Οι καταπατήσεις δασών και προστατευόμενων εκτάσεων συνήθως συνδέονται με ιδιώτες, επιχειρήσεις και μεγαλοεπενδυτές, αυθαίρετα ή μικρές τοπικές παρανομίες. Ωστόσο, σε αρκετές χώρες του κόσμου, στο επίκεντρο των καταγγελιών βρέθηκαν τα ίδια τα κράτη, κυβερνήσεις και δημόσιοι μηχανισμοί, που κατηγορήθηκαν ότι άνοιξαν τον δρόμο για αποψιλώσεις, εκχερσώσεις και εκμετάλλευση προστατευόμενων περιοχών στο όνομα της ανάπτυξης, των επενδύσεων ή μεγάλων εθνικών έργων.
Από τον Αμαζόνιο και τα τροπικά δάση της Ινδονησίας μέχρι την Τουρκία και την Κίνα, οι υποθέσεις αυτές εξελίχθηκαν σε διεθνείς συγκρούσεις με παρεμβάσεις ανώτατων δικαστηρίων, διεθνών οργανισμών, περιβαλλοντικών φορέων και τοπικών κοινωνιών. Και σε πολλές περιπτώσεις, οι εικόνες από τις κατεστραμμένες εκτάσεις ή τα γιγαντιαία έργα μέσα σε προστατευόμενες ζώνες έγιναν σύμβολα της σύγκρουσης ανάμεσα στην ανάπτυξη και το περιβάλλον.
Βραζιλία: Ο Αμαζόνιος και η «νομιμοποίηση» καταπατημένων εκτάσεων
Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι η Βραζιλία και ο Αμαζόνιος, η μεγαλύτερη τροπική δασική έκταση του πλανήτη. Εκεί, επί χρόνια, περιβαλλοντικές οργανώσεις, δικαστές και διεθνείς φορείς κατηγορούσαν το ίδιο το κράτος ότι επέτρεπε ή ακόμη και ενθάρρυνε την καταπάτηση δημόσιων δασικών εκτάσεων μέσω διαδικασιών μεταγενέστερης νομιμοποίησης.
Το μοντέλο ήταν σχεδόν πάντα το ίδιο: ομάδες καταπατητών εισέβαλαν σε τμήματα τροπικού δάσους, έκοβαν ή έκαιγαν τη βλάστηση και στη συνέχεια επιχειρούσαν να αποκτήσουν τίτλους ιδιοκτησίας ή άδειες αγροτικής και κτηνοτροφικής εκμετάλλευσης. Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις υποστήριζαν ότι η προσδοκία μελλοντικής νομιμοποίησης λειτουργούσε ως βασικό κίνητρο για νέες αποψιλώσεις.
Οι εικόνες από τον Αμαζόνιο τα τελευταία χρόνια ήταν σοκαριστικές: ατελείωτες καμένες εκτάσεις, δρόμοι που άνοιγαν μέσα στο δάσος και τεράστιες περιοχές που μετατρέπονταν σε βοσκοτόπια ή καλλιέργειες σόγιας. Η υπόθεση πήρε διεθνείς διαστάσεις επειδή συνδέθηκε με ισχυρά συμφέροντα αγροτοβιομηχανίας, κτηνοτροφίας και εξόρυξης, ενώ ανώτατοι δικαστικοί λειτουργοί της Βραζιλίας έφτασαν να ζητήσουν ακόμη και κατάσχεση εκτάσεων που είχαν αποψιλωθεί παράνομα.
Ινδονησία: Οι παραχωρήσεις μέσα στα τροπικά δάση
Στην Ινδονησία, μία από τις μεγαλύτερες περιβαλλοντικές συγκρούσεις στον κόσμο συνδέθηκε με τις κρατικές παραχωρήσεις γης για φοινικέλαιο, χαρτοβιομηχανία και εξορύξεις μέσα σε τροπικά δάση τεράστιας οικολογικής αξίας. Περιοχές που για αιώνες κατοικούνταν από τοπικές κοινότητες ή καλύπτονταν από παρθένα δάση μετατράπηκαν σταδιακά σε αχανείς βιομηχανικές φυτείες φοινικέλαιου. Οι δορυφορικές εικόνες αποκάλυπταν χρόνο με τον χρόνο τεράστιες «πληγές» μέσα στο πράσινο: δρόμοι, εκχερσώσεις, κανάλια αποστράγγισης και ατελείωτες σειρές μονοκαλλιεργειών.
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις ήταν το Leuser Ecosystem στη Σουμάτρα, ένα από τα τελευταία οικοσυστήματα στον κόσμο όπου συνυπάρχουν ουρακοτάγκοι, τίγρεις, ρινόκεροι και ελέφαντες. Παρά το καθεστώς προστασίας, περιβαλλοντικές οργανώσεις κατήγγειλαν ότι δρόμοι και φυτείες προχωρούσαν ακόμη και μέσα σε προστατευόμενες ζώνες, με κρατικές άδειες ή με την ανοχή των αρχών.
Η υπόθεση εξελίχθηκε σε διεθνές σύμβολο της σύγκρουσης ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη και τη διατήρηση των τελευταίων μεγάλων τροπικών δασών του πλανήτη.
Τουρκία: Δάση και προστατευόμενες εκτάσεις για κρατικά έργα
Στην Τουρκία, οι μεγαλύτερες συγκρούσεις ξέσπασαν γύρω από μεγάλα κρατικά έργα που προχώρησαν μέσα σε δασικές και προστατευόμενες περιοχές. Περιβαλλοντικές οργανώσεις και επαγγελματικοί φορείς κατηγόρησαν επανειλημμένα το κράτος ότι χρησιμοποιεί ειδικές αδειοδοτήσεις και fast-track διαδικασίες ώστε να παρακάμπτονται περιβαλλοντικοί περιορισμοί.
Η πιο γνωστή υπόθεση αφορά το τεράστιο προεδρικό συγκρότημα στην Άγκυρα, το οποίο χτίστηκε μέσα στην ιστορική περιοχή Atatürk Forest Farm, μία προστατευόμενη κρατική έκταση με ιδιαίτερο συμβολισμό για τη χώρα. Παράλληλα, μεγάλες αντιδράσεις υπήρξαν και για το νέο αεροδρόμιο της Κωνσταντινούπολης. Περιβαλλοντικές οργανώσεις υποστήριζαν ότι για την κατασκευή του καταστράφηκαν εκτεταμένα τμήματα δασών, υδροβιότοποι και λίμνες στη βόρεια πλευρά της πόλης. Οι εικόνες από τις εκχερσώσεις, με τεράστιες εκτάσεις γυμνής γης να αντικαθιστούν το φυσικό τοπίο, τροφοδότησαν μία από τις μεγαλύτερες περιβαλλοντικές αντιπαραθέσεις στην Τουρκία των τελευταίων ετών.
Το κοινό μοτίβο πίσω από τις «κρατικές καταπατήσεις»
Παρότι οι υποθέσεις διαφέρουν από χώρα σε χώρα, το μοτίβο επαναλαμβάνεται σχεδόν παντού. Μεγάλα έργα, οικονομικά συμφέροντα ή πολιτικές προτεραιότητες συγκρούονται με δάση, προστατευόμενες περιοχές και τοπικές κοινότητες. Και σε πολλές περιπτώσεις, το ίδιο το κράτος δεν εμφανίζεται ως άμεσος καταπατητής, αλλά ως ο μηχανισμός που αλλάζει χρήσεις γης, δίνει ειδικές άδειες, νομιμοποιεί εκ των υστέρων παρανομίες ή αποδυναμώνει την περιβαλλοντική προστασία ώστε να προχωρήσουν έργα μεγάλης οικονομικής ή πολιτικής σημασίας.
