Από όλα όσα έχει κάνει ο Ντόναλντ Τραμπ για να διαταράξει το παγκόσμιο εμπόριο - από την επιβολή τιμωρητικών δασμών έως την ακύρωση εμπορικών συμφωνιών - λίγα θα ήταν τόσο καθοριστικά όσο η απόσυρση των ΗΠΑ και να αφήσει τον υπόλοιπο κόσμο να διασφαλίσει τη ναυσιπλοΐα στον Περσικό Κόλπο.
Η κίνηση αυτή, την οποία ο Αμερικανός πρόεδρος έχει επανειλημμένα απειλήσει καθώς ο πόλεμος με το Ιράν παρατείνεται, θα αποτελούσε ρήξη με δεκαετίες αμερικανικής πολιτικής που διασφαλίζει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στις θαλάσσιες οδούς από τις οποίες διέρχεται το 80% του παγκόσμιου εμπορίου αγαθών ύψους 35 τρισεκατομμυρίων δολαρίων. Ακόμη και η απειλή μείωσης της ασφάλειας στα Στενά του Ορμούζ ενέχει τον κίνδυνο να κλονίσει την εμπιστοσύνη σε έναν βασικό πυλώνα της παγκόσμιας οικονομίας, καθώς και της αμερικανικής ισχύος και ευημερίας.
Η διέλευση πλοίων από τα στενά έχει μειωθεί σε μόλις λίγα ημερησίως, από περίπου 135 πριν από τον πόλεμο, με το Ιράν να επιτρέπει τη διέλευση κυρίως για τις δικές του εξαγωγές. Οι συνθήκες αυτές θέτουν σε κίνδυνο περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων ροών πετρελαίου, αυξάνοντας τις τιμές και εντείνοντας τη μεταβλητότητα στις ενεργειακές αγορές.
Από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά, οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν το ναυτικό τους για να αποτρέπουν επιθέσεις, να αντιμετωπίζουν την πειρατεία και να αμφισβητούν προσπάθειες κρατών να περιορίσουν τη νόμιμη ναυσιπλοΐα στους ωκεανούς που καλύπτουν πάνω από το 70% της επιφάνειας της Γης. Αυτές οι εγγυήσεις επέτρεψαν στο πετρέλαιο, τα αγαθά και τις πρώτες ύλες να διακινούνται διασυνοριακά με ελάχιστα εμπόδια.
«Η ελεύθερη ροή του εμπορίου μέσω των στενών είναι μια ευρύτερη αρχή που διακυβεύεται σε αυτή τη σύγκρουση», δήλωσε ο απόστρατος αντιναύαρχος John W. Miller, πρώην διοικητής του 5ου Στόλου των ΗΠΑ στο Μπαχρέιν. «Η αποτυχία διασφάλισης της ελευθερίας ναυσιπλοΐας στο Ορμούζ θέτει σε κίνδυνο την ελευθερία ναυσιπλοΐας παγκοσμίως.»
Ευρωπαίοι και Ασιάτες αξιωματούχοι, που μίλησαν στο Bloomberg υπό τον όρο της ανωνυμίας λόγω της ευαισθησίας του θέματος, ανέφεραν ότι η σύγκρουση έχει διαβρώσει την εμπιστοσύνη στον ρόλο των ΗΠΑ ως εγγυητή της ασφάλειας στις διεθνείς θαλάσσιες οδούς, εντείνοντας τις ανησυχίες για τις τιμές της ενέργειας, τις μεταβαλλόμενες ισορροπίες ασφάλειας σε κρίσιμα «σημεία συμφόρησης» και τις αυξανόμενες αμφιβολίες για την ικανότητα της Ουάσινγκτον να διαχειριστεί τις συνέπειες του πολέμου.
Και δεν αφορά μόνο το Ορμούζ. Η εκστρατεία της κυβέρνησης Τραμπ για την καταστροφή ταχύπλοων που θεωρούνται ότι μεταφέρουν ναρκωτικά στην Καραϊβική, καθώς και οι αμφιβολίες για το κατά πόσο το Πολεμικό Ναυτικό κατέβαλε επαρκείς προσπάθειες για τη διάσωση του πληρώματος ιρανικού πολεμικού πλοίου που βύθισε ανοιχτά της Σρι Λάνκα, έχουν εγείρει ερωτήματα σχετικά με τη δέσμευση των ΗΠΑ στους κανόνες που προστατεύουν όλους τους ναυτικούς στη θάλασσα.
Εκπρόσωπος του Πενταγώνου δεν απάντησε σε ερώτηση σχετικά με το αν οι ΗΠΑ παραμένουν δεσμευμένες στη διασφάλιση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας, δηλώνοντας μόνο ότι ο στρατός «συνεχίζει να παρέχει στον πρόεδρο επιλογές» σχετικά με τα στενά. Ο Λευκός Οίκος δεν απάντησε σε αίτημα για σχόλιο.
Ελλείψει αμερικανικού σχεδίου, μικρότερα κράτη που εξαρτώνται από το εμπόριο έχουν επιδιώξει να οικοδομήσουν συναίνεση για μια πολυεθνική αντίδραση. Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα την Τρίτη κάλεσαν τα Ηνωμένα Έθνη να εγκρίνουν μια σειρά μέτρων, συμπεριλαμβανομένης και της χρήσης βίας, για την επαναλειτουργία των στενών. Το Ηνωμένο Βασίλειο την Πέμπτη συγκάλεσε εκπροσώπους από περισσότερους από 40 συμμάχους των ΗΠΑ για να συζητήσουν μη στρατιωτικές επιλογές με στόχο να πειστεί η Τεχεράνη να αποκαταστήσει το εμπόριο.
«Όταν τα Στενά του Ορμούζ στραγγαλίζονται, οι φτωχότεροι και πιο ευάλωτοι στον κόσμο δεν μπορούν να αναπνεύσουν», δήλωσε την Πέμπτη ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες. «Η ελευθερία της ναυσιπλοΐας πρέπει να διασφαλιστεί.»
Η ελεύθερη διέλευση πλοίων από θαλάσσια «σημεία συμφόρησης» όπως το Ορμούζ και τα Στενά της Μάλακα προστατεύεται από αρχές που ορίζονται στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας. Παρότι οι ΗΠΑ δεν επικύρωσαν ποτέ τη συνθήκη, διαδραμάτισαν βασικό ρόλο στη διαμόρφωσή της και το ναυτικό τους, με σχεδόν 300 πλοία, έχει λειτουργήσει ως ο κύριος εγγυητής της εφαρμογής αυτών των κανόνων.
Σε αυτές περιλαμβάνεται η απαγόρευση επιβολής κανονισμών σε πλοία που κινούνται μεταξύ διεθνών υδάτων, ακόμη και αν η διαδρομή τους διέρχεται από χωρικά ύδατα κρατών. Οι προσπάθειες του Ιράν να αρνηθεί τη διέλευση ή να επιβάλει τέλη στα Στενά του Ορμούζ - έως και 2 εκατομμύρια δολάρια ανά διέλευση - αμφισβητούν αυτό το σύστημα.
Σε απάντηση, ο Τραμπ έχει κατά καιρούς προτείνει είτε την επιβολή αμερικανικού ελέγχου στην πλωτή οδό είτε την ανάθεση της ευθύνης σε άλλα κράτη.
«Οι χώρες του κόσμου που λαμβάνουν πετρέλαιο μέσω των Στενών του Ορμούζ πρέπει να φροντίσουν αυτό το πέρασμα», δήλωσε ο Τραμπ την Τετάρτη σε τηλεοπτικό διάγγελμα για τη σύγκρουση. «Πρέπει να το εκτιμήσουν. Πρέπει να το αναλάβουν και να το προστατεύσουν. Μπορούν να το κάνουν εύκολα».
Κίνδυνος παράτασης του σοκ
Ακόμη κι αν σταματήσουν οι εχθροπραξίες, η διαταραχή ενδέχεται να συνεχιστεί. Αναλυτές της ναυτιλίας και της αγοράς πετρελαίου επισημαίνουν ότι μια κατάπαυση του πυρός χωρίς σχέδιο για την επαναλειτουργία των στενών ενέχει τον κίνδυνο να παραμείνει αυτή η στρατηγική αρτηρία υπό τον έλεγχο της Τεχεράνης, παρατείνοντας το σοκ.
«Αυτή δεν θα είναι μια κρίση που θα τελειώσει με μια ανακοίνωση κατάπαυσης του πυρός», δήλωσε η Angelica Kemene, επικεφαλής στρατηγικής αγοράς στην Optima Shipping Services στην Αθήνα. «Πρόκειται για μια δομική μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο Κόλπος ως διάδρομος εξαγωγής ενέργειας.»
Η απειλή ιρανικών επιθέσεων έχει κρατήσει τους περισσότερους διαχειριστές πλοίων εκτός των στενών από τότε που οι ΗΠΑ και το Ισραήλ ξεκίνησαν επιθέσεις στις 28 Φεβρουαρίου, και αυτή η επιφυλακτικότητα είναι απίθανο να υποχωρήσει γρήγορα, καθιστώντας οποιαδήποτε αρχική επαναλειτουργία εξαρτώμενη από συνοδείες πολεμικών πλοίων.
Τα πλοία που διέρχονται από το Ορμούζ είναι σε μεγάλο βαθμό είτε συνδεδεμένα με το Ιράν είτε ανήκουν σε χώρες φιλικές προς την Τεχεράνη. Αυτό επιτρέπει στην Ισλαμική Δημοκρατία να αποκομίζει σχεδόν 139 εκατομμύρια δολάρια ημερησίως από έσοδα πετρελαίου - περισσότερα από ό,τι πριν από τον πόλεμο, χάρη στις υψηλότερες τιμές.
«Αποτελεί παραβίαση του ναυτικού δικαίου το να παρεμποδίζεται η ελεύθερη κυκλοφορία σε διεθνή ύδατα», δήλωσε την Τρίτη ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο. «Είναι παράνομο να πλήττονται εμπορικά πλοία και να βυθίζονται. Αυτό έκαναν οι Ναζί στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στον Ατλαντικό.»
Το Ιράν, το οποίο επίσης δεν έχει επικυρώσει τη σύμβαση για το δίκαιο της θάλασσας, κινείται προς την επίσημη κατοχύρωση του ελέγχου του. Μια κοινοβουλευτική επιτροπή ενέκρινε νομοθεσία για την επιβολή τελών στα στενά, σύμφωνα με το ημιεπίσημο πρακτορείο ειδήσεων Fars, αν και το νομοσχέδιο δεν έχει ακόμη τεθεί σε πλήρη ψηφοφορία. Οι αρχές έχουν ήδη επιβάλει χρεώσεις σε ορισμένα πλοία και έχουν απαγορεύσει τη διέλευση σε σκάφη από τις ΗΠΑ και χώρες που υποστηρίζουν τη στρατιωτική τους εκστρατεία, συμπεριλαμβανομένου του Ισραήλ.
