύπορα νοικοκυριά διαθέτουν μεγαλύτερα ποσά σε επενδύσεις, έχουν καλύτερη πρόσβαση σε επενδυτικές συμβουλές και μεγαλύτερη ικανότητα να αντέξουν τις διακυμάνσεις, επομένως επωφελούνται δυσανάλογα από τις αποδόσεις των αγορών. Αυτό δεν σημαίνει ότι η μεγαλύτερη συμμετοχή των ευρωπαϊκών νοικοκυριών στις αγορές προκαλεί αυτομάτως μεγαλύτερη ανισότητα, ούτε μεταφέρει αυτομάτως περισσότερο κίνδυνο στους πολίτες. Σημαίνει όμως, για παράδειγμα, ότι χωρίς πολιτικές που διευρύνουν πραγματικά την πρόσβαση, οι υψηλότερες αποδόσεις μπορεί να καταλήξουν κυρίως σε εκείνους που ήδη διαθέτουν περισσότερο πλούτο.
Το διακύβευμα
Η επιτυχία της SIU δεν θα μετρηθεί με τα δισεκατομμύρια ευρώ που θα εγκαταλείψουν τις τραπεζικές καταθέσεις, ούτε θα κριθεί από το πόσα νέα επενδυτικά προϊόντα θα δημιουργηθούν. Αν οι Ευρωπαίοι πολίτες αποκτήσουν πραγματικά καλύτερες επιλογές για να αξιοποιήσουν τις αποταμιεύσεις τους, συμμετέχοντας στις κεφαλαιαγορές με χαμηλό κόστος, σωστή διαφοροποίηση και αποτελεσματική προστασία, το εγχείρημα θα είναι επιτυχημένο.
Αν αυτό δεν συμβεί, υπάρχει ο κίνδυνος η μεταρρύθμιση να αυξήσει την έκθεση των νοικοκυριών στις διακυμάνσεις των αγορών χωρίς να τους εξασφαλίσει τα οφέλη που υπόσχεται.
