Σκανδιναβικές χώρες ήταν οι πρώτες που ήδη από την αρχή της χιλιετίας (2000) ενέταξαν τα ψηφιακά μέσα στις σχολικές τάξεις. Μάλιστα υπήρξαν και σενάρια σύμφωνα με τα οποία το έντυπο βιβλίο και το μολύβι κάποια στιγμή θα καταργούνταν και θα μεγάλωνε μία νέα γενιά μαθητών, χωρίς αυτά. Τελικώς, από τις ίδιες χώρες που πρωτοστάτησαν στην ψηφιακή επανάσταση στην εκπαίδευση, πριν από δύο δεκαετίες περίπου, ξεκινά και η μεγάλη επιστροφή στα έντυπα βιβλία δηλαδή στο χάρτινο σύγγραμμα και το μολύβι, με την ταυτόχρονη μείωση των ψηφιακών μέσων με οθόνη, ειδικά στις τάξεις του δημοτικού.
Ήδη από το 2023, η Σουηδία, η Φινλανδία και η Δανία περιόρισαν τη χρήση των ψηφιακών μέσων (tablets, laptops, οθόνες αφής) και επέστρεψαν στα έντυπα βιβλία, το χαρτί και το μολύβι, επενδύοντας δεκάδες εκατομμύρια ευρώ για την αγορά φυσικών βιβλίων, ώστε κάθε μαθητής να έχει το δικό του σύγγραμμα. Μόνο το 2023 εκτιμάται ότι η Σουηδία δαπάνησε κονδύλι ύψους άνω των 60 εκατ. ευρώ για έντυπα σχολικά βιβλία.
Ο αλγόριθμος της ανάγνωσης
Για να συμβεί αυτή η μεταστροφή- παρά την συνεχόμενη εισβολή της τεχνολογίας στη ζωή μας -προηγήθηκε η διεξαγωγή εκτεταμένων ερευνών που έδειξαν ότι τα παιδιά δεν αποκτούν καλύτερη μαθησιακή ικανότητα όταν χρησιμοποιούν πολύ ή αποκλειστικά την οθόνη και εγκαταλείπουν την παραδοσιακή ανάγνωση Τα ανησυχητικά ευρήματα έδειξαν πτώση στις επιδόσεις των μαθητών, ιδιαίτερα στην ανάγνωση και την κατανόηση κειμένου μετά την έντονη ψηφιοποίηση της σχολικής εκπαίδευσης σχολείων. Όπως εξηγεί η ψυχολόγος Ελίνα Κεπενού το μυαλό λειτουργεί διαφορετικά κατά την ανάγνωση και χρησιμοποιεί αλγόριθμους που αποθηκεύουν καλύτερα την πληροφορία τόσο αναφορικά με το περιεχόμενο της ανάγνωσης όσο και με την σωστή ορθογραφία και τον τρόπο σύνταξης. Ο «αλγόριθμος της ανάγνωσης» από ένα έντυπο βιβλίο που ο μαθητής κρατά στα χέρια του –και ενδεχομένως μπορεί να σημειώνει ή να υπογραμμίζει με μολύβι πάνω στο χαρτί- βοηθά στην απομνημόνευση και βελτιώνει τη μαθησιακή ικανότητα ειδικότερα στις μικρότερες ηλικίες. Ακόμα πιο εντυπωσιακά αποτελέσματα έχει η δυνατή ανάγνωση, κατά την οποία ενεργοποιείται μία οπτικο-ακουστική διαδικασία που αφομοιώνει και αποθηκεύει καλύτερα την πληροφορία στον εγκέφαλο.
Στον αντίποδα, τα ευρήματα των μελετών έδειξαν ότι η αυξημένη χρήση οθονών στους μαθητές και ακόμα περισσότερο στους λιλιπούτειους μαθητές των πρώτων τάξεων του δημοτικού οδηγεί σε απόσπαση της συγκέντρωσης και σε μειωμένη απομνημόνευση. Στη Φιλανδία, τη Δανία και τη Σουηδία, οι ειδικοί είχαν αρχίσει να προβληματίζονται πριν την πανδημία του κορονοϊού όταν έδωσαν σε 2χρονα νήπια βιβλία και εκείνα δεν επιχείρησαν να τα ανοίξουν, αλλά έσυραν το δάχτυλο τους στο εξώφυλλο αναπαράγοντας την κίνηση που κάνουμε «σκρολάροντας» την οθόνη του κινητού τηλεφώνου. Επειδή κατά την διάρκεια της πανδημίας, η τηλεκπαίδευση μπήκε με «βίαιο» και αναγκαστικό τρόπο στην ζωή των μαθητών, τότε αυξήθηκε αλματωδώς η χρήση οθονών στα παιδιά και μοιραία φάνηκαν κι οι πρώτες διαταραχές.
Η Gen Z, δηλαδή, τα άτομα που έχουν γεννηθεί μεταξύ 1997 και 2012 και η αμέσως επόμενη Gen Alpha αποτελούν τις δύο πρώτες γενιές «ψηφιακών ιθαγενών», που έχουν μεγαλώσει στην εποχή του διαδικτύου και των social media, με άμεση πρόσβαση και στα δύο. Οι γενιές αυτές αφορούν κυρίως ανθρώπους της εικόνας, του σύντομου video (YouTube, TikTok, Instagram) και της γρήγορης εναλλαγής της πληροφορίας. Σαν συνέπεια έχουν καλύτερες επιδόσεις στον προφορικό λόγο, ενώ υστερούν στο γραπτό κείμενο, στη σύνταξη, την ορθογραφία και τον γλωσσικό πλούτο που χρησιμοποιούν, επειδή δεν μεγάλωσαν παρέα με βιβλία για ψυχαγωγία, όπως ίσχυε στις προγενέστερες γενιές, και ειδικότερα στην Gen X και τους Boomers,που είχαν το (λογοτεχνικό) βιβλίο ως καλύτερο φίλο στην ξεκούραση και τις διακοπές.
