Η Ευρώπη επένδυσε δεκάδες δισ. ευρώ για να μειώσει τους λογαριασμούς ενέργειας των νοικοκυριών και να επιταχύνει την ενεργειακή αναβάθμιση των κατοικιών. Σήμερα, όμως, αναδεικνύεται ένα κρίσιμο ερώτημα: Πόσο αποτελεσματικά αξιοποιήθηκαν τελικά αυτά τα χρήματα;
Αυτό είναι το βασικό μήνυμα της νέας ειδικής έκθεσης του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου, η οποία εξετάζει κατά πόσο οι επενδύσεις του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (RRF) συνέβαλαν στην ενεργειακή αναβάθμιση των κατοικιών με αποδοτικό και οικονομικά αποτελεσματικό τρόπο. Σύμφωνα με τους Ευρωπαίους ελεγκτές, παρά τη μεγάλη χρηματοδοτική στήριξη προς τα κράτη-μέλη, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές αδυναμίες τόσο στον σχεδιασμό όσο και στην αξιολόγηση των αποτελεσμάτων των προγραμμάτων.
Η έκθεση επισημαίνει ότι περίπου 43 δισ. ευρώ, δηλαδή περίπου το 8% των συνολικών πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης, κατευθύνθηκαν σε παρεμβάσεις για ιδιωτικές κατοικίες. Ωστόσο, το βασικό «τυφλό σημείο» που εντοπίζει το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο είναι ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να μην διαθέτει επαρκή στοιχεία ώστε να αποδείξει με αξιοπιστία πόση ενέργεια εξοικονομήθηκε πραγματικά χάρη στις επενδύσεις αυτές και αν τα χρήματα αξιοποιήθηκαν με τον πλέον αποδοτικό τρόπο.
Η εξοικονόμηση μετριέται στα χαρτιά και όχι στην πραγματική κατανάλωση
Το σημαντικότερο εύρημα της έκθεσης αφορά τον τρόπο με τον οποίο υπολογίζονται τα αποτελέσματα των προγραμμάτων. Οι ενεργειακές εξοικονομήσεις βασίζονται κυρίως στις εκτιμήσεις των Πιστοποιητικών Ενεργειακής Απόδοσης (ΠΕΑ), δηλαδή σε θεωρητικά μοντέλα υπολογισμού της κατανάλωσης, και όχι σε πραγματικά στοιχεία κατανάλωσης μετά την ολοκλήρωση των εργασιών.
Οι ελεγκτές επισημαίνουν ότι η πραγματική κατανάλωση επηρεάζεται από τη συμπεριφορά των ενοίκων, τις καιρικές συνθήκες και άλλους παράγοντες, με αποτέλεσμα να μπορεί να υπάρχουν σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ της θεωρητικής και της πραγματικής εξοικονόμησης ενέργειας. Επιπλέον, σε ελέγχους που πραγματοποιήθηκαν στα Πιστοποιητικά Ενεργειακής Απόδοσης εντοπίστηκαν αρκετές ανακρίβειες και αδυναμίες στους υπολογισμούς, γεγονός που περιορίζει ακόμη περισσότερο την αξιοπιστία των στοιχείων που χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση των προγραμμάτων.
Έμφαση στις μεσαίες ανακαινίσεις αντί στις βαθιές
Η έκθεση διαπιστώνει επίσης ότι το μεγαλύτερο μέρος των κονδυλίων κατευθύνθηκε σε ανακαινίσεις μέσης κλίμακας και όχι σε βαθιές ενεργειακές ανακαινίσεις, οι οποίες θα μπορούσαν να μειώσουν πολύ περισσότερο την κατανάλωση ενέργειας. Από τα περίπου 43 δισ. ευρώ που διατέθηκαν συνολικά μέσω του RRF για κατοικίες, τα 36,3 δισ. ευρώ αφορούν κυρίως παρεμβάσεις μέσης έντασης, ενώ μόνο μία χώρα, η Ρουμανία, είχε θέσει ρητό στόχο για βαθιές ενεργειακές ανακαινίσεις.
Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο προειδοποιεί ότι αυτή η επιλογή μπορεί να δημιουργήσει το λεγόμενο «lock-in effect». Με απλά λόγια, εάν σήμερα πραγματοποιηθούν περιορισμένες παρεμβάσεις χωρίς συνολικό σχεδιασμό, στο μέλλον ενδέχεται να απαιτηθούν νέες δαπανηρές εργασίες ή ακόμη και αποξήλωση τμημάτων της προηγούμενης ανακαίνισης για να επιτευχθεί υψηλή ενεργειακή απόδοση.
Δεν αξιολογείται η σχέση κόστους και αποτελέσματος
Ένα ακόμη σημείο που αναδεικνύει η έκθεση είναι ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν παρακολουθεί ουσιαστικά πόσο κοστίζει κάθε μονάδα εξοικονόμησης ενέργειας που επιτυγχάνεται μέσω των προγραμμάτων. Παρότι το Ταμείο Ανάκαμψης σχεδιάστηκε ως εργαλείο χρηματοδότησης βάσει αποτελεσμάτων, δεν υπάρχει υποχρέωση να αξιολογείται συστηματικά η σχέση κόστους-οφέλους των παρεμβάσεων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ιταλικό πρόγραμμα Superbonus, το οποίο κινητοποίησε τεράστιες επενδύσεις στις ενεργειακές ανακαινίσεις, αλλά κάλυπτε ακόμη και το 110% του κόστους των εργασιών. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, μια τέτοια προσέγγιση δεν συνάδει με τις αρχές της χρηστής δημοσιονομικής διαχείρισης και αναδεικνύει την ανάγκη να αξιολογείται όχι μόνο πόσα έργα υλοποιούνται, αλλά και πόσο αποδοτικά αξιοποιούνται οι δημόσιοι πόροι.
Το μήνυμα για τα επόμενα «Εξοικονομώ»
Τα συμπεράσματα της έκθεσης αποκτούν ιδιαίτερη σημασία και για την Ελλάδα, καθώς τα προγράμματα «Εξοικονομώ» αποτελούν τον βασικό μηχανισμό χρηματοδότησης της ενεργειακής αναβάθμισης των κατοικιών, ενώ η χώρα αντιστοιχεί περίπου στο 4% των συνολικών πόρων του RRF που κατευθύνθηκαν σε παρεμβάσεις για κατοικίες.
Το μήνυμα της έκθεσης δεν είναι ότι τα προγράμματα δεν απέδωσαν, αλλά ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται πλέον πιο αξιόπιστα εργαλεία για να αποδεικνύει το πραγματικό ενεργειακό αποτέλεσμα των επενδύσεων. Αυτό σημαίνει ότι στους επόμενους κύκλους του «Εξοικονομώ» το βάρος δεν αναμένεται να πέσει μόνο στον αριθμό των κατοικιών που θα ενταχθούν ή στην ταχύτητα απορρόφησης των κονδυλίων, αλλά και στην τεκμηρίωση ότι οι παρεμβάσεις οδηγούν πράγματι στις εξοικονομήσεις ενέργειας για τις οποίες χρηματοδοτήθηκαν.
