Μέρες μετά την έναρξη της Επιχείρησης «Epic Fury», μπορούμε να διακρίνουμε μερικά από τα περιεχόμενα του σχεδίου των ΗΠΑ και του Ισραήλ, ακόμη και αν η πλήρης εικόνα είναι ακόμη ασαφής, σημειώνει το Bloomberg, σε ανάλυσή του.
Αν και είναι δελεαστικό να κάνουμε συγκρίσεις με πρόσφατες στρατιωτικές επεμβάσεις στο Ιράκ, το Αφγανιστάν ή τη Λιβύη, υπάρχουν στενότερες επιχειρησιακές παραλληλίες στα στρατηγικά σχέδια του Ισραήλ κατά της Χαμάς και της Χεζμπολάχ στη Γάζα και τον Λίβανο μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου. Το μοτίβο, με άλλα λόγια, είναι να «αποκεφαλιστεί» η ηγεσία του Ιράν, να αποδομηθεί η ικανότητά του να διεξάγει πόλεμο και να του στερηθούν τα μέσα για να επανεξοπλιστεί και να ανασυνταχθεί. Εάν επιτευχθούν αυτοί οι στόχοι, αρκετές υποθετικές πορείες θα μπορούσαν να αναδιαμορφώσουν το Ιράν -αλλά και ολόκληρη την περιοχή.
Πρώτον, εάν το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC) διασπαστεί, πιθανόν να ακολουθήσει χάος. Έχουμε ήδη δει κακή κρίση και λανθασμένους υπολογισμούς. Αλλά είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι, μετά από μια πολεμική προσπάθεια αυτής της κλίμακας, είτε οι ΗΠΑ είτε το Ισραήλ θα αποδεχτούν ένα πολιτικό αποτέλεσμα που αφήνει το IRGC άθικτο ως την κεντρική κυβερνητική δύναμη.
Δεύτερον, είναι ένα σενάριο όπου ο συμβατικός στρατός του Ιράν, γνωστός ως Artesh, ενδυναμώνεται και αποκτά εξουσία που επισκιάζει την επιρροή του IRGC. Το επιχείρημα είναι ότι ο στρατός είναι ένας μαζικός θεσμός που αριθμεί εκατοντάδες χιλιάδες, και οι απλοί Ιρανοί είναι πιο πιθανό να τον δουν ως εθνική δύναμη παρά ως μια πολιτικοποιημένη, βαριά πραιτοριανή φρουρά όπως το IRGC. Σε ένα μεταπολεμικό κενό, ο Artesh θα μπορούσε να αναδειχθεί ως ο νόμιμος θεματοφύλακας της τάξης κατά τη διάρκεια των προσπαθειών σταθεροποίησης, ενώ διαπραγματεύεται μια πολιτική διευθέτηση. Ο κίνδυνος, ωστόσο, είναι ότι αυτός ο προσωρινός ρόλος θα σκληρύνει σε ένα νέο status quo όπου το Ιράν θα μείνει με μια ένστολη στρατιωτική αρχή αντί για μια πολιτική μετάβαση.
Τρίτον, οι τοπικές ένοπλες ομάδες θα μπορούσαν να ενδυναμωθούν για να αντιταχθούν στο ιρανικό καθεστώς. Πρόσφατες αναφορές υποδηλώνουν ότι η CIA εργάζεται για την καλλιέργεια δεσμών με ένοπλες κουρδικές παρατάξεις που βρίσκονται κατά μήκος των δυτικών συνόρων του Ιράν, συμπεριλαμβανομένης της προώθησης επιχειρήσεων κατά των ιρανικών δυνάμεων ασφαλείας. Υπάρχει προηγούμενο: Οι ΗΠΑ εφάρμοσαν παρόμοιες τακτικές στη Συρία. Αλλά οι κίνδυνοι αυτής της προσέγγισης είναι σημαντικοί. Η Τουρκία είναι απίθανο να καλωσορίσει την προοπτική η κουρδική μαχητικότητα να ριζώσει βαθύτερα στη διπλανή της πόρτα, ιδίως καθώς η Άγκυρα προσπαθεί να γυρίσει μια ιστορική σελίδα μετά την ανακοίνωση του PKK (της κουρδικής μαχητικής πολιτικής οργάνωσης) το 2025 ότι θα αφοπλιστεί και θα διαλυθεί μετά από δεκαετίες εξέγερσης.
Στο εσωτερικό του Ιράν, οι επιπτώσεις από το τρίτο σενάριο θα ήταν εκτεταμένες. Πολλοί Ιρανοί (φιλοκαθεστωτικοί ή αντιπολιτευόμενοι) θα δυσανασχετούσαν με τις αμερικανο-ισραηλινές προσπάθειες να τεθούν οι βάσεις για την ομοσπονδιοποίηση ή τον κατακερματισμό της χώρας.
Οι σχεδιαστές μπορεί να μπουν στον πειρασμό να εξετάσουν τη Συρία ως σημείο αναφοράς για το τι θα μπορούσε να εκτυλιχθεί στο Ιράν. Μια αρχική λαϊκή, μη βίαιη εξέγερση κατά του καθεστώτος οδήγησε τελικά στην ανατροπή του Προέδρου Μπασάρ αλ Άσαντ, παρά τη βαθιά εξωτερική υποστήριξη του εδραιωμένου δικτάτορα από το Ιράν και αργότερα τη Ρωσία. Αυτό το μαξιλάρι είναι πολύ πιο λεπτό για την Τεχεράνη. Ακόμη και η Κίνα, που συχνά περιγράφεται ως στρατηγικός εταίρος, είναι απίθανο να σώσει στρατιωτικά το καθεστώς.
Αλλά μεταξύ του σημείου Α και του σημείου Β στη Συρία υπήρχαν 13 βάναυσα χρόνια που περιελάμβαναν έναν πολύπλευρο εμφύλιο πόλεμο και την εμφάνιση ένοπλων ριζοσπαστικών ομάδων, πολλές από τις οποίες υποστηρίζονταν από εξωτερικούς κρατικούς παράγοντες με τις δικές τους ατζέντες.
Όλα αυτά τα σενάρια προϋποθέτουν μια θεμελιώδη μετατόπιση στη φύση της τρέχουσας άρχουσας τάξης πραγμάτων στο Ιράν. Με άλλα λόγια, βασίζονται στον μετασχηματισμό του καθεστώτος - κάτι λιγότερο από την πλήρη κατάρρευση του κράτους, αλλά εξακολουθεί να αποτελεί μια αποφασιστική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται, ασκείται και επιβάλλεται η κρατική εξουσία.
Υπάρχουν και άλλες πιθανές πορείες: ένα αποδυναμωμένο καθεστώς που παρ' όλα αυτά επιβιώνει, ή ένα σενάριο μετάβασης στο οποίο ο Ρεζά Παχλεβί, ο γιος του Σάχη, αναδεικνύεται ως ενοποιητική προσωπικότητα. Αλλά τίποτα από αυτά δεν είναι σίγουρο, και είναι δύσκολο να δούμε ένα καλό αποτέλεσμα για τους Ιρανούς. Είναι ακόμη πολύ νωρίς για να γνωρίζουμε εάν η θεοκρατική έδρα του ανώτατου ηγέτη θα καταργηθεί. Βραχυπρόθεσμα, κάτι τέτοιο θα απαιτούσε συνταγματική αλλαγή και μια επαναφορά της Ισλαμικής Δημοκρατίας, κάτι που θα ήταν δύσκολο να υλοποιηθεί εν μέσω της μεταπολεμικής αταξίας.
Ένα πιο πιθανό βραχυπρόθεσμο αποτέλεσμα είναι η εμφάνιση ενός πολιτικο-στρατιωτικο-εθνικιστικού αστερισμού εξουσίας. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αναμφίβολα θα ευνοήσει μια προσωπικότητα με την οποία αισθάνεται ότι μπορεί να κάνει δουλειές, αν και θα είναι σχεδόν αδύνατο να βρεθεί ένα τέτοιο άτομο που να μην είναι μολυσμένο ή απαράδεκτο για ορισμένους Ιρανούς ή για ξένες δυνάμεις και γειτονικές χώρες.
Από το 1979, η Ισλαμική Δημοκρατία είναι ιδιαίτερα συγκεντρωτική και έχει τις ρίζες της στην σιιτική ισλαμιστική ιδεολογία. Ωστόσο, οι παραμεθόριες επαρχίες του Ιράν φιλοξενούν μεγάλες μειονότητες με βαθιούς πολιτιστικούς, γλωσσικούς και οικογενειακούς δεσμούς. Η γεωγραφία έχει σημασία: Κούρδοι ζουν στα βορειοδυτικά, Αζέροι κατά μήκος του βορρά και των βορειοδυτικών, Άραβες στο πλούσιο σε πετρέλαιο Χουζεστάν στα σύνορα με το Ιράκ, Βαλούχοι στα νοτιοανατολικά κατά μήκος του Πακιστάν και Τουρκμένοι στα βορειοανατολικά.
Τα μακροχρόνια παράπονα και η δυσπιστία μεταξύ αυτών των μειονοτήτων είναι πιθανό να επιδεινωθούν από τις επιπτώσεις του πολέμου, συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών δυσκολιών, της έλλειψης καυσίμων και της έλλειψης βασικών υπηρεσιών. Η κατάσταση θα είναι ακόμη χειρότερη εάν ένα κενό ασφαλείας ανοίξει χώρο για την εκμετάλλευση από ένοπλους παράγοντες. Ο κίνδυνος είναι οι τοπικές εξεγέρσεις σε όλες τις παραμεθόριες περιοχές του Ιράν. Ακόμα κι αν οι περισσότεροι Ιρανοί αντιτίθενται σθεναρά στη διάλυση της πατρίδας τους, ο κίνδυνος έντασης μεταξύ διαφορετικών ομάδων θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα σενάριο «συριοποίησης» που ορίζεται από τον υφέρποντα κατακερματισμό και τους ακυβέρνητους χώρους.
Μια μελλοντική κυβερνητική αρχή στην Τεχεράνη θα πρέπει επίσης να επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις της με τους γείτονές της στη Μέση Ανατολή, ιδίως στον Κόλπο, μετά τις ιρανικές επιθέσεις που έπληξαν όχι μόνο στρατιωτικές εγκαταστάσεις αλλά και πολιτικές και ενεργειακές υποδομές. Σε όλες τις χώρες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου, ο θυμός και το αίσθημα προδοσίας είναι αισθητά, παράλληλα με τη βαθιά αβεβαιότητα σχετικά με το πώς θα μπορούσε να ανοικοδομηθεί η εμπιστοσύνη. Η Σαουδική Αραβία, μια περιφερειακή δύναμη, είναι έντονα ευαίσθητη στις αντιλήψεις περί αδυναμίας και μπορεί σιωπηλά να ευνοήσει αποτελέσματα που περιορίζουν την ικανότητα της Τεχεράνης να χτυπήσει ξανά τον Κόλπο.
Η Τουρκία βρίσκεται επίσης σε αγωνία μετά την αναχαίτιση από τις αντιαεροπορικές άμυνες του ΝΑΤΟ ενός ιρανικού βαλλιστικού πυραύλου στις 4 Μαρτίου καθώς πλησίαζε τον τουρκικό εναέριο χώρο - μια επικίνδυνη κλιμάκωση που κινδυνεύει να φέρει ένα σημαντικό μέλος του ΝΑΤΟ πιο κοντά στη σύγκρουση. Η Άγκυρα συνεχίζει να δίνει έμφαση στη διπλωματία, αλλά έχει επικρίνει τη στρατηγική της Τεχεράνης να στοχεύει κράτη του Κόλπου και της περιοχής, μια στάση που πιθανότατα θα γίνει πιο έντονη τις επόμενες ημέρες.
Ακόμα και αντιμέτωπο με μια άνευ προηγουμένου σύγκλιση εξωτερικής πίεσης και εσωτερικής έντασης, το Ιράν αντεπιτίθεται σθεναρά. Το «μωσαϊκό» δόγμα της χώρας σχεδιάστηκε για να διαλύσει τη στρατιωτική αντίσταση μέσω των τοπικών διοικητών πεδίου, διευκολύνοντας την επιβίωση έναντι ισχυρότερων αντιπάλων και αντισταθμίζοντας τη σχετικά ασθενή συμβατική μαχητική ισχύ του Ιράν. Αυτή η αποκεντρωμένη δομή διοίκησης χρησιμεύει επίσης ως βαλβίδα ασφαλείας εάν η ηγεσία ανώτατου επιπέδου αποκεφαλιστεί. Ο κίνδυνος, ωστόσο, είναι η απώλεια ελέγχου: Οι αποσυνδεδεμένοι διοικητές μπορεί να λάβουν αποφάσεις υψηλού κινδύνου που εκτροχιάζουν την ευρύτερη πολεμική προσπάθεια και πυροδοτούν μια μη διαχειρίσιμη σπείρα.
Εν τω μεταξύ, θα μπορούσαν ακόμη να προκύψουν διαφορές μεταξύ των ηγετών του Ισραήλ και των ΗΠΑ. Μπορεί ο Τραμπ να ανακηρύξει την επιτυχία ενώπιον του πρωθυπουργού Μπενιαμίν Νετανιάχου; Πιθανώς. Από στρατιωτική άποψη, ο Τραμπ μπορεί να παρουσιάσει την «επιτυχία» ως μετρήσιμη υποβάθμιση των πυραυλικών ομοβροντιών του Ιράν, εξουδετέρωση βασικών αεράμυνας, μειωμένο θαλάσσιο κίνδυνο, επαληθεύσιμη διακοπή του πυρηνικού προγράμματος και περιορισμένες αμερικανικές απώλειες. Εναλλακτικά, ο υπολογισμός του μπορεί να αλλάξει εάν η Ουάσινγκτον καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι οριακές αποδόσεις των συνεχιζόμενων επιθέσεων μειώνονται.
Εάν ο πόλεμος τερματιστεί μέσω εκεχειρίας, το Ισραήλ μπορεί να υποστηρίξει - όπως έχει κάνει στον Λίβανο και τη Γάζα - ότι διατηρεί το νόμιμο δικαίωμα αυτοάμυνας να διεξάγει επιθέσεις ακριβείας εάν διαπιστώσει ότι το Ιράν ανακατασκευάζει τις δυνατότητές του ή παραβιάζει τους όρους. Αυτή η λογική επιβολής και η επιμονή στην ελευθερία δράσης μετά από μια εκεχειρία έχουν γίνει ένα οικείο μοτίβο τα τελευταία δύο χρόνια.
Ωστόσο, υπάρχουν όρια στις συγκρίσεις με τη Γάζα και τον Λίβανο. Το Ιράν είναι ένα πολύ μεγαλύτερο και πιο περίπλοκο θέατρο. Είναι ένα κυρίαρχο κράτος - όχι ένας ένοπλος μη κρατικός παράγοντας όπως η Χαμάς και η Χεζμπολάχ - με μεγαλύτερο πληθυσμό και εδαφικό βάθος, και μια μακρύτερη παράδοση αυτοκρατορίας, πολιτικής και πολυεπίπεδων θεσμών καταναγκασμού. Η Γάζα και ο Λίβανος είδαν επίσης παρατεταμένες χερσαίες επιχειρήσεις. Αυτό φαίνεται εκτός συζήτησης στο Ιράν.
Όλα αυτά εγείρουν ένα πιο σκοτεινό ερώτημα. Εάν ο στόχος είναι να υποβαθμιστούν οι δυνατότητες του καθεστώτος και στη συνέχεια να υποχωρήσουν, αφήνοντας το Ιράν στην τύχη του, είναι μέρος της άρρητης λογικής να αποδεχτούμε το χάος στο εσωτερικό του Ιράν, εφόσον η χώρα είναι αποδυναμωμένη;
Αυτό θα αποτελούσε έναν άλλο κίνδυνο. Ένα αποδυναμωμένο κέντρο στην Τεχεράνη θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια βραχυπρόθεσμη ανακήρυξη νίκης. Αλλά το χάος θα μπορούσε να προκαλέσει ασύμμετρο αντίστροφο αντίκτυπο: Η κατεστραμμένη χώρα θα μπορούσε να γίνει μια γόνιμη πηγή απρόβλεπτης διεθνούς τρομοκρατίας, ένα κέντρο θαλάσσιας αναστάτωσης και ένα σπίτι για βίαια περιφερειακά δίκτυα που δεν ανταποκρίνονται πλέον σε ένα μόνο σημείο διοίκησης.
